ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૧૨૧

નૃસિંહપૂર્વતાપીન્ય ઉપનિષદ નરસિંહ ભગવાનની વાત કરે છે. આ ઉપનિષદ અથર્વવેદીય પરંપરા સાથે જોડાયેલું છે. તેમાં દેવો અને પ્રજાપતિ વચ્ચે પ્રશ્નોત્તરી રૂપે સવિશેષ સાકાર અને નિર્વિશેષ એટલે કે નિરાકાર બ્રહ્મનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે.

આ ઉપનિષદ પાંચ ખંડોમાં વિભાજિત છે. એ પાંચેય ખંડને પણ ઉપનિષદ તરીકે ઓળખાવાય છે; પોતે અલગ અલગ એક એક ખંડ પણ ઉપનિષદ ગણાય છે. તો આ પાંચ ઉપનિષદોનો સંગ્રહ છે એવું નૃસિંહપૂર્વતાપીન્ય ઉપનિષદ એમ કહેવામાં આવે છે.

આ ઉપનિષદમાં પરમાત્માને પરમ પુરુષાર્થી એટલે કે નૃસિંહ રૂપમાં વ્યક્ત કરવામાં આવ્યું છે. કહેવાયું છે કે પરમપુરુષના તપમાંથી સૃષ્ટિનો વિકાસ થયો. સૃષ્ટિ વિકાસને પૂર્વતાપ કહેવામાં આવે છે. પૂર્વતાપ સૃષ્ટિનો વિકાસ, તેથી જ સૃષ્ટિ વિકાસના ક્રમને સ્પષ્ટ કરતું હોવાથી આ ઉપનિષદને "પૂર્વતાપીની" કહેવામાં આવી છે.

પ્રથમ ઉપનિષદનો વર્ણ્ય વિષય છે: સૃષ્ટિના આદિમાં પ્રજાપતિની કામના; પ્રજાપતિ દ્વારા અનુષ્ટુપ મંત્રનું દર્શન; સમગ્ર જગતની અનુષ્ટુપમયતા; મંત્રના ચાર ચાર પદ; ઋષિ, દેવતા, છંદ વિષયક પ્રશ્નો; પાદ અંગ સહિત મંત્રનું ફળ. આ બધું આ ઉપનિષદમાં કહ્યું છે.

બીજામાં નરસિંહ મંત્ર દ્વારા સંસારમાંથી પાર કેવી રીતે થવું; પ્રણવના પાદોનું સામના પાદો સાથે સામાન્ય તાદાત્મ્ય; સામની અનુષ્ટુપતા; સામની પંચાંગતા; ઓમકારની ન્યાસ પ્રક્રિયા — આ બધી બાબતો આપી છે.

ત્રીજામાં મંત્રના શક્તિ બીજ, જિજ્ઞાસા બીજના સ્વરૂપનું વર્ણન છે.

ચોથામાં વર્ણ્ય વિષય છે: અંગ મંત્રનો ઉપદેશ; પ્રણવની બ્રહ્માત્મકતા; પ્રણવના ચારેય પદોનું નિરૂપણ અને સાવિત્રી, ગાયત્રી મંત્રોનું સ્વરૂપ; યજુર લક્ષ્મી મંત્ર, ઋષિ, ગાયત્રી મંત્ર વગેરેના સ્વરૂપનું નિરૂપણ છે.

પાંચમા ઉપનિષદમાં દેવો દ્વારા મહાચક્રને જાણવાની જિજ્ઞાસા; છ, આઠ, ૧૨ અને ૩૨ આરાવાળા ચક્રોનું નિરૂપણ; અવયવ દર્શન; મહાચક્ર દર્શન; મહા મહાચક્રવેધન મહિમા; મંત્રરાજના અધ્યયનનું ફળ; મંત્રરાજનો જપ કરનારની સર્વોત્કૃષ્ટતા અને મંત્રરાજનો જપ કરનારને બ્રહ્મત્વ પ્રાપ્તિનું નિરૂપણ વગેરે વિષયો આપ્યા છે.

તો અહીંયા આગળ નૃસિંહ ભગવાન સાથે સવિશેષપણે બ્રહ્મને સંલગ્ન કરીને એવી રીતે નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે કે જે નૃસિંહ ભગવાન છે તે પણ બ્રહ્મ સ્વરૂપ જ છે એમ કહેવા માંગે છે. "आपो वा इदमग्र आसीत् सलिलमेव (આપો વા ઇદમગ્ર આસીત્ સલિલમેવ)" એ કહે છે કે સૃષ્ટિ પૂર્વે આ સમસ્ત જગત જળરૂપ એટલે કે સલીલ (જળ રાશિ) જ હતું, બીજું કંઈ નહોતું. સમુદ્ર, પાણી જ હતું.

કમળ પત્ર પર પ્રજાપતિ બ્રહ્મા પ્રગટ થયા. તેમના મનમાં એવી કામના થઈ કે, "હું સૃષ્ટિનું સર્જન કરું." એવું કહેવાય છે કે પુરુષ મનથી જેવી ભાવના કરે તેવી જ વાણી બોલે અને તેવી જ ક્રિયા કરવા લાગે. એ વિશે ઋષિઓએ કહ્યું છે કે સૃષ્ટિ રચના પૂર્વે મનમાંથી કામની ઉત્પત્તિ થઈ. મનમાંથી અને કામની, કામ એટલે ઈચ્છા. સૃષ્ટિની આદિમાં રેતસ અથવા આપ એટલે મૂળ બીજભૂત ક્રિયારૂપ તત્વ, આપ એટલે કે પાણી વિશ્વનું કારણભૂત બન્યું. જ્ઞાનીજનો કામને અંતઃસ્થિત આત્માનું બંધન માને છે. અંદરથી જેઓ આ રહસ્યને જાણે છે તેઓ જે વસ્તુને ઈચ્છા કરે છે તેને પ્રાપ્ત કરે છે.

તો સૃષ્ટિ રચનાના ઉદ્દેશ્યથી બ્રહ્માજીએ હવે તપ શરૂ કર્યું. તે તપના પરિણામ રૂપે તેમણે મંત્રરાજ નારસી આનુષ્ટુપનું દર્શન કર્યું. તે મંત્રથી આ જે કાંઈ દ્રશ્યમાન છે તે સઘળા જગતને એમણે સર્જી કાઢ્યું અને આ દ્રશ્યમાન જગતને એટલા માટે આનુષ્ટુપમય કહેવામાં આવે છે. આનુષ્ટુપથી જ સમસ્ત ભૂતોની ઉત્પત્તિ થઈ. અનુષ્ટુપથી જ જન્મેલા જીવન ધારણ કરી શકે છે અને આ લોકમાંથી પ્રયાણ કરતી વખતે અનુષ્ટુપમાં જ પ્રવેશ કરે છે.

સમગ્ર વિશ્વની રચના કરનાર આ અનુષ્ટુપ પ્રથમ છે. તે ઉત્તમ વૃત્તિ છે. અનુષ્ટુપ વાણી, તેથી વાણીથી જન્મ અને મૃત્યુને પણ પામે છે. બધા છંદોમાં એટલા માટે અનુષ્ટુપ છંદ એ પરમ શ્રેષ્ઠ કહેવામાં આવ્યો છે. તો અનુષ્ટુપ છંદના કારણે જે સૃષ્ટિની જુદી જુદી ધારાઓ થઈ, ચાર ચાર ચરણોમાં વ્યક્ત થઈ. જેમ કે ચાર વેદ, ચાર પ્રકારના પ્રાણી: શ્વેદજ, અંડજ, ઉદ્ભિજ અને જરાયુજ. ચાર પ્રકારના પ્રાણીઓ થયા, એમાં મનુષ્ય પણ આવી ગયા. તો શ્વેદજ એટલે પરસેવામાંથી પેદા થાય, અંડજ એટલે ઈંડામાંથી પેદા થનારા, ઉદ્ભિજ એટલે વનસ્પતિ/ધરતીમાંથી ઉત્પન્ન થનારા. જરાયુજમાંથી, શુક્ર વીર્ય નહીં જે છે તેનાથી થાય છે તે. એવી રીતે અંતઃકરણ ચતુષ્ટય, ચાર વર્ણ, ચાર આશ્રમ વગેરે આગળના મંત્રોમાં સૃષ્ટિને ચાર ચરણ – ભૂમિ, અંતરિક્ષ, દ્યુલોક અને પરમ વ્યોમમાં વ્યક્ત થયેલું કહેવામાં આવ્યું છે.

તો આવી રીતે સૃષ્ટિને અનુષ્ટુપમય કહેવામાં આવી. સાગરો અને પર્વતોની સાથે સપ્તદ્વીપા વસુંધરાને તે સામનું પ્રથમ ચરણ જાણવી. યક્ષ, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓથી સેવાતા આ અંતરિક્ષને તે સામનું બીજું ચરણ જાણવું. વસુ, રુદ્ર, આદિત્ય વગેરે સર્વ દેવોથી સેવાતા દ્યુલોકને તે સામનું ત્રીજું ચરણ જાણવું. ત્રણ સ્ટેપ છે એમ સમજવાનું છે. અને બ્રહ્મ સ્વરૂપ નિરંજન પરમ વ્યોમને સામનું ચોથું ચરણ જાણવું. તો આ ચાર સ્ટેપ આપી દીધા છે. તે એને જે જાણે છે તે અમૃત તત્વને પ્રાપ્ત કરે છે.

તો પહેલો જે સ્થૂળ ભાગ છે તેની અંદર સાગરો, દ્વીપો, આ બધું જે કાંઈ છે તે છે એમ કહે છે. બીજાની અંદર આમ જ દેખાય એવા નથી એવું છે, પણ ત્યાં કોણ છે? તો કે યક્ષો, ગંધર્વો, અપ્સરાઓથી સેવાતું એવું અંતરિક્ષ નામનું એક બીજું લેયર છે આ પૃથ્વીની પાછળ. એ લેયરની પાછળ કોણ છે? તો કે મોટા છે બધા, કોણ? વસુ, રુદ્ર, આદિત્ય આ બધા જે છે તે અને એમનો લોક છે તે દ્યુલોક જે આની પાછળ છે તેને તૃતીય ચરણ કીધું. અને ચોથાની અંદર બ્રહ્મ સ્વરૂપ છે, નિરંજન પરમ વ્યોમ છે, એને સામનું ચોથું ચરણ કીધું. એવું જે જાણે છે તે અમૃત તત્વને પ્રાપ્ત કરે છે. મતલબ આ સૃષ્ટિના ચાર.

"તમે એમ જાણી લો કે આ સ્થૂળ છે, સૂક્ષ્મ છે, સૂક્ષ્મતર છે અને સૂક્ષ્મતમ છે. બસ, બધા અંગો શાખાઓ સહિત ઋગ, યજુ, સામ અને અથર્વ – ચારેય વેદ સામના ચાર પાદ છે. હવે અહીં સામવેદને મોટો કહી દીધો અને બાકીના બધા ચારેય વેદો એ એનો જ ભાગ છે એમ કહી દીધું, સામવેદનો જ. એટલે મૂળ એક જ સામવેદ હતો અને એની અંદરથી ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વવેદ બહાર પાડવામાં આવ્યા છે એમ એ કહે છે. એ સામ એનું ગાન કરે એટલે પછી એમાંથી 'ૐ' નીકળે. બસ, હવે અહીંથી પ્રગટ જે થયું તે બધું મોઢે બોલાતા બધા વેદો છે.

આ મંત્રનું ધ્યાન કેવી રીતે કરવું, તેના દેવતા કોણ, અંગ કયા છે, દેવતાઓ અને છંદ કયા છે, આ મંત્ર રાજના ઋષિ કોણ છે? ત્યારે પ્રજાપતિ બ્રહ્માએ કહ્યું કે શ્રી બીજ શ્રીથી અભિષિક્ત અષ્ટાક્ષરી ગાયત્રી મંત્રના રૂપમાં જે પુરુષ આ મંત્ર રાજનું સ્વરૂપ જાણે છે, તે શ્રી સંપન્ન બને છે. શ્રી એટલે સમૃદ્ધિ, શ્રી એટલે દેવી સંપત્તિ. એ એનાથી સંપન્ન બને છે. વેદ મંત્રોના આદિમાં પ્રણવનું ઉચ્ચારણ કરવામાં આવે છે. પ્રણવને આ સામનું અંગ સમજનારો ત્રૈલોક્ય વિજયી બને, કારણ કે એને વેદ તો સમજ્યો કે ના સમજ્યો પણ એને પ્રણવ જે છે તે આ વેદનો, બધા વેદોનો પ્રમુખ છે. આગળ એમ કહી દીધું. કોઈપણ મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરશો તો આગળ 'ૐ' તો પહેલા હશે જ અને મોટા ભાગનામાં પાછળ અંતે પણ આ લોકો 'ૐ' મૂકે છે. એટલે એનાથી શું થાય છે? તો કે યશ, જ્ઞાન, આયુ અને ઐશ્વર્ય – ચાર વસ્તુઓ પ્રાપ્ત થાય છે અને સાથે સાથે અમૃત તત્વને પ્રાપ્ત કરે છે, કારણ કે ઓમકારને એને સમજી લીધો છે.

એટલે પછી એ અમૃત તત્વને પણ પ્રાપ્ત કરે છે, એટલે કે અમરતાને પ્રાપ્ત કરે છે, એટલે કે જ્ઞાનને પ્રાપ્ત થઈ જાય છે. એટલે અંગો સહિત સામને જાણવો જોઈએ, એના બધા જે અંગો છે તે.

તો જ્ઞાનીજનો અનઅધિકારી સ્ત્રી-શુદ્રોને પ્રણવ, ગાયત્રી, લક્ષ્મી અને યજુશનો ઉપદેશ આપવા ઈચ્છતા નથી. બત્રીસ અક્ષરવાળા સામને જે જાણે છે તે જ જ્ઞાની છે અને તે જ અમૃતત્વને પામે છે. સાવિત્રી, લક્ષ્મી, યજુશ અને પ્રણવને જો સ્ત્રી અને શુદ્ર જાણે તો તે મૃત્યુ પછી પણ અધોગતિ પામે છે. તેથી હંમેશા ગમે તેને ઉપદેશ ના આપવો. જો આપે તો તે આચાર્ય પણ તેથી જ મૃત્યુ પછી અધોગતિ પામે છે. અહીં સ્ત્રી અને શુદ્રને અનઅધિકારી કહેવાનું વિશેષ પ્રયોજન એ છે. કોની વાત કરે છે? કે જે નિરંતર વાતચીત કરવામાં દત્તચિત્ત રહે છે અથવા ગર્ભધારણ કરવા અથવા તેના સંરક્ષણમાં લગ્ન રહે છે તે લોકો સ્ત્રી છે. દરેક વાત હોય ને તો તેની અંદર શું સિક્રેટ છે એવું કેમ કર્યું હશે એવું કરીને આમ બધે અંદર ઝીણું ખોતર ખોતર અથવા તો કોઈકનું કોઈક સિક્રેટ જાણી લીધું હોય તો એને સાચવી રાખશે.

એ ગર્ભધારણ કીધું, પેલો નહીં એમ સમજો. એટલે એ કોઈમાં પણ હોઈ શકે, એ કોઈ પુરુષમાં પણ હોઈ શકે, કોઈ સ્ત્રી દેહમાં પણ હોઈ શકે. પણ અહીંયા સ્ત્રી કહેવાનું તાત્પર્ય આવા લોકો એમ કહે છે, આવા મનુષ્યો. આમાં બંને આવી ગયા. તો એવાને ના આપવું એમ કહે છે.

પ્રપંચમાં પડેલા, કારણ કે એ લોકો તમસ અને રજસથી યુક્ત હોય છે. એવા લોકો તો એને જ્યારે તમે આનો ઉપદેશ કરો તો એ લોકો અનર્થકારી બધા એના પરિણામો ઉપજાવનારા અથવા તો એવું કરનારા છે. એના કારણે એમને ઉપદેશ ના આપવો. તો ઋષિની પત્ની હોવા છતાં પણ અયોગ્ય કાળે એને જે માંગણી કરી હતી દીતીએ કશ્યપ ઋષિ પાસે, એટલે પછી ના. પણ ફાધર કશ્યપ એટલે પછી એમાંથી બે અસુરો પેદા થયા: હિરણ્યાક્ષ અને હિરણ્યકશિપુ. તો હિરણ્યાક્ષનો અર્થ તો એવો થાય કે સોનાની આંખવાળો, સોનેરી આંખોવાળો. અને હિરણ્યકશિપુનો મતલબ એવો થાય કે એવો કશ્યપ કે જે હિરણ્યમય છે. તો દીતીના પુત્રો હતા. ઋષિ પત્ની હતી પણ અસુર પેદા થયા. એ લોકો અયોગ્ય સમયે આખી વાત જે થઈ તેના કારણે. એમાં વાંધો નહોતો. "સમય" (time factor) ઇઝ ઇમ્પોર્ટન્ટ એમ કીધું. એટલા માટે એવા લોકો જે વાતચીતમાં નિરંતર દત્તચિત્ત રહે, જેને બહુ વાતોળિયાઓ હોય, અતિશય વાતો કરે, સંયમ ચૂકી જાય, સંયમ ચૂકી જાય અને વાતોમાં રહી જાય ને પેલું કરવાનું કરે એમ નહીં.

એક એવા પ્રકારના માણસો છે. અને બીજા છે તે સિક્રેટ સિક્રેટ રમ્યા કરે. "હું આ જાણું છું પણ તને નહીં કહું અને તને કહું છું પણ તારે કોઈને નહીં કહેવાનું." આવું બધું કરનારા જે હોય તેવા લોકોને આ જ્ઞાન આપવું નહીં એમ કહે છે. કારણ કે એ લોકો કાં તો આપશે નહીં અને આપશે તો પછી વાતનો તરોડ મરોડ કરીને કંઈકનું કંઈક કરીને આપશે. એટલા માટે એમને ના પાડી છે, બીજું કોઈ કારણ નથી. એટલે એવું નથી કે કોઈ સ્ત્રી દેહમાં હોય તો એને આનું જ્ઞાન ના આપવું એવી અહીંયા વાત નથી. અમને તો આવું સમજાય છે. એટલે જે સિક્રેટ જે છે ને રહસ્યો અને એવા બધાના સંરક્ષણમાં જ આમ સંલગ્ન રહે છે તે સ્ત્રી છે એવું કહ્યું છે. એના માટેનો મંત્ર કહ્યો છે કે "(ગર્ભ સંબંધિત મૂળ સંસ્કૃત મંત્ર, ચોક્કસ પાઠ ટ્રાન્સ્ક્રિપ્શનમાં અસ્પષ્ટ થઈ ગયો છે)" એટલે કે આવી સ્ત્રી માટે મંત્રનું અનુષ્ઠાન શુકર બનતું નથી.

આવા લોકો જે હોય છે એ લોકો મંત્રનું અનુષ્ઠાન કરે, કંઈ પણ કરે તો પણ એ લોકોને કોઈ ફાયદો થતો નથી.

હવે જો એક બીજી ડેફિનેશન આપે છે. શુદ્ર એને કહેવાય છે જે કે જે શોકથી અભિભૂત રહે છે. એને શુદ્ર કહેવાય. નિરંતર ડિપ્રેશન, નિરંતર નેગેટિવિટી, એક્સટ્રીમ જેને કહેવાય એવા પ્રકારનું જ બધું જો જો કર્યા કરતા હોય. શું એટલે બીજી રીતે જોઈને કહું તો કે રાહુ ને શનિની છાયા પડેલી છે એમની ઉપર એવા માણસો બધા. તો જ્યાં હોય ત્યાં બસ એમને બધું ખોટું, ખરાબ ને કાળું જ દેખાય એવા લોકો હોય એમ. તો જે શોકાભિભૂત રહેતા હોય. "સોચશ શોચ સોચ ઇતિ શુદ્ર." એટલે નિરંતર શોકાકુલ રહેનારને માટે મંત્ર વગેરેનું શું પ્રયોજન? એને એમાંથી બહાર તો આવવું."

જેને બહાર આવવું હોય એને તમે કહી શકો કે, "લે, આ મંત્ર છે, આ ઉપાય છે, આ કરીને તું એમાંથી બહાર આવી જાય." પણ પહેલાને તો એક્સટ્રીમ 'ના' જ છે કે, "મારે આવવું જ નથી બહાર, આજ બરાબર છે." એવું એને અંદરથી હોય. આવા લોકો કેમ કે મંત્રનો જપ, મનન, ચિંતન શાંત મનસ્થિતિમાં જ સંભવ થાય, જ્યારે આ લોકો એવી મનસ્થિતિ ધારણ કરતા જ નથી ક્યારેય પણ. એટલા માટે આવાને આપવાથી કોઈ ફાયદો થતો નથી. એટલા માટે એમને અનાધિકારી કહેવાય છે.

જેઓ આવી સ્થિતિઓથી પર હોય તેમની વાત અહીંયા નથી એમ પ્રજાપતિ બ્રહ્માજીએ સ્પષ્ટ કરી દીધું. તેમણે ફરીવાર કહ્યું કે, "મંત્રરાજ શામના પ્રથમ પાદના રૂપમાં બધા દેવો, બધા અગ્નિઓ, બધા પ્રાણીઓ, બધા પ્રાણો, બધી ઇન્દ્રિયો, બધા પશુઓ, અન્ન, અમૃત, સમ્રાટ, સ્વરાટ અને વિરાટ આ બધાને જાણવું જોઈએ. બીજા પાદના રૂપમાં રૂક, યજુસામાં, અથર્વબેજ, સૂર્ય અને સૂર્ય મંડળમાં રહેલા હિરણ્યમય પુરુષને જાણવું જોઈએ. તૃતીય પાદના રૂપમાં બધી ઔષધિઓ, ચંદ, તારાપતિ ચંદ્રમાને જાણવો જોઈએ અને સામના ચોથા ચરણના રૂપમાં ભગવાન વિષ્ણુ, બ્રહ્માજી, શિવ, અગ્નિ, ઇન્દ્ર અને અવિનાશી પરમાત્માને ચોથા ભાગમાં જાણવા જોઈએ."

આ રીતે જે ચારેય પાદને જાણી લે છે તે અમરતાને પ્રાપ્ત કરે છે. ચાર સ્ટેપ છે, એને તમે સમજી જાવ. ચાર લેયર છે એમ તમે સમજી જાવ. આ બ્રહ્માંડમાં, સૃષ્ટિમાં બધે મંત્રરાજ આનુષટુભમાં 'ઉગ્રમ' પદ પ્રથમ ચરણનો આદિ અંશ છે. 'જ્વલમ' પદ બીજા ચરણનો આદિઅંશ છે. તૃતીય ચરણનો આદિ અંશ જે છે તે 'નૃસિંહ' પદ છે અને ચોથા ચરણનો આદિભાગ 'મૃત્યુ' પદ છે. એ ચારેય પદો સામના જ સ્વરૂપો છે. જે કાંઈ છે એ બધો સામ જ છે એમ સમજો. જે આ રીતે જાણે છે તે અમૃતત્વને પ્રાપ્ત કરે છે.

તેથી આ સામનો ઉપદેશ જો કોઈને આપવો હોય તો કોને આપવો? તો કે સેવાભાવી પુત્રને અને સદાચારી શિષ્યને આપવો જોઈએ. તમે બધા એ છો. પ્રજાપતિએ આગળ કહ્યું કે, "ક્ષીર સાગરમાં શયન કરનાર ભગવાનનું જે નૃષિ રૂપ છે, ક્ષીર સાગરમાં શયન કરનાર ભગવાન વિષ્ણુ, એનું નૃષિ સ્વરૂપ જે છે તે પરમપદ યોગીઓ દ્વારા ધ્યાન કરવા યોગ્ય છે. જે આ સામને આ રીતે જાણે છે તે અમૃત તત્વને પામે છે." અહીં ક્ષીર સાગરમાં શયન કરનાર ઋષિ ભગવાનના ધ્યાનથી અમૃત તત્વની પ્રાપ્તિરૂપ તથા વર્ણવાયેલું છે જે યુક્તિયુક્ત છે.

ક્ષીર સાગરનો અર્થ થાય છે ક્ષીર એટલે ખાવા યોગ્ય પદાર્થ અને સાગર એટલે કે મૃત્યુ રહિત અમૃત તત્વથી યુક્ત છે. તો એને પદાર્થ રચનાની પૂર્વેનો સૃષ્ટિ તત્વનો પ્રવાહ પણ કહી શકાય. આ સૃષ્ટિની જે રચના થઈ તે પૂર્વેનું જે મૂળ સોર્સ હતો, તે એને કહી શકાય છે કે જેમાં નૃષિ એટલે કે મનુષ્યોના જીવાત્મામાં તેજનું સિંચન કરનાર જે હોય એને નૃષિ કહેવાય છે. મનુષ્યના જીવાત્મામાં તે તેજનું સિંચન કરે છે તેને નૃષિ કહેવામાં આવે છે. તે સૂતેલા છે અર્થાત અતિ સામર્થ્યશાળી ઈશ્વરી સામર્થ્ય એમનામાં છે ખરું પણ એ કેવું છે? પ્રસુપ્ત છે, સુઈ ગયેલું. મનુષ્યની અંદર એવા ઈ તત્વનું ધ્યાન કરવાથી, આત્મસાત કરવાથી અમૃત તત્વની પ્રાપ્તિ ચોક્કસ થાય. તો અંદર નૃષિ ભગવાનની તમે આરાધના, ધ્યાન, આ ચિંતન કરો છો તો અંદર રહેલું જે નૃષિપણું છે તે જાગૃત થાય છે એમ અહીંયા સમજાવે.

નરમાં સિંહપણું પેદા થાય છે. સામાન્ય મનુષ્યમાં અતિશય તેજવાળા ભગવાન વિષ્ણુ પ્રગટ થાય છે જેની પાછળ એક્ઝેટ સૂતેલા હતા, સુસુપ્ત હતા. સૂતેલા એનો મતલબ ક્ષીરસાગર એટલે શું? તો અનંત પોસિબિલિટીઓ વાળું જે કાંઈ હતું તેમાંથી સુઈ ગયેલા હતા, સુસુપ્ત થઈ. હવે એનું ધ્યાન કરવાથી એ પ્રગટ થાય છે. અમિતભાઈ ક્યારે આવશે એટલે ત્યાં આગળે આમ પ્રગટ થાય એના જેવી વાત છે.

'વીરપદ' મંત્રરાજ અનુષ્ટુભના પ્રથમ પાદના પૂર્વાદનું અંતિમ ભાગ સમજવો જોઈએ. 'તમ સ' એ પદને આ સામના બીજા પાદના પૂર્વાદનો અંતિમ ભાગ સમજવો જોઈએ. આ કેટલીક બાબતો એવી છે કે જેને અત્યારે હું કહું છું ખરો, સમજી ૧૦૦ ટકા નહીં શકો. તેમ છતાં પણ એનું શ્રવણ કરજો. આજે નહીં ને કાલે એક લેયર તૂટશે, બીજું તૂટશે, ત્રીજું તૂટશે પછી આ વસ્તુઓ ક્લિયર થતી જશે. 'હમ ભી' એ પદને સામના ચતુર્થ પાદના પૂર્વાર્થનો અંતિમ ભાગ સમજવો જોઈએ. આ બધું શામ છે. જે કાંઈ છે તે બધું સામ છે એમ સમજે. એવું જે જાણે છે તે અમૃત તત્વને પ્રાપ્ત કરે છે.

તેથી આ સામને કોઈ આચાર્ય દ્વારા જે આ રીતે જાણે છે તે જ શરીરમાં મુક્તિને પ્રાપ્ત કરી લે છે. સદેહે મુક્તિ જેને કહેવાય છે તે પ્રાપ્ત કરી લે છે અને બીજાઓને પણ મુક્ત કરાવે છે. એને જાણનારો જો માયા મોહમાં આસક્ત હોય તો પણ મુક્તિની ઈચ્છા કરવા લાગે છે. આ સામરૂપી મંત્રનો જપ કરનાર ભગવાન ઋષિનું તે જ શરીરથી પ્રત્યક્ષ દર્શન કરે છે. મુક્તિનો આથી સરળ માર્ગ કલિયુગમાં બીજો કોઈ નથી. બધા અંગો સાથે આ સામને જે જાણી લે છે તે અમૃતત્વને પ્રાપ્ત કરે છે. આ બાબત પર વિચાર રાખો.

સાક્ષાત ઋત અને સત્ય સ્વરૂપ ભગવાન ઋષિ સર્વાંતર્યામી અને સર્વવ્યાપી એવા પરમાત્મા છે. ઋષિ ભગવાનની વાત કરે છે. કોણ છે? સર્વના અંતર્યામી છે અને સર્વવ્યાપી છે એવા પરમાત્મા છે. એ જ ભગવાન ઋષિય છે. થાંભલો ફોડીને પેદા થયા હતા ને પેલા હિરણ્ય કશ્યપુને આમ પાડી દયો અને પછી એકર નાખ્યો તો ચીરી ફાડી નાખ્યો હતો. એટલે શું કર્યું હતું? કોક દિવસ સમજાવીશ. તે કાળા અને પીંગળા વર્ણના મનુષ્ય અને સિંહની સંયુક્ત આકૃતિ વાળા છે. સહેજ પીળાશ પડતો અને કાળો એવા ઉર્ધ્વ રહેતા ભગવાન ઋષિના નેત્ર અત્યંત વિકરાળ અને ભયંકર છે. તે સૌ માટે કલ્યાણકારી છે. તેમના કંઠમાં નીલ અને તેમના ઉર્ધ્વ ભાગમાં લાલ રંગ હોવાથી ભક્તો તેમની આરાધનાથી નીલ લોહિત નામથી કરે છે. ભક્તો એમને નીલ લોહિત નામથી પોકારે છે. ભગવાન ઋષિ ઉમાપતિ, પશુપતિ, પીનાકીન એટલે કે ઋષિ પીનાક ધનુષ્યને ધારણ કરનારા પીનાક પાણી એ શિવનું એક નામ છે.

અને અમિત પ્રકાશમાન એ મહેશ્વર પોતે છે, તો આ નૃષિ ભગવાન પણ કોણ છે? તો કે વિષ્ણુ અને શિવનું સંયુક્ત ઉગ્ર રૂપ છે. હા, જે વિષ્ણુનું કામ છે સર્જન થયેલું છે તેનું પાલન-પોષણ કરવાનું. શિવનું કામ છે જે અયોગ્ય છે તે બધાનો સંહાર, નષ્ટ કરી નાખવાનું. તો આ બંનેનું ઉગ્રમાં ઉગ્ર સ્વરૂપ જે છે ત્યારે તે નૃષિ સ્વરૂપ છે. એટલે બધું જ અનિષ્ટ જ્યાં પણ ક્યાંયથી હોય ત્યાંથી એને કાઢી નાખે ને ખતમ કરી નાખે એ નૃષ કહેવાય. એવું અંદર પ્રગટાવે પોતાની અંદર દરેક મનુષ્ય ત્યારે એની અંદર ઋષિ પ્રગટ્યો કહેવાય, ત્યાં સુધી નહીં. બાકી તો થાબડી થાબડીને સાચવી રાખે. એકાદ-બે જ ભૂલો થઈ જાય, અત્યાર સુધી વધારે નથી થઈ ગઈ એમ. અને શું વાત કરે છે? "જે યજુર્વેદના અર્થ સ્વરૂપ છે તે નૃષ સામ છે." એવું જે જાણે છે તે જ્ઞાની છે અને તે અમૃત તત્વને પ્રાપ્ત કરે છે.

અહીં ઋષિના સ્વરૂપ અને સામર્થ્યની અભિવ્યક્તિ જે કરી છે તે બધું ઘણું રહસ્યમય છે. ઋષિ ભગવાનને અહીંયા રૂત અને સત્ય કહ્યા છે જે સૃષ્ટિના આદિ ઘટક છે. સત્ય વગર તો કાંઈ બને નહીં. સત્ય શું છે? પરબ્રહ્મ પરમાત્મા સ્વયં સત્ય છે. તો એ પહેલું ઘટક છે. એટલે "ઋતમચ સત્યમચ સૂર્યા ચંદ્ર મસોધાતા યથાપૂર્વમ કલ્પયત" વગેરે મંત્રોમાં પણ આ જ ઘટકોમાંથી સૃષ્ટિ નિર્માણની પ્રક્રિયાને બતાવવામાં આવી છે. ચાર ચરણ જે બતાયા ને, ચાર ચતુષ્પાદને એ રીતે. તો અહીંયા ઋષિના ત્રણ નામ આવ્યા છે: એક છે કૃષ્ણ પિંગલ, બીજો છે નીલલોહિત અને ત્રીજો છે દ્યુતિમાન. એ ત્રણેય પ્રકાશની અભિવ્યક્તિના ક્રમિક સ્વરૂપને પ્રગટ કરે છે. તો જે પહેલો છે એ બિલકુલ એ કૃષ્ણ પિંગળ છે. એનાથી પછી સહેજ વધારે પ્રકાશમાન થાય છે, વધારે લાઈટ થાય છે ત્યારે એ નીલ લોહિત કહેવાય છે.

એ જ લાઈટ વળી આગળ જાય છે ત્યારે દ્યુતિમાન કહેવાય છે. બ્રિલિયન્ટ વાઈટ લાઈટ દ્યુતિમાન ફ્રોમ ય ક્રાઉન ચક્ર. સમજ્યા?

હવે આગળ નીકળું. એ પદાર્થની અભિવ્યક્તિના ક્રમિક સ્વરૂપને પ્રગટ કરે છે. એટલે પહેલું સ્વરૂપ છે કૃષ્ણ પિંગળ એટલે કાળું ભૂરું જે અસ્પષ્ટતાનું સૂચન કરે છે. બીજું નીલ લોહિત એટલે નીલો લાલ જે થોડીક સ્પષ્ટતાનું સૂચક અને ત્રીજું દ્યોતિમાન એટલે પ્રકાશમય જે પૂર્ણ સ્વસ્પષ્ટતાનું દ્યોતક છે. એવી રીતે સૃષ્ટિમાં પદાર્થ રચના આ ક્રમથી થઈ. આ કપ બન્યો, તો પહેલા કેવો હતો? અસ્પષ્ટ સ્વરૂપે હતો. પછી એ થોડો સ્પષ્ટ થયો, રેખાચિત્ર જેવું બન્યું અને પછી તો કે બસ કમ્પ્લીટ બની ગયું. એવી રીતના બધું મટીરીયલ આવી ગયું ને બધું કમ્પ્લીટ થઈ ગયું. કલ્પનામાં આવે, પછી કાગળ પર આવે ને પછી યસ. પહેલા એને જુએ છે અસ્પષ્ટ રૂપે, પછી એ આવ્યું તો રેખાચિત્ર કાગળની જેમ બની ગયું. શું પેલું થ્રીડી પ્રિન્ટર પણ તે છાપેલું હોય ને એવી રીત અને પછી ફાઇનલી તો કે આ થ્રીડી પ્રિન્ટર સાથે બધું મટીરીયલ આવી ગયું.

અણુ પરમાણુઓ બધા આવી ગયા, ધસી ગયા ને જે આકાર હતો ને બધું પૂરી દીધું અને બધું બનાવી દીધું એને એસ પર એસ પર ક્રમમાં એમ થાય છે. પહેલા પાછું પાછું દેખાય આમ આમ કરતા કરતા પછી એકવાર હા હા એ જ ક્રમથી, એ જ ક્રમથી થવાનું છે.

મહાપદ મંત્ર અનુષ્ટુપના પ્રથમ પાદના ઉત્તરાર્ધનો આદિભાગ છે. વર્તોપદ દ્વિતીય પાદના ઉત્તરાર્ધનો આદિભાગ છે અને ષણ પદ તૃતીય પાદના ઉત્તરાર્ધનો આદિભાગ છે અને નમા પદ જે છે તે ચતુર્થ પાદના ઉત્તરાર્ધનો આદિભાગ છે. "આ બધા પદ સામ છે." એવું જે જાણે છે તે જ જ્ઞાની છે અને તે અમૃતત્વને પામે. એટલે તમે આ બધા પાદમાં ના પડો પણ જે કાંઈ છે આ બધું કહેવાય છે તે સામનો જ એક ભાગ છે એમ આપણે જાણી લેવાનું કે બધું જ સામ છે. એટલે એ જ્ઞાની છે અને તે અમૃત તત્વને પામે. તેથી જ આ સામ જ સચ્ચિદાનંદ રૂપ પરબ્રહ્મ છે. હવે સામને સચ્ચિદાનંદ પરબ્રહ્મ કહી દીધો. જે આ રીતે એને જાણે છે તે આ લોકમાં અમૃત તત્વને પ્રાપ્ત કરે છે, અમરતા પ્રાપ્ત કરે છે અને એ જ જ્ઞાની છે.

વિશ્વ સર્જક પ્રજાપતિ સામય મંત્ર દ્વારા સમગ્ર વિશ્વની રચના કરી શકે છે. એ કારણે વિશ્વ સરષ્ટા કહેવાયા છે, વિશ્વને સર્જન કરનારા કહેવાય છે. આ વિશ્વ એમાંથી જ ઉત્પન્ન થવાનું છે. એ રહસ્યને જાણનારા બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત કરી લે છે, એમાં જ લીન થઈ જાય છે. તેથી અંગો સહિત આ સામને જાણવો જોઈએ. એ રીતે જાણનાર જ્ઞાની છે અને તે અમરતાને પ્રાપ્ત કરે છે. મંત્રરાજના પ્રથમ ચરણનું અંતિમ પદ "વિષ્ણુમ" છે. બીજા ચરણનું અંતિમ પદ "મુખમ" છે. તૃતીય ચરણનું અંતિમ પદ "ભદ્રમ" છે. આગળ સમજાશે આ બધું. અને ચોથા ચરણનું અંતિમ પદ "મહ્યમ્" છે. આ પ્રકારના સામને જાણનાર અમૃત તત્વને પ્રાપ્ત કરી લે છે. મંત્ર સૌના આત્મા રૂપે છે અને બ્રહ્મમાં જ એની સ્થિતિ છે. એવું જ જે જાણે છે તે જ જ્ઞાની છે અને તે સ્ત્રી હોય કે પુરુષ અમૃત તત્વને પ્રાપ્ત કરે, તે અમર થઈ જાય.

જે આ લોકમાં રહેવાની ઈચ્છા રાખે છે તેને સર્વ પ્રકારનું ઐશ્વર્ય આપે છે. તે સાધક ગમે ત્યાં દેહ ત્યાગ કરે, ભગવાન ઋષિએ ત્યાં પણ તેને પરબ્રહ્મમય તારક મંત્રનો બોધ કરાવે છે. એ ગમે ત્યાં મૃત્યુ ભલે પામે પણ મૃત્યુની ક્ષણ પહેલા ભગવાન ઋષિ પોતે એને ત્યાં આગળે જઈને તારક મંત્રનો બોધ કરાવે છે અને પછી એ બસ પરબ્રહ્મમય બની જાય. આ મંત્ર બોધ પછી તે અમૃતત્વ સ્વરૂપને પ્રાપ્ત કરી અને મોક્ષ પ્રાપ્ત કરે. તેથી તારક મંત્ર રૂપી શામનો સદૈવ જપ કરવો જોઈએ. જે મંત્ર છે એ સામ છે અને એ જ તારક છે એમ જાણવું જોઈએ. કેમ કે સામ મંત્રની અંદર પ્રજાપતિ બ્રહ્માની જ શક્તિ છે. આ રીતે જાણનારો જ સાચો જ્ઞાની છે. મહાન પરમેશ્વરનું યથાર્થ જ્ઞાન હોવાથી તેને મહોપનિષદ કહેવાય છે. એ મહોપનિષદને જાણીને તેને અંતર્ગત નિર્દેષ્ટ માર્ગે દ્વારા જે પુરુષચરણ સાધના કરે છે તે મહાવિષ્ણુ બની જાય છે.

વી ટેક અ બ્રેક ફોર.

"15 મિનિટસ."