ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૧૧૬

હવે પછીનો ઉપનિષદ દેવ્ય ઉપનિષદ છે. આ ઉપનિષદ અથર્વ વેદની પરંપરા સાથે જોડાયેલું છે. દેવગણો અને મહાદેવી વચ્ચેના સંવાદ રૂપે આ ઉપનિષદનું વિવેચન થયેલું છે. એમાં સૌપ્રથમ ચિત્ત શક્તિના સર્વાત્મ રૂપ, સર્વરૂપ જે છે તે અને સર્વધારક રૂપનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ દેવો દ્વારા દેવીની સ્તુતિ કરવામાં આવી છે. એ પછી ક્રમશઃ આદિવિદ્યાનો ઉદ્ધાર, આદિવિદ્યાનો મહિમા અને ભુવનેશી એકાક્ષર મંત્ર, મહાચંડી નવાક્ષર વિદ્યા અને અંતમાં આ વિદ્યાની ફલશ્રુતિનું વર્ણન છે. આ ઉપનિષદ આમ તો નાનું છે, પરંતુ દેવી સાધનાના તંત્રમાર્ગની દ્રષ્ટિએ ઘણું ઘણું મહત્વનું છે.

"ૐ ૐમ."

બધા દેવો દેવીની સમક્ષ ઉપસ્થિત થયા અને પછી પ્રાર્થના કરી કે, "હે મહાદેવી, આપ કોણ છો?"

દેવીએ કહ્યું, "હું બ્રહ્મ સ્વરૂપિણી છું. હું બ્રહ્મ સ્વરૂપ છું. મારામાંથી જ આ પ્રકૃતિનું સર્જન થયું છે. આ પ્રકૃતિ પુરુષાત્મક જગત ઉત્પન્ન મારામાંથી થયું છે. હું જ શૂન્ય છું અને અશૂન્ય છું. હું જ આનંદ સ્વરૂપા અને અનાનંદ સ્વરૂપા છું. હું વિજ્ઞાનમય અને વિજ્ઞાન રહિત છું. હું જાણવા યોગ્ય બ્રહ્મા-બ્રહ્માણી છું." એવું આતવર્ણ શ્રુતિ એટલે કે અથર્વ વેદમાં કહેલું છે.

આગળ કહે છે, "દેવી, હું જ પંચીકૃત એટલે કે પાંચ તત્વોનું મિશ્રણ, પાંચ તત્વોનું અને અપંચીકૃત એટલે પાંચ તત્વોનું સ્વતંત્ર સ્વરૂપ. આકાશ સ્વતંત્ર, અગ્નિ સ્વતંત્ર, વાયુ સ્વતંત્ર એવી રીતના અને એકબીજાનું મિક્સિંગ કરીને જે બધું બને તે, એ બધું હું જ મહા મહાભૂત છું. હું દ્રષ્ટિગોચર થનારું સમગ્ર જગત હું છું. આ જગતને તમે દેવી સ્વરૂપે જુઓ."

વેદ એટલે કે જ્ઞાન જો પર્યાય છે વેદનું એટલે કે જ્ઞાનનો અને અવેદ એટલે અજ્ઞાન. એટલે વેદ પણ હું છું અને અવેદ પણ હું છું. તો જ્ઞાન પણ હું જ છું અને અજ્ઞાન પણ હું જ છું. એટલે અજ્ઞાનને બહુ આમ ધિક્કારવાની કંઈ જરૂરત લાગતી નથી. "હું અજ્ઞાની, હું અજ્ઞાની" એવું નહીં, પણ જ્ઞાન પણ હું છું અને અજ્ઞાન પણ હું છું. બંને સાથે જ રહેલા છે. વિદ્યા અને અવિદ્યા પણ હું જ છું. અજા એટલે પ્રકૃતિ અને અનજા એટલે પ્રકૃતિથી જુદી પણ હું જ છું. ઉપર, નીચે, આજુબાજુ બધે હું જ છું. હું રુદ્રો અને વસુઓના રૂપમાં સર્વત્ર વિચરણ કરું છું. આ એકાદશ રુદ્રની વાત આપણે અગાઉ કરી હતી. પાંચ પ્રાણ, પાંચ ઉપપ્રાણ થયા અને ૧૧મું ચેત એટલે તમારા એકાદશ રુદ્ર પૂરા થઈ ગયા. પ્રાણાયો એટલે અને વસુઓના રૂપમાં પણ સર્વત્ર સંચરણ કરું છું. વસુઓ ક્યાં છે? ઇન્દ્રિયોમાં છે.

બધા વસેલા છે તે દેવો છે તે, એટલા માટે તેને વસુઓ કહેવામાં આવે છે. ઇન્દ્રિય આંખનો ઇન્દ્રિય દેવ એ વસુ છે. કાનનો પણ ઇન્દ્રિય દેવ તે પણ વસુ. જેના દ્વારા આ પોતે કાર્યક્ષમ બને છે. એ દેવત્વ ના ખસી જાય તો એ ત્યાં કાન સાંભળવાનું બંધ કરી દે, આંખ જોવાનું બંધ કરી દે. સમજાય છે? ત્યાં દેવત્વ પ્રદાન કરેલું છે. એટલા માટે આ જોઈ શકો.

"હું આદિત્યો અને વિશ્વદેવોના રૂપમાં સર્વત્ર વિચરણ કર્યા કરું છું. હું જ મિત્ર તથા વરુણનું, ઇન્દ્ર અને અગ્નિનું અને બંને અશ્વિની કુમારોનું સદેવ પાલન પોષણ હું કરું છું. હું જ સોમ છું, પુષા છું, ત્વસ્ટા છું અને ભગને પણ ધારણ હું જ કરું છું. હું ત્રિલોકીને ઓળંગી જનાર, ત્રણે લોકમાં સ્વર્ગ, મૃત્યુ, પાતાળ, વિષ્ણુ, બ્રહ્મા અને પ્રજાપતિને પણ ધારણ હું જ કરું છું. હું જ દેવતાઓને હવી પહોંચાડનાર, સાવધાનીપૂર્વક સોમનો અભિષવ કરનાર યજમાન માટે હવી દ્રવ્યોથી યુક્ત ધનને ધારણ પણ હું જ કરું છું. હું સમગ્ર વિશ્વની અધિષ્ઠાત્રી છું. ઉપાસકોને ધન આપનારી, જ્ઞાનવતી, યજન કરવા યોગ્ય દેવોમાં પણ મુખ્ય હું જ છું." શક્તિ.

"હું જ આ વિશ્વના પિતા સ્વરૂપ, સર્વના અધિષ્ઠાન રૂપ પરમાત્માને પણ પ્રગટ કરું છું." પરમાત્માને પણ પ્રગટ કોણ કરશે? શક્તિ વગર કેમનું થવાનું છે? શક્તિ તો જોશે ને? તો એ શક્તિ સંયમ કરવાથી આવે છે. તો સંયમ જ્યારે આપણે કરવા પ્રયત્ન કરીશું એટલે શક્તિ પ્રગટ થશે અને એ શક્તિ પરમાત્માને પ્રગટ કરી દે છે. "ગમે તે થાય પણ હું આંખોથી આવું તો નહીં જ જોવું. હવે હું આંખોથી આ જગતને બિલકુલ નહીં જોવું. હું કાનથી આ જગતનું કંઈ પણ નહીં સાંભળું." એવી રીતે ઇન્દ્રિયોનો સંયમ કરવો પડે એક સમય સુધી. એમ કરતા કરતા કરતા જે શક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે એ શક્તિ આગળ ઉપર પરમાત્માને પ્રગટ કરી દે છે એમ કહે છે અહિયાં.

બધા પ્રાણીઓના હૃદય કમળમાં એટલે કે અંતઃસ્થાનમાં, આમ બંધ કરો આંખ અને જુઓ જ્યાં જ્યાં તમને અનુભવરૂપ લાગે છે તે તમારું હૃદય છે અને અપ આદિ પાંચ તત્વોમાં મારું નિવાસસ્થાન છે. અપ એટલે જળ. જે આવું જાણે છે તે દેવી પદને પ્રાપ્ત કરે છે.

પછી દેવોએ કહ્યું કે, "હે સર્વ જીવોને કલ્યાણકારી મહાદેવી, આપને નમસ્કાર છે, નમસ્કાર છે. નમો દેવ્યૈ મહાદેવ્યૈ શિવાયૈ સતતં નમઃ, નમઃ પ્રકૃત્યૈ ભદ્રાયૈ નિયતાઃ પ્રણતાઃ સ્મ તામ્."

ત્યારે કહે છે કે, દેવોએ કહ્યું કે, "પ્રકૃતિ સ્વરૂપા, કલ્યાણકારી એવી દેવીને અમે નિયમ પૂર્વક પ્રણામ કરીએ છીએ. તે અગ્નિ કેવા છે? જેવા વર્ણવાળી, જ્યોતિર્મય, દીપ્તિમતી, કર્મફળ આપવામાં શક્તિ છે ને? તરત ફળ આપે આપણને. તો કર્મફળ આપવામાં તત્પર દેવી દુર્ગાના શરણમાં હું જાઉં છું. દુર્ગાદેવી શરણમ મહમ પ્રપદે સુતરામ નાશયંતે તમઃ. તે દેવી અજ્ઞાન રૂપી તમસનો સંપૂર્ણ નાશ કરે છે. પ્રાણરૂપી દેવતાઓને વૈખરી વાણીને ઉત્પન્ન કરી વિવિધ રૂપો વાળી આ વાણી બધા પશુઓ બોલે છે. કામધેનુની જેમ આનંદમય અને અન્ન તથા બળ આપનારી આ વાણી સ્વરૂપા ભગવતી અમારી સ્તુતિઓથી પ્રસન્ન થઈ અને અહીં પધારે. કાલ રાત્રિ જેવી, વેદો દ્વારા જેની સ્તુતિ થઈ છે તે વૈષ્ણવી શક્તિ, વિષ્ણુની શક્તિ વૈષ્ણવી, સ્કંદમાતા, સરસ્વતી, આદિતિ અને દક્ષ કન્યા વગેરે રૂપોમાં."

માં પવિત્ર કરનારી કલ્યાણમય દેવીને અમે નમસ્કાર કરીએ. અમે માતા મહાલક્ષ્મીને જાણીને સર્વ સિદ્ધિદાત્રી દેવીને ધારણ કરીએ છીએ. તે દેવી અમને સદજ્ઞાન તરફ પ્રેરે. અહીં સરસ મજાનો એને મંત્ર કીધો છે: "મહાલક્ષ્મી વિમયે સર્વસિદ્ધેશ ધીમહિ તન્નો દેવી પ્રચોદયાત." આગળ પાછળ "ઓમ"થી તમે પ્રક્ષેપણ કરી શકો છો. "ઓમ"થી તમે ધારણ કરી શકો છો. પહેલા સમજાવ્યું હતું, "ઓમ"થી જ શક્તિનું તમે પ્રક્ષોપન કરો. "ઓમ" વડે તમે એને ધારણ કરો. સ્થિરતા, કુંભક પણ એમ ને એમ નહીં થાય. શક્તિ ઉત્પન્ન થઈ હશે ત્યારે તમે કુંભક કરી શકો છો. સમજાય છે?

હા, તો હે દક્ષ, આપની કન્યા અદિતિ પ્રસુતા બની છે. તેમણે અમૃત તત્વથી યુક્ત કલ્યાણકારી દેવોને જન્મ આપ્યો છે. તે કામયોની, કામ કલા, વજ્રપાણી, ગુહા, હ, સયુક્ત અક્ષરો વાળી, હ સ, હ સ, હ સ, આ નિરંતર ચાલે છે. તે વિશિષ્ટ રૂપો વાળી, તે વિશ્વમાતા અને આદિ મૂળ વિદ્યા છે. આ, આનાથી જ શક્તિઓ બાકીની બધી ઊભી થાય છે. સમજાય છે? શું કહે છે? આ ચાલે છે એટલે અંદર પાંચ પ્રાણો ચાલવાના શરૂ કરે છે. પછી દસ પ્રાણો ચાલવાના શરૂ કરે છે. પછી એકાદશ રુદ્ર બને છે અને પછી આ બધા દેવી-દેવતાઓ જે છે, બધા ઇન્દ્રિયોમાં રહેલા, તે બધા કાર્યાન્વિત બને છે. આવી રીતે મહાદેવી પ્રગટ થાય છે અંદર દેહની અંદર.

અહીં આદિવિદ્યાના મંત્રનો, બીજ મંત્રોનો સંકેત આપ્યો છે. સંકેત કરી દીધો છે, તમારે સમજી જવાનો. કામથી 'ક', યોનિથી 'એ' ને, કામ કલાથી 'ઈ', સકલથી 'સક' અને 'લ', માયાથી 'રીમ'નો સંકેત તંત્ર ગ્રંથોમાં ચૂપચાપ કરી દીધેલો. આ જગનમાતા વિશ્વને સંમોહિત કરનારી પરમાત્મા શક્તિ છે. આમ બધું સરસ એકદમ લાગે, વાલુ વાલું લાગવા માંડે છે. પછી બીજી ક્ષણે પાછું બધું બહુ ભયંકર લાગવા માંડે છે. આ બધું જે કંઈ છે, એ બધું આ શક્તિના આધારે છે. ઘડીકમાં આવો અનુભવ આપે, ઘડીકમાં આવો અનુભવ આપે.

તે પારા, બાણ, અંકુશ અને ધનુષ્યને ધારણ કરે છે અને તે જ મહાવિદ્યા નામે ઓળખાય. અમે હમણાં ગયા હતા પાયલોટ બાબાના આશ્રમમાં. દસ મહાવિદ્યાઓના ત્યાં આગળ સ્વરૂપો એમણે મૂકેલા. જે માણસ આ રીતે એને જાણે છે, તે શોકથી મુક્ત થઈ જાય. એને ખબર પડી જાય છે કે આ દેવી સ્વરૂપ આ છે, શક્તિનું જ સ્વરૂપ છે, બીજું કશું છે નહીં.

"હે ભગવતી, આપને પ્રણામ. હે માતા, આપ બધી રીતે અમારી રક્ષા કરો." ખરેખર તો આપણાથી આપણી રક્ષા કરવાની જરૂર પડે છે. સમજાય છે? કાંઈક આમ પેલું જેને કહેવાય ને કે વધારે પડતું બળ ના વપરાઈ જાય, એ માટે પણ આપણે કહેવું પડે કે પ્રમાણસરનું. ન તો કચડાઈ જાય કશું એવું. નાનકડી વસ્તુ હોય, આપણે પકડવાનો પ્રયત્ન કરીએ, કેવું થઈ જાય? એ ના પાડે. એટલે "આ રીતે અમારી રક્ષા કરો."

"હે જગત અંબા, આઠ વસુઓના રૂપમાં છો. એકાદશ રુદ્ર અને બાર આદિત્ય પણ તે જ છે. સોમને ગ્રહણ કરનાર અને ન ગ્રહણ કરનારા જેટલા દેવો છે, તે બધા જ જગનમાતાના જ રૂપો છે. જે જ ધાતુયાન અસુર, અસુરો, રાક્ષસો, પિશાચો, યક્ષો અને સિદ્ધોના સ્વરૂપમાં પણ તે જ. કારણ કે શક્તિ છે તો એ લોકો છે. શક્તિ નથી તો એ લોકો ક્યાંથી હોવાના? તે જ સત્વ, રજસ અને તમસ રૂપ ત્રિગુણાત્મિકા છે. તે જ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર રૂપા છે. તે જ ઇન્દ્ર, મનુ, પ્રજાપતિ રૂપા છે. તે જ ગ્રહો, નક્ષત્રો, જ્યોતિ, કલા, કાષ્ટા વગેરે કાલ રૂપીની. તેવી મહાદેવી દુર્ગાને હું નિત્ય પ્રણામ કરું છું. શક્તિને પ્રણામ કરું છું. ત્રિવિધ તાપનું સમન કરનારી, ભોગ અને મોક્ષ આપનારી, અનંત વિજય રૂપીણી, શુદ્ધ સ્વરૂપા, શરણદાયીની, કલ્યાણદાયીની, કલ્યાણમય દેવીને હું પ્રણામ કરું છું."

આકાશ અને ઈકારથી યુક્ત, વિતિ હોત્રથી સમન્વિત, અર્ધચંદ્રથી સુશોભિત દેવીનું જે બીજ છે, તે "રીમ" છે. "રીમ" તે સર્વ અર્થો, ઈચ્છાઓને પૂરી કરનારું છે. તે એકાક્ષર મંત્રનું શુદ્ધ ચિત્ત વાળા, અઘાધ જ્ઞાનના સાગર, પરમ આનંદમય યોગીઓ ધ્યાન કરે છે. તો મંત્ર શું બન્યો? "રીમ". વાટ શક્તિ એમ માયાબીજ "રીમ" અને બ્રહ્મભોગ એટલે કામ બીજ "ક્લીમ". વક્ર અર્થાત આકારયુક્ત છઠ્ઠો વર્ણ 'ચ' અને સૂર્ય. મવામ કરોને ગરમી પેદા થાય છે, જોયું છે? મવામ એટલે સ્ત્રોત 'ત્ર'. જમણો કાન 'ઉ' અને બિંદુ અનુસ્વાર સાથે 'મુ'. નારાયણ અર્થાત 'આ' યુક્ત ટકાર દ્વારા ત્રીજો વર્ણ 'ડા'. વાયુ એટલે કે 'યમ'. તે જ અધર અહીંથી યુક્ત 'યય' અને 'વિચ્ચય'. એવો નવાન મંત્ર સાધકોને આનંદ અને બ્રહ્મસાયુજ્ય પદ પ્રાપ્ત કરાવનારો છે. મંત્ર બને છે: "ૐ ઐં હ્રીં ક્લીં ચામુંડાયૈ વિચ્ચે." સમજાયું?

બસ, એનો નવાણ મંત્ર કહેવાય. એનો જપ કરવાથી બ્રહ્મ સ્વરૂપ પ્રગટ થઈ જાય છે. "ઓમ એમ રીમ ક્લીમ ચામુંડાય વિચ્ચય." એનો અર્થ થાય છે: "હે ચિત સ્વરૂપીની મહાસરસ્વતી, જ્ઞાનની દાત્રી. હે સતરૂપીની મહાકાલી, બ્રહ્મવિદ્યાની પ્રાપ્તિ માટે અમે સદૈવ આપનું ધ્યાન કરીએ છીએ. શક્તિનું ધ્યાન કરીએ છીએ. આપને પ્રણામ કરીએ છીએ અને અજ્ઞાન રૂપી દોરડાની મજબૂત ગાંઠને ખોલીને આપ અમને મુક્તિ આપી દો." અધિકારપૂર્વક કહીએ છીએ: "ઓમ હેમ રીમ ક્લીમ ચામુંડાય વિચ્ચય નમઃ." "ઓમ એમ રીમ ક્લીમ ચામુંડાય વિચ્ચય નમઃ." "ૐ એમ રીમ ક્લીમ ચામુંડાય વિચ્ચય નમઃ."

એક કાળની અંદર અમે આના મંત્ર જાપ બહુ કરેલા. અમુક ટાઈમ સુધી પેલી માળા કર્યા કરું. પછી હાલત એવી થઈ કે પહેલા સ્થૂળમાં જાપ થયા, પછી મનમાં થવા માંડ્યા, પછી અંદર થવા માંડ્યા. પછી ધીમે ધીમે આમ આમ ચાલતું હોય અને પછી આમ અટકી ગયું હોય. પાછી કેટલી બધી વારે પાછું આપણે આમ બહાર આવીએ. ખબર પડે તો પેલી માળા હાથમાં જ હોય, પડી ના જાય એમ. પડી આમ જ હોય. ઠોયાને જેમ બેઠો આમ કરતો કરતો ચિત્ત સતત એમ. મને એક લાંબા સમય સુધી આવો એવો સુંદર, અપૂર્વ, આનંદદાયક અનુભવ હોય છે કે બસ જબરજસ્ત.

જે દેવી હૃદય કમળમાં બિરાજમાન છે, તે પ્રાતકાળના સૂર્યને જેમ પ્રભાયુક્ત છે. પાસ અને અંકુશ ધારણ કરનારી, જો પાસ અને અંકુશ ધારણ કરનારી સૌમ્ય રૂપા છે. વર અને અભય મુદ્રાવાળી, ત્રણ નેત્રવાળી.

લાલ વસ્ત્રોને ધારણ કરનારી, ભક્તોની મનોકામનાઓને પૂર્ણ કરનારી છે. ભક્તની મનોકામના શું હોય? બસ, બીજું કંઈ કરતું હોય તો એ ભક્ત કહેવાય જ નહીં. ખરેખર, એને ઈચ્છા જ ના હોય કશાની. ભક્તિ એકમાત્ર આ જ ભક્તિ કહેવાય, બીજું કંઈ નહીં. પરબ્રહ્મની જે પ્રાપ્તિ છે, તે જ માટે એ શક્તિ માંગે છે શક્તિ પાસે કે, "હે માં, તું મને એવી શક્તિ આપ કે હું પરબ્રહ્મ સ્વરૂપ મારું પ્રગટ કરી શકું." બસ, કારણ કે શક્તિ બે રીતે વપરાઈ રહી છે ને સંસારની અંદર? તો અનિષ્ટકારી ક્રિયાઓમાં, પ્રવૃત્તિઓમાં પણ વપરાઈ રહી છે. તેમાંથી મને પાછો પાડ અને અહીંયા આગળ મને સ્થિર કર કે જેથી કરીને હું મારું મૂળ સ્વરૂપ પ્રગટ કરી દઉં, પરબ્રહ્મ સ્વરૂપ મારું પ્રગટ કરી દઉં. એટલે આમ વારેવારે આપણે આ શક્તિની પાસે શક્તિ માંગીએ છીએ. શક્તિની પાસે શક્તિ હોય ને? પૈસાદારની પાસે પૈસા હોય, ભિખારી પાસે પૈસા ના હોય.

બહુ પૈસા હોય પણ મન ભિખારી જેવું હોય તો પણ એ ભિખારી જ કહેવાય, એ પૈસાદાર ના કહેવાય. ભલે એને ધન સંચય બહુ કર્યો હોય તો ભિખારી જ હોય.

કે હમણાં કોઈ વાત કરી હતી, કોઈ એક ભિખારી મરી ગયો. પછી તપાસ કરવામાં આવી કે ભાઈ આ કોણ છે, શું છે? એમ તેમ બધું ખોળી કાઢ્યું તો છ-સાત બેંકોની અંદર બધા એના ખાતા ખોલેલા હતા અને કેટલા બધા લાખો રૂપિયા હતા ખાતામાં! શું એટલું બધું હોવા છતાં કે એટલો બધો પૈસાદાર અને તો પણ એને એક એવા પણ બીજાનું મેં જોયું હતું કે જે ભીખ માંગતો હતો અવિરતપણે, ભીખ માંગી સતત રોજ. પણ એના બેંકમાં ખાતા હતા અને એ ખાતાઓમાંથી એવું આ સ્કૂલો ચલાવતો હતો, ગુપ્તદાન કરી દેતો. એને એવું લીધેલું પોતે જીવનની અંદર કે, "હું ભિક્ષા માંગીશ, ભીખ માંગીશ, પણ પછી જે પૈસા આવે તે બધા સ્કૂલોમાં જઈને ડોનેટ કરી આવીશ." એટલે બહુરત્ના વસુંધરા. આ પણ એક પરબ્રહ્મની જ પ્રક્રિયા છે એમ સમજવાનું. તો આને પણ ધિક્કાર ન કરી શકીએ આપણે.

એમ કહે છે, "જેમના સ્વરૂપને બ્રહ્મા વગેરે પણ નથી જાણતા." બ્રહ્મા એટલે કોણ ખબર છે? કલ્પના કરે એ બ્રહ્મા. મન જેમનો અંત નથી, તેથી તે અનંતા કહેવાય. જેમનું સ્વરૂપ દ્રષ્ટિગોચર નથી થતું, શક્તિને તમે જોઈ ના શકો, તેથી અલક્ષયા કહેવાય છે. પણ એનું પરિણામ આવે જ શક્તિનું. અહીં બળ લગાડ્યું એટલે ત્યાં આગળ પેલું ખસવા જ માંડે. શું હોય છે તમારા માસ અને આ એવું કંઈક હોય છે ને નિયમ?

જેમના જન્મ વિશે કોઈ જાણકારી નથી, તેથી તેમને અજા કહે છે. કારણ કે એમનો જન્મ જ નથી. એકાકી છતાં સર્વત્ર વિદ્યમાન છે. વિદ્યમાન હોય, શક્તિ હોય જ. એમ કહે છે, "બધે શેની અશક્તિ? અશક્તિ કરે એ શક્તિ. શક્તિનો અભાવ એ પણ શક્તિ એ પ્રૂવ કરે છે કે શક્તિ છે." તેથી એકા કહેવાય છે. તે એકલા જ વિશ્વરૂપમાં વિદ્યમાન છે. વિશ્વરૂપમાં વિદ્યમાન, તેથી તેમને નૈકા કહેવામાં આવે છે. આમ તે અજ્ઞયા, અનંતા, અજા, એકા અને નૈકા એવા નામથી પણ ઓળખાય છે.

તે દેવી, જો કેવું છે: "તે દેવી મંત્રાનામ માતૃકા, દેવી શબ્દાનામ જ્ઞાન રૂપીની. કેવી છે? જ્ઞાના જ્ઞાનાનામ ચિન્મયાતીતા, શૂન્યાનામ શૂન્ય સાક્ષીણ." શૂન્યમાં પણ એ છે. તે દેવી બધા મંત્રોમાં માતૃકા એટલે મૂળ અક્ષરમાં પ્રતિષ્ઠિત અને શબ્દોમાં જ્ઞાન રૂપે રહેલા છે. શબ્દોમાં જ્ઞાન રૂપે શબ્દોનો ખખડાટ થઈ રહ્યો, બરાબર? પણ વહી રહેલું અંદર જે જ્ઞાન છે તે તમારા સુધી પહોંચી રહ્યું છે, જેને તમે ગ્રહણ કરો છો. તેથી કરીને તમારી અંદર રહેલી શક્તિ એને તમને સ્ફુરિત કરીને સમજાવે છે કે આ બોલાઈ રહ્યું છે. જેના સિવાય બીજું કંઈ જ શ્રેષ્ઠતમ નથી તેવી એ દુર્ગાદેવી નામથી પ્રખ્યાત છે.

"તે દુરાચારનું સમન કરનારી, દુર્વિજ્ઞયા અને ભવસાગરમાંથી પાર ઉતારનારી દુર્ગાદેવીને જગતથી ભયભીત થઈને હું નમસ્કાર કરું છું." જગતથી ભયભીત થઈ ગયો છું. હવે આ નહીં કે બસ, મારે તો પરબ્રહ્મ સ્વરૂપ જ જોવે છે. એવી રીતના કે આ અથર્વશેષના મંત્રોનો જે મનુષ્ય પાઠ કરે છે, તે પાંચે અથર્વશેષોનું જપ કરવાનું ફળ પ્રાપ્ત કરી લે છે. આ અથર્વશેષને જાણે વિના જે મનુષ્ય પ્રતિમા સ્થાપિત કરે છે, તે સેંકડો લાખો જપ કરીને પણ સિદ્ધિ મેળવી શકતો નથી. 108 વાર એનો જપ કરવાથી પુરુષચરણ વિધિ કહેવાય છે. જે આ ઉપનિષદનો 10 વાર પાઠ કરી લે છે, તે તે જ ક્ષણે પોતાના પાપોમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે. મહાદેવીની કૃપાથી મહાનમાં મહાન મુશ્કેલીઓમાંથી પાર થઈ જાય છે. આ ઉપનિષદનો પ્રાતઃ સમયમાં પાઠ કરવાથી રાત્રે કરેલા બધા પાપો અને સાયમકાળે પાઠ કરવાથી દિવસે કરેલા પાપોનું સમન થઈ જાય છે.

બંને સંધ્યાઓમાં તેનું અધ્યયન કરવાથી, અભ્યાસ કરવાથી પાપ કરનાર પણ પાપ રહિત થઈ જાય છે. મધ્યરાત્રિમાં ઘોર અંધકાર હોય, કંઈ સમજાતું ના હોય એવી સ્થિતિમાં પણ આનો પાઠ એક વખત કરવાથી, તુરીય સંધ્યા વખતે જપ કરવાથી વાણીની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. જે બોલે એ થવા માંડે. પછી નવી મૂર્તિ તો એમાં એનું શું? જે બોલે એ થવા માંડે તો એમાં એનું શું? એ તો શક્તિ કરી રહી છે, પ્રગટ થઈ રહી છે શક્તિ. એટલે એ એમ કહે કે હું બોલ્યો ને મેં કરી, આવું થયું, હું બોલ્યો ને આવું કરી. ગાંડો થયો! શક્તિ પ્રગટ થઈ છે એટલા માટે આવું થાય છે. શબ્દ દ્વારા દેવી પ્રગટ થઈ રહી છે. નવી મૂર્તિ સામે જ જપ કરવાથી દેવતાનું સાનિધ્ય પ્રાપ્ત થાય. અમૃતસિદ્ધિ યોગ એટલે કે મંગળવારે અશ્વિની નક્ષત્ર હોય ત્યારે અમૃતસિદ્ધિ યોગ કહેવાય. તો એમાં મહાદેવીની નજીક જપ કરવાથી મનુષ્ય મહામૃત્યુને પણ તરી જાય છે.

મહામૃત્યુ એક જ છે – અજ્ઞાન. અજ્ઞાનમાં પડે એ જ મહામૃત્યુ. બાકી બીજું પેલું મૃત્યુ તો મૃત્યુ ના કહેવાય. જે આ રીતે આ ઉપનિષદને જાણે છે, તે મહામૃત્યુને અજ્ઞાનમાંથી તરી જાય છે. એવું આ દેવી ઉપનિષદ અહીં પૂરું થાય.

"ૐ ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવાઃ, ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્યજત્રાઃ. ૐ સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ, સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ."

"વિશ્વવેદાહ, સ્વસ્તિ નસ્તા રક્ષ, અરષઠનેમિ, સ્વસ્તિનો બ્રહસ્પતિરદાતુ. ૐમ શાંતિ શાંતિ."