ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૧૩૨

"નમસ્તે શારદે દેવી, સરસ્વતી મતિ પ્રદે. વસ સત્વમ મમજીવાગ્રે, સર્વવિદ્યા પ્રદા ભવ. ૐ સહનાવવતુ, સહન ભુનક્તુ, સહવીર્યમ કરવાવહે. તેજસ્વીન વદી તમસ્તુ મા વિદવિષાવહે. શાંતિ શાંતિહ."

યોગ કુંડલ્યું ઉપનિષદ આ યોગ પરક ઉપનિષદ કૃષ્ણ યજુર્વેદનું છે. પ્રથમ અધ્યાયમાં સૌપ્રથમ વાયુજય એટલે કે પ્રાણાયામ સિદ્ધિના ત્રણ ઉપાયો: મિતાહાર, આસન અને શક્તિ ચાલન મુદ્રાને દર્શાવવામાં આવ્યા છે. પ્રચલિત કામની અંદર મિતાહાર વિશે વાત કરનારા અને આસનો જાતજાતના બતાવનારા લોકો પુષ્કળ આપણને મળી આવે છે, પણ શક્તિ ચાલીની મુદ્રાને કોઈ બતાવતા હોતા નથી.

તદુપરાંત, સરસ્વતી ચાલન, સૂર્યભેદી, ઉજ્જય, શીતલી, ભસ્ત્રિકા વગેરે પ્રાણાયામના પ્રકારો; મૂલબંધ, ઉડ્ડિયાન બંધ, જાલંધર બંધ આદિ ત્રણ બંધો; યોગાભ્યાસના વિઘ્નો અને તેનાથી રક્ષણ; આ પ્રેક્ટિકલ આસ્પેક્ટ યોગાભ્યાસથી કુંડલીની જાગરણ; ત્રણ ગ્રંથિઓનું ભેદન કરીને કુંડલીનીને સહસ્ત્રારમાં ચક્રમાં પ્રવેશ કરાવવો; પ્રાણ વગેરેનું શિવ તત્વમાં વિલીન કરવું; સમાધિ અવસ્થામાં સર્વત્ર ચૈતન્ય તત્વની અનુભૂતિ અને સમાધિ યોગ જેવા વિષયોનું વિવેચન કરવામાં આવ્યું છે.

બીજા અધ્યાયના આરંભમાં ખેચરી મુદ્રાનું વિવેચન છે, જેમાં તેનું સ્વરૂપ, તેની ફલશ્રુતિ, મંત્ર જપથી ખેચરીની સિદ્ધિ, ખેચરીનો અભ્યાસક્રમ વગેરેનું વર્ણન છે. ત્રીજા અધ્યાયની અંદર ખેચરી મેલનનો મંત્ર ઉલ્લેખાયો છે તથા અમાવાસ્યા, પ્રતિપદા અને પૂર્ણિમાના દ્રષ્ટાંત દ્વારા સાધકની દ્રષ્ટિનો ઉલ્લેખ છે. એ પછી પ્રાણાયામના અભ્યાસથી વિરાટના રૂપની ઉત્પત્તિ; સીધી અભ્યાસ વિના આત્માના પ્રકાશની અસંભાવના; સદગુરુના ઉપદેશથી બ્રહ્મનું જ્ઞાન; બ્રહ્મના વિવિધ અધિષ્ઠાન, વાક વૃત્તિ, વિશ્વ વગેરે અને વિદેહ મુક્તિ — આ બધા વિષયોનું આપણે પ્રતિપાદન કરેલું છે. એટલે બધા જ પ્રકારના યોગના મુખ્ય વિષયોને અહીં આવરી લેવામાં આવ્યા છે. એટલે આને યોગ કુંડલ્યું ઉપનિષદ કહેવામાં આવે છે.

ચિત્તની ચંચળતાના બે કારણો છે: વાસના (એટલે કે પૂર્વ અર્જિત સંસ્કાર, પૂર્વે તમે કમાયેલો, તમારો કરી નાખેલો એવો સંસ્કાર) અને વાયુ અર્થાત પ્રાણ. આ બેમાંથી એકનો પણ નિરોધ થઈ જાય તો બંનેનો નાશ થાય છે. "પ્રાણાયામ કરવાથી પાપોનો નાશ થાય છે" એમ જે કીધું છે, એટલે પાપ એટલે શું છે? પૂર્વે કરેલો કોઈપણ પાપનો કે પુણ્યનો સંસ્કાર. હવે જ્યારે પ્રાણાયામ કરવામાં આવે છે ત્યારે એ નષ્ટ થઈ જાય છે, ઈરેઝ આઉટ, રબ આઉટ થઈ જાય છે. બંનેમાંથી સૌથી પહેલા વાયુ અર્થાત પ્રાણ પર વિજય મેળવવો જોઈએ.

પ્રાણોની ઉપર વિજય પ્રાપ્ત કરવાના પાછા ત્રણ સાધનો છે. પહેલામાં પહેલું છે મિતાહાર: યોગ્ય પ્રમાણમાં યોગ્ય આહાર લેવો છે. હવે જ્યારે કોઈ પ્રાણાયામ કરતું હોય ત્યારે પેલા ચણા અને ગોળ ખાવા માંડે તો એના માટે પથ્ય પડે નહીં. એ પ્રમાણે આસન: યોગ્ય આસન થવા જોઈએ અને પછી શક્તિચાલીની મુદ્રાનો અભ્યાસ થવો જોઈએ. આ ત્રણ કરવાથી પ્રાણ ઉપર સંયુક્ત પ્રયત્ન છે ત્રણેયનો, ત્યારે જ આ પ્રાણ ઉપર વિજય મેળવી શકાય છે. એમાં ચોથી જે મુખ્ય બાબત અહીં નથી લખેલી તે અભ્યાસ છે. સતત એનો મહાવરો કરવો પડશે, ચોક્કસ સમય એના માટે આપવો પડશે.

"ગૌતમ, હવે તમને હું એના લક્ષણો કહું છું. તેને આદરપૂર્વક સાંભળો. સૌ પહેલા સાધકે સ્નિગ્ધ અને મધુર ભોજન કરવું. અડધો ભાગ પાણી અને ચોથો ભાગ હવા માટે ખાલી રાખવું." મતલબ, પેટ હંમેશા અડધું જ ભરેલું હોવું જોઈએ. જ્યારે પણ એને ભોજનની જરૂરિયાત પડે ત્યારે આ રીતે શિવને માટે ભોજન કરવું, તેને મિતાહાર કહેવાય છે. આવી રીતે ભોજન કરેલું હોય તો તે તમે પોતે સ્વયં નથી કરતા, તમે શિવને માટે ભોજન કરો છો, એના વતી તમે ભોજન કરો છો અને એને મિતાહાર કહેવામાં આવે છે.

પ્રાણજયને માટે મુખ્ય બે આસન છે: પહેલું છે પદ્માસન અને બીજું છે વજ્રાસન. બંને પગની જાંઘોની ઉપર એકબીજાની ઉપર એમ પગના તળિયાને સીધા ઉપર રાખવાથી બધા પાપોનો નાશ કરનારું એવું પદ્માસન બને. ગરદન, માથું અને શરીરને સીધી રેખામાં રાખીને ડાબા પગની એડીને યોની સ્થાનમાં તથા જમણા પગની એડીને તેની ઉપર મૂકીને બેસવાથી વજ્રાસન બને છે.

મુખ્ય શક્તિને કુંડલીની કહેવામાં આવી છે. બુદ્ધિમાન સાધક તેને ચાલન ક્રિયા દ્વારા નીચેથી ઉપર બંને ભ્રુકુટોની વચ્ચે લઈ જાય છે. આ ક્રિયાને શક્તિ ચાલીની કહેવામાં આવે છે. કુંડલીનીને જગાડવાના વળી બે સાધનો છે: પહેલું છે સરસ્વતી ચાલન અને બીજું છે પ્રાણનો નિરોધ (એટલે કે પ્રાણાયામ, પ્રાણનો આયામ). પ્રાણોના નિરોધના અભ્યાસથી કુંડાળું વળીને બેઠેલી કુંડલીની સીધી થઈ જાય છે. સૂતેલી આ રીતે.

હવે હું પહેલા તમને શક્તિ ચાલન વિશે જણાવું છું. પ્રાચીન સમયના વિદ્વાનો આ સરસ્વતીને અરુંધતી પણ કહેતા હતા. તે વખતે, જે સમયે ઈડાનાડી ચાલતી હોય તે વખતે દ્રઢતાપૂર્વક પદ્માસન લગાવી અને સરસ્વતીનું બરાબર સંચાલન કરવાથી કુંડલીની સ્વયં જાગૃત થાય છે. ધ્યાનથી ફરી વખત: જે વખતે ઈડા એટલે કે ડાબો સ્વર ચાલતો હોય તે વખતે દ્રઢતાપૂર્વક પદ્માસન લગાવવાનું અને પછી તેનું બરાબર સંચાલન કરવું જોઈએ. કોનું? સરસ્વતીનું. સરસ્વતી નાડી ક્યાં છે? અરુંધતી નાડી ક્યાં છે? સેન્ટરમાં. હવે એ નાડીને ૧૨ આંગળ લાંબા અને ચાર આંગળ પહોળા વસ્ત્રના ટુકડાથી આ રીતે લપેટવી. એક કપડું આવી રીતના આમ કરીને આમ કરવાનું કે જે ૧૨ આંગળ લાંબુ હોય અને આવી રીતના ૧૨ આંગળ લાંબુ હોવું જોઈએ અને ચાર આંગળ પહોળું, ચાર આટલો પટ્ટા જેવું. એટલે એમ કે પેટ ઉપર આવી રીતના બાંધવાનું.

તે વખત આ બહુ જરૂરી છે. મોટા ભાગે લોકો કરતા હોતા નથી. ઘેરંડ સંહિતા અને હઠયોગ પ્રદીપિકા જે યોગના શાસ્ત્રો ગણાય છે, તે બંનેની અંદર પણ આનો ઉલ્લેખ કરેલો છે. આ ઉપરાંત પ્રાણાયામ કરતા.

પહેલા આખા શરીર ઉપર ભસ્મને પણ રગડવાનો ઉલ્લેખ કરેલો છે. એટલે ભસ્મથી આલેપિત થઈ શરીરને કરી, સંપૂર્ણપણે બિલકુલ અને પછી પ્રાણાયામનો અભ્યાસ કરવો એમ કહેવામાં આવે, એનું સિક્રેટ છે.

હવે શું કરવાનું આગળ? તો કે, દૃઢતાપૂર્વક બંને નાકના છિદ્રોને અંગૂઠાને તર્જની વડે પકડવાના. અનામિકા, તર્જની પોતાની શક્તિથી પહેલા ડાબા તથા જમણા છિદ્ર, નાસિકાના છિદ્રથી વારંવાર રેચક અને પૂરક કરવું. આ રીતે નિર્ભય થઈને બે મુહૂર્ત એટલે ચાર ઘટી, એટલે કે ૧૬ મિનિટ સુધી એને ચલાવવી. તો પ્રાણાયામ ક્યાં સુધી કરવાનો? આજે બતાવ્યો છે તે અનુલોમ-વિલોમ પ્રાણાયામ છે, પણ એ ક્યાં સુધી કરવાનો? ૧૬ મિનિટ સુધી કરવો જોઈએ. ૧૬ મિનિટ્સ. એ પહેલા ભસ્મ બધા આખા શરીરે ચોપડવાની અથવા તો શરીર ઉપર અહીંયા આગળ એક પટ્ટો બાંધી દેવાનો, સફેદ સૂત્રાવ કપડાનો. સફેદ ના હોય તો ચાલે, પણ સૂત્રાવ તો જોઈશે જ. કોઈ બીજું સિન્થેટિક કપડું ન થઈ રાખવાનું, એનું પણ કારણ છે.

આ રીતે સરસ્વતી ચાલન ક્રિયાથી કુંડલિની સુષુમ્ણા નાડીના મુખમાં પ્રવેશ કરી અને ઊર્ધ્વગામિની બની જાય છે. તેની સાથે જ પ્રાણ પોતાનું સ્થાન છોડીને સુષુમ્ણામાં વહેવાનો શરૂ થાય છે. કંઠ સંકોચનની સાથે પેટને ઉપરની તરફ ખેંચી, આ સરસ્વતી ચાલનથી વાયુ ઊર્ધ્વગામી થઈને વક્ષસ્થળની ઉપર ચાલ્યો જાય છે. અહીંયા કંઠમાં આવવાનો શરૂ થાય. સરસ્વતી ચાલન કરતી વખતે સૂર્યનાડી નીચે ગયેલો વાયુ જે છે, તે છાતીની ઉપરની તરફ ધકેલે છે, એને મોકલે છે. તેથી નિયમિત રીતે શબ્દગર્ભા એટલે કે શબ્દમય સરસ્વતી સંચાલન કરવું જોઈએ. એ રીતના કરીને આખો અવાજ સાથે જ થવું જોઈએ. એટલે એને શબ્દગર્ભા અને શબ્દમય કીધી કે અવાજ આવવો જ જોઈએ તે વખત. અર્થાત્ ઉપર કહી ગયેલી તેવી શક્તિ ચાલન ક્રિયા કરવી જોઈએ. એનું સંચાલન કરનાર યોગી બધા પ્રકારના રોગોથી મુક્ત થઈ જાય છે. બધા વિકારોથી મુક્ત થાય છે.

એટલા માટે એ રોગોથી મુક્ત થાય છે. આ શક્તિ ચાલન ક્રિયાથી જલોદર, ગુલ્મ, બરોળ અને પેટના બધા રોગો નાશ પામે છે.

હવે પ્રાણોનો નિરોધ અર્થાત્ પ્રાણાયામ કરવાનો વિધિ બતાવીએ. શરીરમાં સંચરણ કરનાર વાયુને પ્રાણ કહેવામાં આવે. તેને જ્યારે પ્રાણાયામ દ્વારા સ્થિર કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેને કુંભક કહેવામાં આવે છે. સૂર્યભેદન, ઉજ્જાઈ, શીતલી અને ભસ્ત્રિકા એ ચાર કુંભકના પ્રકારને સહિત કુંભક કહેવામાં આવે છે. ઉજ્જાઈ, શીતલી અને ભસ્ત્રિકા એ ચાર કુંભકના પ્રકાર છે. એમાં સહિત કુંભક કરવાનો છે. મતલબ, પ્રાણ હોય ત્યારે પ્રાણને રોકી રાખવાની જે પ્રક્રિયા છે તેને કરવાની છે. લીધા પછી એટલે પૂરક કર્યા પછી એને કુંભક કરવાનો છે. આ ચારની અંદર જ્યાં કાંકરા, પથ્થર વગેરે ન હોય, આસપાસ ઘાસ ના હોય, અગ્નિ ના હોય, જળ ના હોય અને ઠંડી ના હોય અને ખાસ તો કીડી અને મકોડા ના હોય એનું ખાસ ધ્યાન રાખવાનું. જગ્યાની પસંદગી કરો તે વખતે પવિત્ર અને એકાંત હોય એવા સ્થળ કે જે બહુ ઊંચું પણ ના હોય, બહુ નીચું પણ ના હોય એવા પ્રકારનું એક સુખદાયક આસન બિછાવી અને પદ્માસન લગાવીને શક્તિ ચાલન ક્રિયાને કરવી જોઈએ.

કેટલો ટાઈમ? ૧૬ મિનિટ. ૧૬ મિનિટ સુધી એ પ્રાણાયામ કરવાનો. અનુલોમ-વિલોમ કરો. ત્યાર પછી નાડીશોધન કરો. શ્વાસ દ્વારા ધીમે ધીમે જમણી નાસિકામાંથી બહારના વાયુને ખેંચીને પૂરતી માત્રામાં પેટમાં ભરવો. ત્યાર પછી ડાબી નાસિકા ઈડામાંથી તેનું રેચન કરવું જોઈએ. કપાલ શોધન ક્રિયામાં પણ ધીમે ધીમે વાયુનું રેચન કરવું જોઈએ. ધીમે ધીમે આમ કરવાથી ચારેય પ્રકારના વાત દોષ અને કૃમિ દોષ નાશ પામે છે. ઘણાને મગજમાં કીડા થઈ જાય છે. અમુક પ્રકારની એવી ચીજ વસ્તુઓ ખાવામાં આવે છે તો છેક ત્યાં સુધી કૃમિ પહોંચી જતા જોયા છે. તો એ બધા જે છે તેનો નાશ કેવી રીતે થશે? કપાલભાતી અથવા તો કપાલ શોધન ક્રિયા જે કહે છે, હમણાં જોઈ તમે એ પ્રમાણે કે નિરંતર કરવી જોઈએ. એટલે ૧૫ મિનિટ, ૧૬ મિનિટ સુધીને એને આવી રીતના પણ શાંતિથી કરવાની. ધીમે ધીમે એને વાયુનું રેચન કરવું જોઈએ.

એટલે કોઈ બહુ જોર જોરથી કપાલભાતી કર્યા કરતા હોય તો એ બહુ યોગ્ય રસ્તો નથી. આ ક્રિયાનો નિરંતર અભ્યાસ કરવો જોઈએ. દાડો પડે નહીં એનો ખ્યાલ રાખવો એમ કહે છે. તમે નક્કી કર્યું કે ત્રણ મહિના સુધી મારે આ કામ કરવાનું છે તો ત્રણ મહિના સુધી કરવાનું. છ મહિનાની અવધિ નક્કી કરી હોય તો છ મહિના સુધી કરવાની, પણ નિયમિત એક પણ દિવસ વચ્ચે પડવો જોઈએ નહીં. આ ક્રિયાનો નિરંતર અભ્યાસ કરવો જોઈએ. આ ક્રિયાને સૂર્યભેદન કહેવામાં આવે છે.

ઉજ્જય પ્રાણાયામનું વર્ણન એવું છે કે એમાં મોઢું બંધ રાખીને બંને નાસિકાના છિદ્રોમાંથી વાયુને ધીમે ધીમે એવી રીતે ખેંચવો કે જેથી પ્રવેશની સાથે અવાજ થતો રહે. આ રીતે હૃદય અને કંઠ સુધી પૂરે પૂરો પ્રાણ ભરી દેવાનો, છેક અહીં સુધી આ કંઠ. ફરી પહેલાની જેમ કુંભક કરવાનો, પછી એને રોકી રાખવાનો અને પછી ડાબાના છિદ્રથી એને રેચન કરો, બહાર કાઢી નાખો. વળી પાછું એને રિપીટ કરવું. આવું કરવાથી માથાની ગરમી, ગળાનો કફ આ બધું દૂર થઈ જાય. જઠરાગ્નિ વધે છે. નાડી, જલોદર અને ધાતુ રોગનો નાશ થાય છે. ઉજ્જય નામનો આ કુંભક સ્થિર રહેવો જોઈએ અથવા હરતા ફરતા ગમે ત્યારે પણ તે કરતા રહેવું જોઈએ, "વિચ ઇઝ નોટ વેરી એડવાઈઝેબલ". અહીં જો કે લખેલું છે તેમ છતાં પણ અભ્યાસુ યોગીઓના માટે કશું અશક્ય નથી. આપણે સૌએ આવી રીતે બેસીને સુખપૂર્વક જ કામ કરવું જોઈએ.

શીતલી પ્રાણાયામમાં ધીમે ધીમે નાસિકામાંથી વાયુને બહાર કાઢવો જોઈએ. આમ કરવાથી બરોળ, ફેફસાના રોગ, પિત્ત, જ્વર, તૃષા વગેરે રોગોનું શમન થાય. શીતલી પ્રાણાયામ, ભસ્ત્રિકા પ્રાણાયામને માટે પદ્માસનમાં બેસી, શરીરને ગરદન સાથે સીધું કરીને સૌપ્રથમ મુખને બંધ કરી નાસિકા...

વાયુને બહાર કાઢવો. ફરી આ રીતે જોરથી વાયુને ખેંચવો, જેથી વાયુનો સ્પર્શ કંઠ, તાળવું, માથું અને હૃદય - ચારેય જગ્યાએ થાય. વિશિષ્ટતા એ જ છે. પછી તેનું રેચન કરીને ફરી ફરી પૂરક કરવું. આ રીતે વારંવાર વેગથી લુહારની ધમણીની જેમ વાયુ ખેંચવો અને બહાર કાઢવો. બારના છ સેટ કરવા એ વધારે હિતાવહ છે. તમે ચાહો તો બંને હાથ ઉપર રાખી આ રીતના કર પણ તમે કરી શકો. આનાથી શું થશે? રિધમ એકસરખી આવશે, સમય તમારો એકસરખો આવશે. દરેક સ્ટ્રોકમાં જેટલો સમય લાગવો જોઈએ તેટલો જ લાગશે. એટલે આ પણ આને બહુ જોર જોરથી અહીં આમ કરવાનું, આમ મારવાનું, આ બધું કરવું જરૂરી નથી, હિતાવહ પણ નથી, દુખાવો થઈ જશે. એટલે મુખ્ય બાબત એ છે કે કંઠ, તાળવું, માથું અને હૃદય - આટલી જગ્યાએ પ્રાણનો સ્પર્શ થયા કરવો જોઈએ, એટલું આવશ્યક છે. એટલે એવી રીતે પછી પ્રાણાયામ કરવો.

આ રીતે શરીરમાં રહેલા વાયુને સાવધાની સાથે ચલાવવો જોઈએ. અતિશય ઉતાવળથી, ખૂબ જોરથી એવી રીતે ન કરવો જોઈએ.

બીજું, જ્યારે થાક લાગે ત્યારે જમણા સ્વરથી વાયુને ખેંચી, તર્જનીને છોડી દઈ, નાસિકાને કસીને પકડી રાખીને કુંભક કરવો. પછી ડાબા નાસિકા છિદ્રમાંથી વાયુને બહાર કાઢવો. આ પ્રકારના અભ્યાસથી કંઠની બળતરા મટી જાય, ગળામાં ખીચખીચ, ખાંસી આ જે એકદમ ઉપડે એ આનાથી બંધ થઈ શકે. એનાથી જઠરાગ્નિમાં પણ વૃદ્ધિ થશે, ભોજન સારી રીતે પચી જશે. એટલે કે ચયાપચયની જે ક્રિયા છે, મુખ્ય બાબત મેટાબોલિઝમ જે ગરબડમાં પડી જતું હોય છે, તે વ્યવસ્થિત થઈ જશે. આ પ્રાણાયામ સુખ આપનાર છે, પુણ્યકારી છે, પાપનાશક છે. પુણ્યકારી છે અને પાપનાશક છે. કુંડલિનીને પણ જાગૃત કરનાર છે. ભસ્ત્રિકા પ્રાણાયામ સુષુમ્ણા નાડીના મુખ પર જે બાધક કફ વગેરે હોય છે, તે આ પ્રાણાયામના અભ્યાસથી નાશ પામે છે તથા સત્વ, રજસ અને તમસ એ ત્રણ ગુણોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા ત્રણેય ગ્રંથિઓનું ભેદન કરે.

તો આ ગ્રંથિઓ કેવી રીતે બની હતી? ત્રણ ગુણોના કારણે થઈ હતી. તેનું ભેદન કરવાનું છે. એ માટે વિશેષ રૂપે આ ભસ્ત્રિકા પ્રાણાયામનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

નિષ્પાપ યોગીએ આ ચારેય પ્રકારના પ્રાણાયામના કુંભક વખતે ત્રણ પ્રકારના બંધ પણ એની સાથે જોડવા જોઈએ: મૂળ બંધ, ઉડ્ડિયાન બંધ અને જાલંધર બંધ. તો મૂળ બંધ નીચે લાગે છે, ઉડ્ડિયાન બંધ છે તે પેટમાં અને અહીંયા ગળા-છાતી ઉપર. પ્રથમ મૂળ બંધને, બીજાને ઉડ્ડિયાન બંધ અને ત્રીજાને જાલંધર બંધ કહ્યો છે. હવે તેના લક્ષણો અને સાધનાની વિધિને તમે સમજો. શરીરના નીચેના ભાગમાં વિચરણ કરનાર અપાન વાયુને ગુદાના સંકોચન દ્વારા ઉપર ઉઠાવવાની પ્રક્રિયાને મૂલબંધ કહેવામાં આવે છે. અપાન વાયુ ઊર્ધ્વગમન કરીને જ્યારે વહ્નિ મંડળને સ્પર્શે છે, સ્વાધિષ્ઠાનને, તે વખતે વાયુથી સ્પર્શાયેલો અગ્નિ વધુ તેજ થઈ જાય છે. એ જેવો નાભિની નીચેના ભાગ સુધી પહોંચશે એટલે તો મોટો ભડકો થયો હોય પેટમાં એવી ફીલિંગ આવે છે. ત્યાર પછી ગરમ થયેલા પ્રાણમાં અગ્નિ અને અપાનનું મિલન થતાં તેના પ્રભાવથી દેહજન્ય વિકારો બધા બળી જાય છે, વધારાની ચરબી ઓગળી જાય છે.

એ પછી અગ્નિથી તપીને સૂતેલી કુંડલિની જાગૃત થઈ જાય છે. એટલે સૂતેલી કુંડલિની હોય છે તે અગ્નિના કારણે એકદમ એને તાપ લાગવાને કારણે જાગૃત થઈ જાય છે અને સતાવેલી સાપણીની જેમ ફૂંફાડો મારીને સીધી થઈ જાય. મતલબ કે સુષુમ્ણા મુખ ઉપર જે એને આ મોઢું ઢાંકીને રાખેલું છે અને સૂતેલી છે, ત્યાંથી એ પોતાનું સ્થાન બદલી કાઢે છે, મોઢું ઉપરની તરફ કરે છે અને પછી એ સુષુમ્ણા વાટે ઉપર જવાનું શરૂ કરે છે. એ વખતે આ અગ્નિ કુંડલિની દરમાં પ્રવેશ તો જાણે સાપ હોય તેવી રીતે સુષુમ્ણા નાડીની અંદર પ્રવેશ. સુષુમ્ણા નાડી ખૂબ સૂક્ષ્મ છે, એટલે સામાન્ય સંજોગોની અંદર સુષુમ્ણામાં પ્રાણનો પ્રવાહ બહુ જ અલ્પ પ્રમાણમાં ચાલતો હોય છે. આ વિશેષ પદ્ધતિથી જ્યારે એને જાગૃત કરવામાં આવે છે ત્યારે એ સુષુમ્ણામાં પ્રવેશ કરી જાય છે અને પછી એ ઉપર ચઢવાનો પ્રયત્ન કર્યા કરે છે.

તેથી આ મૂલબંધનો અભ્યાસ યોગીએ નિરંતર કરવો જોઈએ કે જેથી કરીને સરળતાપૂર્વક કુંડલિની સહસ્રાર સુધી પહોંચી શકે.

હવે કુંભક કરીને જ્યારે રેચક કરવામાં આવે છે ત્યારે પહેલા ઉડ્ડિયાન બંધ કરવામાં આવે છે, જે કરવાથી આ પ્રાણ સુષુમ્ણા નાડીની અંદર ઊર્ધ્વગમન કરે છે. આ રેચક થાય છે તે જ વખતે તે પ્રાણ ઉપર ચડવા માંડે છે અને સાથે સાથે કુંડલિની પણ ઉપર ચડવા માંડે. તેથી યોગીઓ તેને "ઉડ્ડીયાણ" કહે છે. એ માટે વજ્રાસનમાં બેસીને બંને પગ ઉપર બરાબર બે હાથ મૂકવા. એની નજીક રહેલા કંદને દબાવીને પેટની ઉપર તરફ ખેંચી, ગળું અને હૃદયને તાણીને ખેંચવા. આ રીતે પ્રાણ ધીમે ધીમે પેટની સંધિઓમાં પ્રવેશ કરે છે. તેનાથી પેટના બધા વિકારો પણ દૂર થઈ જાય છે. તેથી આ ક્રિયાને પણ નિયમિત કરવી જોઈએ. અહીં શબ્દ વાપર્યો છે "નિરંતર", પણ આપણે કહીએ છીએ કે નિયમિત કરવી જરૂરી, કારણ કે નિરંતર આ ક્રિયા તો કોઈ કરી શકે. પૂરકના અંતમાં વાયુને રોકવા માટે કંઠ સંકોચન ક્રિયા કરવામાં આવે છે, જેને જાલંધર બંધ કહેવાય.

પ્રાણને રોકો તે વખતે અને પછી હળવેથી છોડો. મૂળ બંધ દ્વારા નીચેના ભાગમાં ગુદાને સંકોચીને જાલંધર બંધ કરવો. પેટને અંદર સંકોચીને ઉડ્ડિયાન બંધ દ્વારા પ્રાણવાયુને ઉપર લાવો અને એ રીતે પ્રાણને બધી બાજુથી રોકીને તે સુષુમ્ણા નાડીમાં પ્રવેશ કરાવીને તેને ઊર્ધ્વગામી બનાવો. પહેલી દર્શાવી તે વિધિથી બરાબર આસન પર બેસીને સરસ્વતી ચાલન દ્વારા પ્રાણોનો નિરોધ કરવો જોઈએ. અવાજ સાથે ઉપર ખેંચશો પ્રાણને એટલે એવી રીતે કે જાણે સ્ટ્રોમાંથી તમે જેમ કોઈપણ પ્રવાહી પીવો છો અને મોઢામાં લો છો તેવી જ રીતે એ પ્રાણ આવવો જોઈએ અને એકધાર્યો આવવો જોઈએ. ચારેય પ્રકારના

કુંભકને પહેલા દિવસે દસ વખત કરવામાં આવે છે. બીજા દિવસે પંદર વખત કુંભક કરવો. પ્રાણાયામના ક્રમમાં ત્રીજા દિવસે વીસ વખત તેનો અભ્યાસ કરવો, એટલે પાંચ-પાંચ પ્રાણાયામ રોજ વધારતા જવાના. ચારેય પ્રકારના પ્રાણાયામ કરવાના છે અને આ રીતે દરરોજ પાંચ-પાંચની સંખ્યા વધારતા જવું. કુંભકનો અભ્યાસ ત્રણેય બંધોની સાથે દરરોજ કરવો જોઈએ.

"દિવસે ઊંઘવું, રાત્રિ જાગરણ, મોડે સુધી ન અતિમૈથુન." જો આ પણ એક બહુ સમજવાની વાત છે. અહીં શું કીધું? અતિમૈથુનની ના નથી પાડી, કેમ કે જે ગૃહસ્થી સાધક હશે તો તેના માટે તો એ કદાચ આવશ્યક હોઈ પણ શકે. તો એ છે, પણ અતિશયતાનો ત્યાગ કરવાનો છે. તો રાત્રે જાગરણ એ પણ એનાથી ખતરનાક વસ્તુ છે. એનાથી બચવું પડશે. તેણે નવ વાગ્યા પછી સૂઈ જવાનું, સાડા નવે સૂઈ જવાની ટેવ તેણે કરવી જરૂરી છે.

મળમૂત્રના વેગને રોકવો કોઈપણ કારણોસર એ પણ હિતાવહ નથી. વધુ ચાલવું: ચાર-ચાર ગાઉ ચાલતા લાંબો પંથ કપાય, પણ આપણે જો ચાર ગાઉ ચાલીએ એટલે બાર-તેર કિલોમીટર થઈ જાય. લોકો એક જમાનામાં એટલું ચાલતા હતા. આજની તારીખમાં ચાર ગાઉ ચાલવું ઘણું બધું અઘરું પડે અને પુષ્કળ સમય મળી જાય અને એમાં શ્રમ થાય છે. એ શ્રમના કારણે એની અવળી અસરો પડે છે, જે પ્રાણાયામ કરનારના માટે હિતાવહ નથી. બીજા લોકો ભલે એ કરતા હોય, પણ જેને પ્રાણાયામનો અભ્યાસ કરવાનો શરૂ કર્યો હોય તેને ચાલવાનું ઓછું કરવું જોઈએ. ત્રણ કિલોમીટરથી વધુ ચાલવું જોઈએ નહીં, એટલું તેના માટે પર્યાપ્ત છે.

એવી રીતે આસનોનો ઉચિત રીતે અભ્યાસ ન કરવો. એનો યોગ્ય ફોર્મમાં જે એક્ચ્યુઅલ એનો આકાર થવો જોઈએ એવી જ રીતે દેહને ગોઠવીને જે આસન વગેરે કરવા જોઈએ એ જો ન કરે તો પણ તકલીફ થાય છે. પ્રાણાયામની ક્રિયામાં વધુ શક્તિ પ્રયોજવી અને ચિંતિત રહેવું આ પણ એક દોષ છે. અતિશય તત્પરતાથી ખૂબ જોરથી પ્રાણાયામ કરવા એ પણ એક વિઘ્ન છે એમ કહે છે, એટલે એવું ન કરવું જોઈએ. અને ચિંતિત રહેવું: "હું કરું છું કે નથી કરતો?" એ કરતાં વધારે તો "બરાબર થાય છે કે નથી થતું?" એનું ટેન્શન બહુ કર્યા કરતું હોય તો પણ સાધક આવા દોષને કારણે ઝડપથી કોઈ રોગી બની જાય છે. કોઈપણ રોગનો શિકાર એ થઈ જાય છે.

હવે એનાથી આગળની વાત કરે છે. "મને યોગાભ્યાસથી રોગ થયો છે," એવું કહીને જો કોઈ સાધક અભ્યાસ બંધ કરી દે તો સમજવું કે યોગાભ્યાસનું આ પહેલું વિઘ્ન આવ્યું છે. એટલે તમે યોગનો અભ્યાસ કરશો તો કુદરત તમને પહેલા તો કરવા જ નહીં દે. આ વિઘ્નો આવે છે વચ્ચે આવવા. એમાં પહેલામાં પહેલું વિઘ્ન શું છે કે "હું આ પ્રાણાયામ કરતો હતો ને પછી મને આ રોગ થયો." એવા પ્રકારનું કંઈક વિચિત્ર અંદર તૂત ઊભું થઈ જશે અને પછી તમે એને સાચું માનીને બધું બંધ કરી દેશો.

બીજું વિઘ્ન છે સાધના પર શંકા કરવી: "બરાબર થાય છે કે નથી થતું? થતું હશે કે નહીં થતું? એ ભગવાન જાણે!" એટલે પછી આ ભગવાન જાણે અને આ ભાઈ અહીં આમ કરે કે ના કરે, પણ એ શું થશે? તો કે પોતે અડધા મનથી આ કામ કરે છે. પૂર્ણ શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી એ કામ નથી કરતા, એટલે કે વિશ્વાસનો અભાવ છે. તો એ પણ એક વિઘ્ન છે.

ત્રીજું વિઘ્ન છે પ્રમતતા. અતિશય પ્રમત બનીને ખૂબ એનાથી એટલા જોષપૂર્વક કામ કરે પ્રાણાયામનું તે પણ અયોગ્ય છે. એટલા માટે એને ના પાડે છે, "ન કરશો."

અને ચોથું વિઘ્ન છે આળસ: "આજે ચાલશે, કાલે કરીશું. રાતે બાર વાગ્યે સૂઈ ગયો હતો, વહેલા ઉઠાતું નથી અને હજી શરીર થાકેલું છે, છોડી દઈએ." એટલે આળસ કરે છે.

પાંચમું વિઘ્ન છે વધુ ઊંઘ લેવી. ઘણાને પુષ્કળ ઊંઘ જ આવતી હોય. સવારના પોરમાં જ્યારે પ્રાણાયામ કરવાનો સમય થાય ત્યારે કે "ચાલશે, હવે થોડુંક જરા ઓછું કરોને કે એમાં હું એકાદ દાડો ચાલી જાય." આ જે વૃત્તિ છે ને એ ખોટી છે એમ કહે છે. જે નક્કી નિયત સંખ્યા પ્રમાણે કામ કરશો તો એમાં પ્રાણનો જય થશે, નહીં તો ચાલીસ વર્ષથી એ જ પ્રાણાયામ કર્યા કરતા હશો. ભલીવાર આવશે? ફાયદો થયો? ના થયો? કુંડલિની હાલી કે ના હાલી? ભગવાન જાણે! પછી ભગવાનને બધી ખબર.

છઠ્ઠું વિઘ્ન છે સાધનામાં પ્રેમ ન થવો. તમે કોઈપણ કાર્ય કરો તો આમ પેલું બે મનથી કર્યા કરો એ એક વાત છે અને પ્રેમથી કરો એ બીજી વાત. તો પ્રાણાયામ જ્યારે તમે કરો, સાધના કરો ત્યારે હંમેશા ખૂબ પ્રેમપૂર્વક કરવું જોઈએ. ભક્તિભાવથી, આનંદથી કરવું જોઈએ. એ કરવામાં મને આનંદ આવવો જોઈએ. એવી રીતે કરવાનું. તો આ એ પણ એક મોટું વિઘ્ન છે.

પછી સાતમું વિઘ્ન છે ભ્રાંતિ. જાતજાતની ભ્રાંતિઓ હોય છે તે માણસને થવા માટે પ્રાણાયામનો અભ્યાસ શરૂ કરે એટલે ઓર વધી જાય પાછું. મૂળ માણસ ભ્રાંત જ હોય છે જ્યાં સુધી એને બ્રહ્મજ્ઞાન થયું નથી ત્યાં સુધી, પરંતુ પછી તો ભ્રાંતિઓ વધતી જ જાય છે. એટલે એ બધી વધેલી ભ્રાંતિઓના કારણે પછી તેને જાતજાતનું બધું દેખાવાનું, સંભળાવાનું જાણે કે ચાલુ થાય છે અને એ એવું સમજે છે કે મારી સાધનામાં પ્રગતિ થઈ રહી છે. વાસ્તવમાં એને તકલીફ થઈ રહી છે, પણ એ વ્યક્તિ ડિફરન્શિએટ કરી શકતો હોતો નથી. તો એ પણ એક વિઘ્ન છે.

આઠમું વિઘ્ન છે વિષય વાસનામાં અનુરક્તિ. એટલી બધી વધી જાય એની કામવાસના કે એ પોતે બેબાકળો બની જાય કે "હવે આ શું થઈ રહ્યું છે ને શું કરવું?" વાસ્તવમાં એક જાતનું રિએક્શન છે કે જ્યારે પણ પ્રાણ મૂળાધારમાંથી સ્વાધિષ્ઠાન તરફ વેગપૂર્વક જ્યારે વહન થવાનું શરૂ થશે અને આ બે ચક્રોની શુદ્ધિ અને બે ચક્રોને વચ્ચેની જગ્યાની અને સુષુમ્ણાની અંદર ખાસ કરીને એ બધી વસ્તુઓની જ્યારે સફાઈ થતી હશે ત્યારે આવું પરિણામ પણ આવવું સ્વાભાવિક છે અને એ માત્ર અલ્પકાલીન જ છે. એટલે એનાથી એકદમ ઘભરાઈ જઈને એને બધું છોડી દેવું જોઈએ નહીં. એના પર પણ ધીમે ધીમે કંટ્રોલ આવશે જ આગળ ઉપર જો એ ચોક્કસ નિયમિત રીતે એની સાધના ચાલુ રાખશે. અનાખ્યા એટલે અપ્રસિદ્ધિ.

એ નવમું વિઘ્ન છે, અપ્રસિદ્ધિ. ભાઈ, પ્રાણાયા એમનો અભ્યાસ કરે છે, પણ કોઈ એમને પૂછતું જ નથી, કોઈ ગણકાતા, કોઈ ગણતું જ નથી એમના કસાયની અંદર. એટલા માટે પણ એ બંધ કરી દે છે. હવે, પ્રાણાયામ કરીને પોતે યોગી તરીકે પ્રસિદ્ધ થવા માંગતો હોય અને કોઈ એમને પૂછે નહીં ને ગણકારે નહીં, એટલે ભાઈને ખોટું લાગે, એટલે બંધ કરી દે છે. તો એ પણ એક વિઘ્ન છે એમ કહે છે. અને યોગ તત્વની પ્રાપ્તિ ન થવી, તે દસમું વિઘ્ન છે.

યોગનું તત્વ છે, બરાબર છે. યોગનું એટલે યોગનું એટલે તત્વ શું કહેવા માંગે છે કે આત્મતત્વની પ્રાપ્તિ ન થવી. એટલે હજુ એને સ્પષ્ટતા ન થવી કે મારે આ કેવી રીતે આત્મજ્ઞાન કરવું, કે કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરવું, કે કેમ કરીને યોગસા સાધના મારે કરવાની છે. એને એને ક્લેરિટી ના હોવાના કારણે પણ એ ગૂંચવાઈ જાય છે અને પછી એનો ત્યાગ કરે છે.

તેથી નિયમિત રૂપે સત્વમયી બુદ્ધિથી વિચાર કરીને પ્રાણાયામ કરવા જોઈએ. આ પ્રકારના ચિંતનથી ચિત્ત સુસુમના નાડીમાં વેવા લાગે છે, જેને કારણે તેમાં પ્રાણોનો પ્રવાહ ચાલવા માંડે. મૂળ શરૂઆતમાં મળશોધન થયા પછી જ્યારે પ્રાણ પ્રવાહિત ગતિશીલ થવા માડે, ત્યારે બળપૂર્વક અપાનને ઉર્ધ્વગામી બનાવવો જોઈએ.

સાવધાન, તે પહેલા નહીં. જો તે પહેલા કર્યું, નક્કી રોગ થશે. પુષ્કળ જાડા થઈ જાય, અથવા તો કબજીયા થઈ જાય, અથવા તો એ બધી ગરમી ક્યાં માથામાં ચડી જાય, પેટમાં ગમે તે કોઈ જગ્યાએ, હૃદયની અંદર એકદમ પ્રાણવાયુનો પ્રવાહ વધી જાય, તો જાણે એટેક આયો હોય એવું લાગે. વાસ્તવમાં આયો હોતો નથી, પણ એટલે અપ્રકાર આવા અનેક પ્રકારની અસુખની સ્થિતિનો સામનો સાધકને કરવાનો આવતો હોય છે. પણ એ એની ભૂલોનું પરિણામ છે. વાસ્તવમાં યોગ સાધનાનો કોઈ વાંક નથી આની અંદર.

પ્રાણને ઉર્ધ્વગામી બનાવવાની પ્રક્રિયા માટે ગુદાના આકુંચનની ક્રિયાને મૂળબંધ કહેવામાં આવે છે. આ ક્રિયાથી અપાન ઉર્ધ્વગામી થઈને અગ્નિથી સંયુક્ત થઈને ઉપરની તરફ ગતિ કરે છે. આપણને પહેલા જ કહી દીધું છે કે જ્યાં સુધી મલશુદ્ધિ ના થાય અને જ્યાં સુધી અગ્નિનો સંયોગ પ્રાણ સાથે ના થાય, ત્યાં સુધી અપાન વાયુને ઉપર ચડાવવાની ચેષ્ટા કરવી જોઈએ નહીં. આને બહુ બ ધ્યાનમાં રાખવાનું છે.

પ્રાણના સ્થાનમાં જ્યારે તે અગ્નિ પહોંચે છે અને પ્રાણ અને અપાણ બંને એક થઈને કુંડલીનીમાં મળે છે, તે વખતે તેની ગરમીથી તપીને અને વાયુના વારંવારના દબાણથી કુંડલીની સીધી થઈને સુસુમણાના મુખમાં પ્રવેશ કરે છે. આ કેવી રીતે કરે છે અને કેમ કરે છે, બંને બાબતો અહીયા સ્પષ્ટ કરી દીધેલી છે. એટલે આને સમજ્યા જાણ્યા વગર જો કોઈ એનો પ્રયત્ન કરે, તો એ રોગનો ભોગ બને છે અથવા તો એને દુઃખ તકલીફો વેઠવી પડે.

પછી શું થાય ત્યારે? કે આ કુંડલીની શક્તિ રજોગોડમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી એવી બ્રહ્મ ગ્રંથિનું ભેદન કરીને, ક્યાં ગડે? એ નાભીથી નીચેના ભાગમાં ચાર તે છ અંગળ જેટલા ભાગની આસપાસ અંદર ઊંડ સૂક્ષ્મ શરીરમાં હોય છે. તે બ્રહ્મગ્રંથિનું ભેદન કરીને વિદ્યુત શિખાની જેમ સુસુમના મુખમાં ઉર્ધ્વગમન કરે છે, પ્રવેશ કરે છે.

તરત જ હૃદય ચક્રમાં રહેલી વિષ્ણુ ગ્રંથિનું ભેદન કરીને, તેનાથી ઉપરની રુદ્ર ગ્રંથિનું ભેદન કરીને, છેવટે તે આજ્ઞાચક્રમાં પહોંચી જાય છે. ભ્રુકોટીની વચ્ચે આજ્ઞાચક્રનું નું ભેદન કરીને પછી એ ચંદ્ર સ્થાનમાં પહોંચે છે.

આ સુસુમણા જે છે, તે કેવી રીતે આમ આમ આમ આમ જતી બતાવી છે. છેવટે અહીંયા આવે છે, તો અહીંયા અંદર ઊંડે આજના ચક્રની પાછળ કોઈ એક જગ્યા, અહીં ચોક્કસ જગ્યા છે કે જ્યાં તમારું ચિત્ત પહોંચે એટલે તમને એકદમ ઠંડકનો જ અનુભવ થાય. એ ચંદ્રસ્થાન છે અને તે એકદમ ચકચકિત સફેદ રંગનું નો હોય છે, જાણે કે ચંદ્રમાં ઉગ્યો હોય એવા પ્રકારનો અનુભવ આપે છે અંદરથી. તો એ ચંદ્રસ્થાન છે, ત્યાં આગાળે એ પહોંચી જાય છે.

અને પછી જ્યાં સોળસ દળ વાળું અનાહત ચક્ર રહેલું છે. આ કુંડલીની શક્તિ ચંદ્રમા દ્વારા નિશૃત દ્રવ્યને સૂકવીને, પ્રાણવાયુના વેગથી ગતિશીલ થઈને, પછી શું સૂર્યને મળે છે અને રક્તને અને પિત્તને એ ગ્રહણ કરે છે?

ત્યાં ચંદ્રના સ્થાનમાં શુદ્ધ શ્લેષમાં, શ્લેષમાં (એટલે કફ) દ્રવ્ય સ્વરૂપ હોય છે. ત્યાં જઈને તે રસ પદાર્થ શોધી લઈને તેને ગરમ કરી દે છે. એ રીતે ત્યાં શીતલતા પછી રહેતી નથી, એટલે કફ બધો દૂર થઈ જાય છે. જ્યારે એ શુક્લ રૂપવાળા ચંદ્રમાને શીઘ્ર તપાવી દે છે અને પછી ક્ષુબ્ધ કરીને ઉર્ધ્વગામી બની જાય છે, તે સ્થિતિમાં તેને અમૃતનો સ્વાદ મળી જાય છે.

જ્યારે સાધક આ સ્થિતિએ પહોંચે છે, તો એને અમૃત રસ જાણે મોઢામાં જરતો હોય એ પ્રકારનો અનુભવ આવવાનો શરૂ થવા માંડ્યો હોય છે. તેથી તે મન પહેલા બહારના વિષયોમાં જે ભોગરત રહેતું હતું, તે હવે અંતરમુખ થવાનું શરૂ થઈ જાય છે અને પોતાનામાં રહેલા સ્વકીય આત્માના આનંદની અનુભૂતિ ધીમે ધીમે કરવામા.

જ્યારે અમૃત રસ જરવાનો સ એ એક જાતનું સલાહવાત છે, પણ એ રેગ્યુલર સલાહવાત જે આપણે કરીએ છે તે એવું નથી. એનાથી બહુ જ અલગ પ્રકારનું છે અને એ જ્યારે અગ્નિ સંયુક્ત બને છે, તે જ યુક્ત બને છે. પછીને એની મીઠાસ, સોડમ, સુગંધ અને એ બધી વસ્તુઓ તો બહુ જ જુદી હોય છે.

એવી રીતે આખા શરીરનું શુદ્ધિકરણ કરવાનું શરૂ કરે છે. પછી છેવટે એક એક સેલ શુદ્ધિકરણ થઈ જાય છે. આ રીતે નીચેના ભાગમાં રહેલી રજ અને ઉર્ધ્વમાં રહેલા શુક્ર વાયુના વેગથી શિવમાં મળી જાય અને પ્રાણ અને અપાણ પણ શિવમાં પછી વિલ વિલન થઈ જાય છે. કેમ કે બંનેને સમાન રીતે ઉત્પન્ન થતા કહેવાયા છે.

જે રીતે અગ્નિની ગરમીથી સોનું ઓગળીને ફેલાઈ જાય છે, તે જ રીતે આ ભૌતિક શરીર નાનું હોય કે મોટું, કુંડલીનીની ગરમી મળતા તે દિવ્ય શક્તિ આખા શરીરની અંદર પછી ફેલાઈ જાય છે. આ દિવ્ય શક્તિ કુંડલીનીના પ્રભાવથી થી આ આદિભૌતિક શરીર.

આધિદૈવિક શરીરના રૂપમાં ફેરવાઈ જાય છે. આ રૂપાંતર છે. હા, પછી એ યોગી એકદમૂ રૂપાળો લાગવા માંડે, એકદમ આમ ખીલી ઉઠે. એનો સૌથી મોટામાં મોટો દાખલો છે મહર્ષિ અરવિંદ. એ જ્યારે યોગ સાધનાને આ બધાની શરૂઆત કરી હતી, તેના પહેલાના સમયમાં જો કે લંડન રહેતા હતા, બધું હતું, પણ એ શ્યામવર્ણ હતા. પણ એમણે યોગ સાધના જ્યારે પરિપક્વ થઈને આ સ્થિતિ પહોંચ્યા હતા, ત્યારે સંપૂર્ણ યુરોપિયન જેટલા ગોરા લાગવા માંડ્યા. સંપૂર્ણ રૂપાંતર! અત્યારના લેટેસ્ટ એમના જે છેલ્લા ફોટાઓ જુઓ, છેલ્લા સમયના, તો તમે જોશો કે તમે એમનો આખો વર્ણ જ અલગ થઈ ગયેલો હતો. અને એવું આ બધા યોગીઓ સાથે થતું હોય છે. એ એકદમ તેજસ્વી લાગવા માંડે.

તો અત્યંત પવિત્ર થઈને સૂક્ષ્મ શરીર જેવું બની જાય છે. "શું કીધું? સૂક્ષ્મ શરીર જેવું બની જાય છે." એટલું બધું તો હા, અમુક ટાઈમે એવું થાય છે કે આ ભૌતિક શરીર છે તે સૂક્ષ્મ શરીર જેવું થવા માટે આમ જવા માંડે, પાછું બહાર આવે એવું થાય છે. તો એ એવો સૂક્ષ્મતાનો અનુભવ આવવાનો ભૌતિક શરીરમાં એને શરૂ થઈ ગયો હોય. "રસ્સીમાં સાપ." એટલે તે જડતા ભાવને છોડીને વિશુદ્ધ ચિન્મય સ્વરૂપ થઈ જાય. પછી એનું બોડી કેવું થઈ જાય? આખું ચિન્મય સ્વરૂપ બની જાય. સૂક્ષ્મતમનો અનુભવ કરીને પછી એ પણ એવું જ થવા જ માંડે. જ્યારે બાકીના મનુષ્યો અજ્ઞાનગ્રસ્ત જ રહે છે. પહેલાને જ્ઞાન થઈ જાય છે, આને અજ્ઞાન રહે છે.

તે સાધકને પોતાના સ્વરૂપની જાણકારી મળી જાય છે, ત્યારે ભવબંધન અર્થાત આવા ગમનમાંથી પણ એ મુક્ત થઈ જાય છે. જેને તત્વનું જ્ઞાન થાય, એ છૂટ્યો. બસ, સીધો હિસાબ. પરમ તત્વનું નું જેને જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી લીધું, એટલે તે તદરૂપ બની ગયો. અને એટલે એનું દેહ પરિણતિ બધું બદલાઈ ગયું. અને પછી જુદો અને બીજા બધા કરતાં અલગ જ હોય. અને પછી એને આવાગમનમાંથી છુટ્ટી થઈ જાય છે.

"રસ્સીમાં સર્પ, છીપમાં ચાંદી અને સ્ત્રીમાં પુરુષનું ભ્રમ દૂર થાય તેમ" સ્વરૂપનું જ્ઞાન થતા સાધકને પોતાના શરીરની નસ્વરતાનો ખ્યાલ આવે. પણ હવે એનું બદલાયેલું શરીર જે છે તે કેવું છે? આદિભૌતિક શરીર એનું જે હતું તે હવે આદિદૈવિક થઈ ગયું. આગળ ઉપર આધ્યાત્મિક થઈ જશે. એ રીતે પિંડ અને બ્રહ્માંડ તથા સૂક્ષ્મ શરીર બંને સૂત્રાત્મા બની એકાકાર થઈ જાય છે.

"શું કીધું? પિંડ અને બ્રહ્માંડ." આ બેના વચ્ચે એક સૂત્ર છે. એ સૂત્ર એ શોધી કાઢે છે યોગી. એને ખ્યાલ આવવા માંડે છે કે હું એના સાથે જોડાયેલું પણ કેવી રીતે? શું? શેનાથી? એનું એને સ્વયં સ્પષ્ટ જ્ઞાન ઉપજે છે. અને એના કારણે એ બંને સૂત્રાત્મા એકાકાર થઈ જાય છે. અને એટલે આત્મા અને પરમ ચૈતન્ય સ્વપ્રકાશિત પરમાત્માની એકતાનું એને જ્ઞાન થઈ જાય.

કમળની નાળ જેવી કુંડલીની શક્તિ હોય છે. અને કમળના કંદ જેવા મૂળ કંદને ફેણના અગ્રભાગથી જ્યોતિ મોઢામાં પોતાના પુચ્છ ભાગને રાખીને બ્રહ્મરંધ્ર એટલે કે સુસુમના નાડીના દ્વારને ઢાંકીને તે સુપ્ત પડી હોય છે. તેના જાગરણને માટે પદ્માસનમાં બેસી ગુદાને ઉપરની તરફ ખેંચીને કુંભક કરતા જઈ વાયુને ઉપરની તરફ લઈ જઈને વાયુના આઘાતથી સ્વાધિષ્ઠાન ચક્રમાં રહેલા અગ્નિને પ્રજ્વલિત કરવો જોઈએ.

તમે વિચાર કરો કે "અગ્નિ ક્યાંથી લાવશું?" તો કે "ત્યાં પડ્યો છે." એટલે કુંડલીની ક્યાં છે? તો કે "મૂલાધારની અંદર મોઢા પર આમ કરીને બેઠેલી છે." હવે એને અગ્નિ લાવવાનો. તો અગ્નિ સ્વાધિષ્ઠાનમાંથી નીચે લાવવાનો. અને પછી છે તો એ છંછેડાઈન ઊભી થાય. તે વખતે એને અગ્નિ સંયુક્ત કરીને એવીને એવી જ, બરાબર? અને એને ઉપરની તરફ લઈ જવાનો. તો મૂલાધારથી સ્વાધિષ્ઠાન અને આગળ મણિપુર સુધી લગભગ તમે જાવ અગ્નિ લઈને આટલો. ત્યાર પછી બધા શ્લેષમ જેને કે કીધું ને કે કફ જે છે એનો નાશ થઈ જાય. પછી ઉપર આવતા પિત્તનો નો નાશ થશે આટલા ભાગની અંદર. અને છેલ્લે પણ વાયુ પણ ખલાસ થઈ જશે. અને છેવટે આ બધું જ મળી જશે ક્યાં? તો કે બ્રહ્મરંત્રની અંદર.

આમ કરવાથી અગ્નિ અને વાયુના પ્રહારથી સૂતેલી કુંડલીની જાગ્રત થઈને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર ગ્રંથિઓનું ભેદન કરીને ષટ ચક્રોનું ભેદન કરીને સહસ્ત્રાર કમળમાં પહોંચી જાય છે. અને ત્યાં તે શક્તિના રૂપમાં શિવને મળીને આનંદ પ્રાપ્ત કરે છે. આ અવસ્થા પરમાનંદદાયી મુક્તિરૂપ હોય છે. અત દ્વિતીયો અધ્યાય.

આ કરવાની અંદર એક પાછી બીજી પ્રક્રિયા છે જેને ખેચરી વિદ્યા કહેવામાં આવે છે. હવે તેનું વર્ણન કરીએ છીએ. એને જાણી લીધા પછીથી આવડી જાય તો વ્યક્તિ અધર અમર બની જાય છે. એનો અર્થ એનું મૃત્યુ થતું નથી. એનો મતલબ કે એ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરી લે છે.

જે મનુષ્યો જરા, મૃત્યુ અને રોગથી ગ્રસિત છે, આ ત્રણની જ બીક લાગે છે. તમે જો કોઈપણ માણસ હોય, ભયભીત હોય, આ ત્રણ વસ્તુથી બહુ બીવે: જરા, મૃત્યુ અને રોગ. તેમણે દ્રઢ નિશ્ચય કરીને ખેચરી વિદ્યાનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

સલાહ શું આપે? જો ઋષિ આપણને કહે કે, "તમે જો આ ત્રણ બાબતોથી ભયભીત હોય તો ચોક્કસ તમારે ખેચરી વિદ્યા શીખીને તેનો અભ્યાસ કરવો જોઈ." વૃદ્ધાવસ્થા, મૃત્યુ અને રોગનો વિનાશ કરનારી આ ખેચરીને પૃથ્વી ઉપર જે વ્યક્તિ ગ્રંથો દ્વારા કે તેમના ભાવો દ્વારા જાણી ને અભ્યાસ કરતી હોય અને તેનું જ્ઞાન ધરાવતી હોય તેવી વ્યક્તિને સમર્પિત થઈને ગુરુ માનીને તેમની પાસેથી ઉપદેશ ગ્રહણ કરવો જોઈએ.

પહેલા ગુરુને તો આવડવી જ હોય ને ખેચરી વિદ્યા, તો એ શિષ્યને શીખવાડી શકે. હવે જો ના આવડતી હોય તો એને શું કરવું? સમર્પિત થઈને ગુરુભાવે ઉપદેશ મેળવવો જોઈએ. જે કામ એકલવ્ય કર્યું તું, એ તમારે કરવાનું. પછી શું? દ્રોણ ગુરુની મૂર્તિ એને બનાવીને બાણવિદ્યાનો અભ્યાસ કરીને પ્રખર થઈ ગયો હતો. તો યોગાભ્યાસની અંદર જો તમને યોગ્ય ગુરુ અત્યાર સુધી પ્રાપ્ત ન થયા હોય તો તમારે કોઈપણ

યોગાભ્યાસીએ યોગ્ય ગુરુ, જે સામર્થ્યવાન છે, તેવા કોઈની પણ ફોટો, મૂર્તિ, તસ્વીર મૂકી અને તેમને સમર્પિત ભાવથી પ્રાર્થના-નિવેદન કરીને પછી આ યોગાભ્યાસ શરૂ કરવો જોઈએ. આ ખેચરી વિદ્યાનો અભ્યાસ સાધના એકી સાથે કરવાથી તે સિદ્ધ થાય છે. અભ્યાસ તો કરવાનો છે, પણ જાણે સાધના કરો છો તેવા એક એટીટ્યુડ સાથે કરવાનું છે. કેવળ અભ્યાસ કરવાથી મેલન સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થતી નથી. મેલન સિદ્ધિ એને કહેવામાં આવે છે ખેચરી વિદ્યાને. તો ખેચરીની સિદ્ધિ માટે ક્રિયાના અભ્યાસની સાથે સાથે મેલન પ્રયોગ કરવાનું પણ વિધાન છે. અને એટલે કે ગુરુના માધ્યમથી પ્રાણ શક્તિને શિવ શક્તિ સાથે જોડવાનું વિધાન છે. હવે આગળ મિલન મંત્ર પણ શીખવીશ.

"હે બ્રહ્મન, કોઈ જન્મમાં અભ્યાસ તો થઈ જાય છે, પણ મેલન સેંકડો જન્મોમાં પણ મળતું હોતું નથી. કારણ કે નિમિત્ત નથી એટલે ગુરુ નથી મળતો, તો મિલન ક્રિયા થતી નથી. એટલે વ્યક્તિએ સાધના કરેલી હોવા છતાં પણ એ ડિગ્રી મળતી નથી, ભણેલો હોવા છતાંય."

"હેં, 80% એટેન્ડન્સમાં આ લોકો તો આપી દે છે ડિગ્રી. આપણે ત્યાં તો 100% એટેન્ડન્સ જોઈએ છે." અને એવી 100% એટેન્ડન્સ હોવા છતાં પણ મિલન મંત્રના એટલે ગુરુના અભાવે અથવા તો પ્રાણને શિવ શક્તિ સાથે કેવી રીતે સંમેલિત કરવી તેનું જ્ઞાન ન ધરાવતું હોવાના કારણે વ્યક્તિને સાધનાની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થતી નથી. ભાવની સાથે ઘણા જન્મોમાં સાધના કરવાથી કોક જન્મમાં યોગીને મિલનની પ્રાપ્તિ થાય. પહેલી જ વખતે થઈ જાય એવો કોઈ નિયમ નથી. એટલે સાધક જ્યારે ગુરુના શ્રીમુખથી મિલન મંત્રને ગ્રહણ કરે છે અને શાસ્ત્રીય પરંપરા મુજબ સાધના કરે છે, ત્યારે ક્યાંક સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. ગ્રંથના નિર્દેશ અનુસાર અથવા તેના ભાવ અનુસાર જ્યારે વિધિવત તેને જાણીને મેલનને સિદ્ધ કરે છે, ત્યારે સાધક આ દુષ્કર સંસાર સાગરને પાર કરીને આગળ નીકળી જાય છે, મુક્ત થઈ જાય છે અને પછી એ શિવ સ્વરૂપ બની જાય છે.

શાસ્ત્ર વિના ગુરુ પણ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરાવી શકતા નથી, તો શાસ્ત્રની પણ એટલી જ આવશ્યકતા છે. તો યોગ્ય શાસ્ત્ર પાછું હોવું જોઈએ. શાસ્ત્રો તો અનેક છે, તો માણસ એમાં ગૂંચવાયા કરે તો પણ એને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થતી નથી. એટલે જ્યાં સુધી શાસ્ત્ર પ્રાપ્ત થવું જરૂરી છે, કેમ કે આ શાસ્ત્ર ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. જ્યાં સુધી શાસ્ત્રની પ્રાપ્તિ ન થઈ જાય, ત્યાં સુધી યતિએ ફરી ફરી તેને શોધવું જોઈએ. શાસ્ત્ર મળશે, પણ એને શોધવું જોઈએ. હવે કયા જન્મમાં એનો પુરુષાર્થ ફળશે તે કહી શકાતું નથી, પણ એને સતત પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. પ્રયત્ન કરેલો હશે તેને જ મળવાનું છે, જેને કર્યું નથી તેને તો ક્યારેય મળવાનું નથી. અને આ જે પ્રયત્ન કરે છે એટલે એને આ જ જન્મમાં મળી જ જશે એવું પણ કોઈ કારણ નથી. એવી તૈયારી સાથે એને શરૂઆત કરવાની, પણ એટીટ્યુડ એ હોવો જોઈએ કે બસ હું પ્રાપ્ત કરીને જ જંપીશ.

સાચું શાસ્ત્ર જ્ઞાન પ્રાપ્ત થઈ જતાં હાથોહાથ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. એટલે જ કીધું ને કે ઉપનિષદ, ઉપનિષદો વિશે તો બહુ પુસ્તકો લખાય છે. ખૂબ વાંચન કરે છે લોકો, એ બધું જાતજાતનું કેટલુંય બધું જોતા-જાણતા હોય છે. આના બધા YouTube પર એ પુસ્તક હોય, પણ એને યોગ્ય રીતે જ્યાં સુધી સમજે નહીં ત્યાં સુધી એને એ પ્રાપ્ત થતું નથી. એની જે ઉપનિષદનું ફળ પણ જે પ્રાપ્ત થવું જોઈએ તે થતું નથી. ત્રણેય લોકમાં શાસ્ત્રના જ્ઞાન વિના સિદ્ધિ મળી શકતી નથી. તેથી શાસ્ત્રનું જ્ઞાન આપનાર અને મિલન એટલે કે યોગનો અભ્યાસ કરાવનાર ગુરુ ભગવાનની પ્રતિમૂર્તિ હોય છે. એ એમ જ નથી આવતો તમારી સામે, ગોઠવણી થયેલી હોય છે ત્યારે એ વ્યક્તિ તમારી સમક્ષ આવી રીતે આવે છે. પણ એ વ્યક્તિ નથી, એ તો વ્યષ્ટિથી પણ ઉપર છે. તેનો અભ્યાસ કરાવનારને શિવ માનીને તેનો આશ્રય લેવો જોઈએ.

ભગવાન શિવ પાસેથી તમે સીધું જ પ્રાપ્ત કરી રહ્યા છો યોગનું જ્ઞાન, એવી રીતના તમારે એમ એમના પાસેથી એ જ્ઞાન ગ્રહણ કરવું જોઈએ. એનાથી ઓછું નહીં ચાલે.

આ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને બીજા સામે પ્રગટ ન કરવું. અનઅધિકારી કોઈ હોય એને બતાવી ન દેવું. "મને મારા ગુરુએ આવી ટેકનિક આપી છે." એને બધી રીતે ગોપનીય રાખવી. જ્યાં પણ આ દિવ્ય જ્ઞાન યોગમાં પારંગત ગુરુ મળે, તેમની પાસે જઈ ખેચરી વિદ્યાને ગ્રહણ કરી તેના નિર્દેશ અનુસાર જાગરૂક થઈને અભ્યાસ કરવો જોઈએ. આ વિદ્યાથી યોગીને ખેચરી અર્થાત આકાશમાં ઉડવાની શક્તિઓ પ્રાપ્ત થાય છે. તેથી ખેચરીનો અભ્યાસ ખેચરી બીજ મંત્રના યોગની સાથે કરવો જોઈએ. આકાશગમનની સિદ્ધિ એટલે શું છે કે એના દેહમાં એટલી બધી સૂક્ષ્મતા વ્યાપી જાય છે. બતાવ્યું હતું ને સવારમાં? આ પ્રકારનો સાધક આકાશગામી દેવતાઓનો પણ અધિપતિ થઈ અને આકાશમાં વિચરણ કરતો રહે છે. આકાશમાં આમ દૂર ઉડી જાય એવું નહીં, તમારી નજર સામે પણ એ આકાશમાં વિચરણ કરતો હોય. એ જોનારા જ જોતા હોય છે કે આ શું વાત કરે છે?

બાકી બધા મોટા ભાગના હિંમત જ પકડશે કે આ પેલું જેમ પંછી ઉડે જે હોય છે એવી રીતના કરીને આમ પેલો ઉડશે આકાશની અંદર એમની આંખોની સામે એવું વિચાર્યા કરે છે. એ લોકો કલ્પનાઓ કર્યા કરતા હોય બધા, પણ કયા આકાશમાં ઉડતો હોય છે એ કોઈ કશું.

ખેચરીના બીજ મંત્રમાં ખેચડનું રૂપ 'હકાર', આવસત્થનું રૂપ 'ઈકાર', અગ્નિનું રૂપ 'રકાર' અને જળનું રૂપ અનુસ્વાર અર્થાત બિંદુ છે. આ રીતે આ બધા મળીને 'રીમ' બને છે. ખેચરી યોગ આ જ બીજ મંત્રથી સિદ્ધ થાય છે. એનાથી આગળ સોમાસ ચંદ્રબીજ 'સકાર' હોય છે. તેને ઉલટું ગણતા નવમાં અક્ષર પર 'ભ' છે. ફરી ચંદ્રબીજ છે તે 'સકાર' છે. તેને ઉલટું ગણતા આઠમાં અક્ષર પર 'મ' છે. તેથી પાંચ અક્ષર ઉલટું ગણતા 'પ' છે. ફરી ચંદ્રબીજ 'સકાર' અને સંયુક્ત વર્ણયુક્ત 'ક્ષ' સૌથી અંતિમ અક્ષર છે. હવે એનો મંત્ર છે તે ગ્રહણ કરો: "રીમ બમ સમ મમ પમ ક્ષમ શમ શમ."

પાસેથી વિધિવત ઉપદેશ લઈ આ મંત્રનો જાપ કરવાથી એ બધા પ્રકારની સિદ્ધિઓ આપનારો બને છે. આ મંત્રનો દરરોજ ૧૨ વાર જપ કરવો. દેહમાં રહેલી માયાનો સ્વપ્નમાં પણ પ્રભાવ પડતો નથી, એનાથી મુક્ત થાય છે. આ મંત્રના જે નિયમપૂર્વક પાંચ લાખ જપ કરે છે, તે વ્યક્તિની ખેચરી સ્વયમેવ સિદ્ધ થઈ જાય છે. તેના જીવનના બધા વિઘ્નો અંત પામે છે અને દેવતાઓની પ્રસન્નતા તેને પ્રાપ્ત થાય છે. શરીરમાં પડેલા ચાસ, કરચલીઓ અને સફેદ વાળ જેવા ઘડપણના લક્ષણો બધા નાશ પામે છે. અર્થાત, વૃદ્ધ પણ યુવાન બની જાય છે, તેમાં શંકા કરવી જોઈએ નહીં. તેથી આ મહાવિદ્યાનો બરાબર અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

"હે બ્રહ્મન!" એવું ન કરવાથી ખેચરી સિદ્ધ થતી નથી, ઉલટું કષ્ટ પડે છે. બરાબર અભ્યાસ કર્યા પછી પણ જો સિદ્ધિ ન મળે તો પણ માર્ગદર્શકે બતાવેલા માર્ગને છોડી દેવો જોઈએ. નિરંતર એનો જપ કરવો જોઈએ. ઉપયુક્ત માર્ગદર્શન વિના સિદ્ધિ સંભવતી નથી. જો આ શાસ્ત્ર પ્રાપ્ત થઈ જાય તો આ વિદ્યાનો અભ્યાસ કરવો. આમ બરાબર સાધના કરવાથી સાધકને શીઘ્ર સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

સૌથી પહેલા સાધકે ગુરુના નિર્દેશ અનુસાર તાલુના મૂળ સ્થાનને સાત દિવસો સુધી ઘસવું, જેથી કરીને તેનો મેલ દૂર થઈ જાય. જીભથી ઘસવાનું, જીભના ટેરવાથી. ત્યારબાદ આ કરવા યોગ્ય નથી કે યોગ્ય ગુરુ નિષ્ણાતના માર્ગદર્શન હેઠળ જ થવા યોગ્ય ક્રિયા છે. આ થોરના પાન જેવા તીક્ષ્ણ ધારયુક્ત કોઈ પવિત્ર ઓજારથી જીભનું મૂળ નીચેના જડબા સાથે જીભને જે જોડનારો તંતુ છે, તેને વાળ જેટલું કાપવાનું. ગુરુ પાસે અથવા પોતે સ્વયં પણ એમના માર્ગદર્શન હેઠળ. પછી તે જગ્યાએ હરડે અને સિંધવના ચૂનને સાત દિવસ સુધી એ જગ્યા પર રાખી કરવાનું. એ પછી ફરી એ વાળ જેટલું થોડુંક જરાક કાપવાનું. આમ લગાતાર છ મહિના સુધી પ્રયાસ કરવાથી જીભનો નીચેલા જડબા સાથેનો સંબંધ કપાઈ જાય છે.

આ પછી જીભના આગળના ભાગમાં કપડું લપેટી એને ધીમે ધીમે બહારની તરફ દોવું જોઈએ. અહીંથી આમ પકડીને તમારે જીભને રોજ ખેંચવાની. એમ કે ધીરે ધીરે આ છૂટી થઈ ગયા પછીની વાત કરે છે. આ રીતે નિયમિત રૂપે અભ્યાસ કરવાથી જીભ વધીને બહાર ભ્રમરોની વચ્ચે સુધી પહોંચી જશે. આમ કરીને આ કરો તો આમ આમ કરતાં કરતાં અહીં છેક સુધી તમે અડાડી શકો એટલી લાંબી જીભ થાય. જેટલી અહીં ઉપર ગઈ એટલી જ પેલી અંદર પણ જઈ શકશે. પછી ધેટ ઇસ ધ આઈડિયા. વધુ અભ્યાસ સવાથી બંને બગલ અને કાન સુધી પહોંચશે. એક્ઝેટ માપ આવશે જ. એ થશે એટલે જ થશે. બહાર નીકળતા હડપચી સુધી પહોંચી જશે. આ અભ્યાસને ત્રણ વર્ષ ચાલુ રાખવામાં આવશે તો જીભ માથાના વાળ સુધી પહોંચવા લાગશે. આ રીતે અભ્યાસ કરતા રહીએ તો જીભ બગલમાં, ખભા સુધી, નીચે કંઠ સુધી પહોંચી જાય છે. અને બીજા ત્રણ વર્ષ સુધી અભ્યાસ કરવામાં આવે તો ગરદનની પાછળ અને નીચે કંઠના છેડાના ભાગ સુધી પણ એ પહોંચી જાય.

મતલબ, જીભ આટલી મોટી લાંબી તમે એક સવા ફૂટની કરી શકો છો એમ અંદાજે આશરે. આ રીતે જીભ માથાની ઉપર બ્રહ્મરંધ્ર સુધી પહોંચીને તેને ઢાંકી લેશે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

આ ઉપનિષદમાં આજે ખેચરી મુદ્રાની દુરસાધ્ય વિધિનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. ફરી એક વખત કહેવામાં આવે છે, કોઈએ પોતે સ્વચ્છંદથી આ ક્રિયા કરવી જોઈએ નહીં. મંત્ર બોલ્યા છે: "સર્વ સુલભ વિધિથી ખેચરી દ્વારા અમૃતપાનની સાધના કરનાર સાધકોએ આમાં કોઈ ભ્રમ કે શંકા સેવવી નહીં." મંત્ર તમને આપી દીધો છે, વિધિ તમને બતાવી દીધી છે. તમે જે રીતે ચાહો તે રીતે બંનેના સમન્વયથી એની સાધના કરી શકો છો. આ રીતે ક્રમશઃ અભ્યાસ કરવાથી જીભ બ્રહ્મરંધ્રનું ભેદન કરે છે. બધા બીજાક્ષરોની વિધિ સાથે આ વિદ્યા ઘણી કઠિન છે. પહેલા કહેલા છ બીજાક્ષરોને કરન્યાસ અને સડંગ ન્યાસ કરવાથી જ પૂરેપૂરી સિદ્ધિ મળે છે. એટલે જે મંત્ર તમને આપ્યો છે તેનાથી પહેલા કરન્યાસ કરવાનો, પછી સડંગ ન્યાસ કરવાનો અને ત્યાર પછી એ વિધિ કરવાની અને પછી સતત એને જપતા પણ રહેવાનું છે.

એના સાથે સાથે જો આ કરો અથવા ના કરો, ઓપ્શનલ. પણ જીભને તાલવા પર પાછળ જેટલી બને એટલી જવા દેવાનો ધીરે ધીરે ધીરે ધીરે પ્રયત્ન કરવાથી ત્રણ ચાર વર્ષે જીભ એટલી બધી લાંબી. આ જીભને એવું કરાય પણ તમે પકડીને એનું દોહન રોજ કરી શકો છો. ઉલ ઉતારો છો ને તે વખતે જે ક્રિયા કરો છો તે વખતે ઉલટીથી તમે એને દબાવો છો અને કાઢો છો. વાસ્તવમાં એને ટીપ પકડીને તમે જીભને રોજ થોડી થોડું ખેંચવાનું ધીરે ધીરે ધીરે શરૂ કરી શકો. એટલે એમ કરવાથી પણ તમને એની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

આ અભ્યાસ ઘણી સાવધાનીથી ધીમે ધીમે ક્રમશઃ કરવો જોઈએ. જલ્દી જલ્દી કરવામાં આવેલો અભ્યાસ શરીરને હાનિ પહોંચાડી દેશે. તેનાથી આગળનું કામ તમારું અટકી જશે. એટલે એવા અભ્યાસમાં ઉતાવળ કરવી જોઈએ નહીં. જો બાહ્ય સ્થૂળ વિધિથી પણ જીભ બ્રહ્મ વિવરમાં પ્રવેશ કરાવી દે તો આંગળીના ટેરવાથી ઉંચકીને તેને વિવરની અંદર મૂકી દેવી જોઈએ. એવી રીતે ત્રણ વર્ષ સુધી અભ્યાસ કરવાથી જીભનો પ્રવેશ બ્રહ્મ દ્વારમાં થાય છે. અને જીભનો ત્યાં પ્રવેશ થવાથી વિધિવત એનું મંથન દોહન જે કીધું ને એ તમારે કરવું જોઈએ. કેટલાક એવા યોગ્ય સાધકો હોય છે કે જેઓ મંથન વિના જ ખેચરીને સિદ્ધ કરી લે છે. પરંતુ જેમણે ખેચરી મંત્રને સિદ્ધ કરી લીધો છે, તેઓ મંથન વિના સિદ્ધ કરી શકે છે. મંત્ર જેને આવડ્યો છે તેને મંથનની જરૂર નથી, પણ જો એ કરે તો એ વધારે હિતાવહ છે. જપ અને મંથન બંને કરવાથી તરત જ લાભ મળે.

મંથન માટે લોઢું, ચાંદી કે સોનાની સલાકાના એક છેડે દૂધ લગાડેલો તાંતણો રાખો. પછી તેને નાકમાં નાખીને સુખાસનમાં બેસી પ્રાણને હૃદયમાં રોકી રાખી આંખોથી ભ્રમરોને જોતા જઈને તે સલાકાથી મંથન કરવું. આ રીતે છ માસ સુધી મંથન કરવાથી તેનો...

પ્રભાવ દેખાવા લાગે એ સલાકા જે હોય, તે કેવી હોવી જોઈએ? લોખંડ, ચાંદી કે સોનાની હોવી? ત્રણે ભેગી કરીને પણ તમે બનાવી શકો. તે વખતે સાધકની અવસ્થા સૂતેલા બાળક જેવી હોય છે.

આ મંથનને માસમાં એકવાર કરવું, હંમેશા ના કરવું. જીવવાને પણ બ્રહ્મરંધ્રમાં વારંવાર મૂકવી. બાર વર્ષ સુધી આ રીતે અભ્યાસ કરવાથી અવશ્ય સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય. આ તો એક આડ વિષય થઈ ગયો, સિદ્ધિનો, આકાશમાં ઉડવાની વિદ્યાનો. અને અભ્યાસની આ અવસ્થામાં યોગી પોતાના અંતરમાં વિશ્વ, સમગ્ર વિશ્વનું દર્શન કરી લે છે.

કેમ કે જીવવાના બ્રહ્મ વિવરમાં જનાર માર્ગમાં જ બ્રહ્માંડ રહેલું છે. બ્રહ્માંડ આટલામાં જ છે, અહીં અંદર તમારી. તૃતીય અધ્યાય. બ્રહ્માજીએ કહ્યું: "ખેચરીનો મેલન મંત્ર રીમ ભમ સમ મમ ક્ષમ." "હે શંકરજી, કૃપા કરીને આપ એ કહો કે સાધકને અમાવાસ્યા, પ્રતિપદા અને પૂર્ણિમાથી શું અભિપ્રેત છે?"

અમાવાસ્યા ત્યારે કહે છે. ભગવાન આત્મદર્શન વખતની સાધકની સ્થિતિનું વર્ણન છે. આત્માનુસંધાનની સાધનાના પ્રથમ ચરણમાં સાધકની દ્રષ્ટિ અને સ્થિતિ પ્રકાશ રહિત અમાવાસ્યાની હોય છે. કંઈ દેખાય નહીં, એ અંધારું. ભાઈ, અંધારું એટલે એને અમાવાસ્યા કીધી. દ્વિતીય ચરણમાં પ્રતિપદા એટલે કે અલ્પ પ્રકાશની અને તૃતીય ચરણમાં પૂર્ણિમા એટલે કે પૂર્ણ પ્રકાશની સ્થિતિ હોય છે અને તે જ કલ્યાણની સ્થિતિ છે.

જ્યારે માણસ કામનાબદ્ધ થઈને વિષયો, વિષયો તરફ દોડે છે: "આ જોઈએ, પેલું જોઈએ, પેલું જોઈએ," ત્યારે વિષયોને પ્રાપ્ત કરીને કામનાઓ તો વધતી જ જાય. આના પછી આ, એને બધી લાઈનસર લાઈન લગાડીને જાણે ઊભી હોય એમ. તેથી વિષય અને કામનાથી અલગ થઈને (વિષય ક્યાં છે? ચિત્તમાં છે. કામનાઓ બધી ક્યાં છે? હૃદયમાં છે.) એ બધેથી અલગ થઈને આત્મામાં ધ્યાન લગાવીને વિશુદ્ધ પરમાત્મ ભાવની પ્રાપ્તિ કરી શકાય છે.

ભગવાન શંકર આગળ બ્રહ્માજીને કહે છે કે પોતાનું હિત ઈચ્છનાર બધા મિથ્યા વિષયોને છોડી દે. "વિષયો બધા અમે મિથ્યા છે, ભાઈ." પછી શક્તિ કુંડલિનીની મધ્યમાં મનને સ્થિર કરીને તેમાં જ સ્થિર રાખવું જોઈએ. અગાઉ તમને એક એની અંદર સમજાવવામાં આવ્યું હતું કે માત્ર સોસોમના જે નાડી છે, ઉપરથી નીચે આમ, બસ તેના પર જ તમારે ધ્યાન લગાવવું જોઈએ. એટલે તે સ્વનો ચેતનમાં વાસ કહેવાય છે.

તમે એ જે કરો છો તે સ્વનો ચેતનમાં વાસ કરી રહ્યા છે. જ્યારે ચેતનમાં વાસ થાય છે ત્યારે શરીરને કોઈ લૌકિક સંસાધનોની જરૂરત પછી રહેશે નહીં. જ્યાં સુધી શક્તિમાં વાત સંપૂર્ણ રીતે સ્થિર ન સધાય ત્યાં સુધી પ્રયત્નપૂર્વક ઉપવાસ એટલે કે ચેતનામાં આંશિક રૂપે રહેવાનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

હવે ખબર પડી ઉપવાસ શું છે? ચેતનામાં આંશિક રીતે રહેવું તેને ઉપવાસ કહેવાય. ચેતનામાં આંશિક રીતે અમુક સમય સુધી તમે એની પર ધ્યાન રાખો છો અને તેમાં અંદર જાણે તમે વસેલા છો એવી ભાવના સાથે તમે રહો છો, તેને ઉપવાસ કહેવાય. લોકો ખાવાનું બંધ કરી દે તો એ તો લાંઘણ છે. બે વસ્તુઓ અલગ છે, એને સમજવી જોઈએ. પ્રચલનમાં આવી ગયું છે કે "આજમાં તો એકાદશીનો ઉપવાસ છે." પણ એ શું કહેતા હતા ભજનમાં? "મારે એકાદશીનો ઉપવાસ." એકાદશી છે, આજે દસ પૂરા કરીને અગિયારમાં પર જવાનું છે મારે. એટલે એ એકાદશી અને તેનો ઉપવાસ છે, એટલે મારે ઉપર વાસ કરવા જવાનું છે.

ધીરે ધીરે, ધીરે ધીરે બીજું કંઈ ખાધું નથી, બીજું કંઈ ખાધું. "મારે એકાદશીનો ઉપવાસ." આજે મારે એકાદશીનો, નો આનંદથી કરે. એ પાછો આવી રીતના ગાતો જાય ને કરતો જાય પોતાનું. હવે કેવી રીતે કહે છે કે તે સમયે શરીરને ઓછામાં ઓછો આહાર આપવો જોઈએ. આહારની વાત તો હવે આવે છે. હવે લોકોએ એને બીજા વસ્તુ સાથે જોડી દીધું અને પછી બટાકા ખાય ખૂબ અને પછી ગેસની બોટલ બનાવે, એ પ્રોબ્લેમ થઈ ગયો. એટલે એને સક્રિય અને સંતુષ્ટ રહે એટલો આહાર આપવાનો એમ કહે છે.

અને પછી ઉપવાસ સાધનાને શક્તિમાં વાસની સાધનાનો પૂર્વાભાસ કહેવામાં આવે છે. પૂર્વાભ્યાસ. એમાં શું છે? મનથી મનમાં જોઈને તેની ગતિવિધિઓનું નિરીક્ષણ કરીને તેમાંથી મુક્ત થવું, તેને જ પરમપદ કહેવામાં આવ્યું છે. આ પદ્ધતિ રમણ મહર્ષિએ કરી હતી. મનથી મનને જોતા જઈને એની ગતિવિધિઓનું નિરીક્ષણ-પરીક્ષણ કર્યા કરવાનું: "ક્યાં ગયું? શું થયું?" યા, બિલકુલ એનાથી છૂટા, જુદા જ પડી ગયા હોય, અલિપ્ત પડી ગયા હોય એવી રીતે. અને પછી એમ મુક્ત રહીને એનું નિરીક્ષણ કરવાથી પરમપદનું પ્રાપ્ત થાય છે એવું કહેવામાં આવ્યું છે.

તો મન જ બિંદુ છે, મન જ બિંદુ છે, મન જ બિંદુ છે. મન જ ઈશ્વર છે અને તે જ જગત પ્રપંચની ઉત્પત્તિ અને સ્થિતિનું કારણ છે. બિંદુનાદ કલાતીતમ તસ્મય શ્રી ગુરુવે નમઃ. બોલો, બિંદુ વિશે જાણકારી મળી ગઈ?

જે રીતે દૂધમાંથી ઘી નીકળે છે તે રીતે મનમાંથી બિંદુ પ્રગટ થાય છે. જે કાંઈ બંધન છે તે મનમાં છે, બિંદુમાં નથી. જે શક્તિ સૂર્ય, ચંદ્ર અર્થાત ઈડા અને પીંગડામાં રહેલી છે, તે જ બંધનકારક છે. "એ શક્તિ કેવી છે? બંધનકારક છે." એ જાણીને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર ગ્રંથિઓનું ભેદન કરી પ્રાણવાયુને સુસુમણામાં ગતિમાન કરવો. સેન્ટ્રલ નાડીની અંદર લાવો અને ગતિમાન કરવું જોઈએ, જે આ બંનેની વચમાં રહેલો છે.

બિંદુસ્થાનમાં પ્રાણને રોકીને નાસિકા દ્વારા વાયુનો નિરોધ-શોધ કરવો જોઈએ. બિંદુ, સત્વ અને પ્રકૃતિનો વિસ્તાર, એ બધું પ્રાણવાયુ જ છે. એટલે તમારી પ્રકૃતિનો વિસ્તાર કરવો હોય તો પણ તમે એ પ્રાણથી જ કરો છો અને જ્યારે તમારે એને સંકોચન કરવું હોય ત્યારે તમે એને સંકોચી શકો છો. તો સંકોચીને સત્વ બનાવીને પછી આ બિંદુની અંદર એને પ્રવેશ કરાવવાનો છે. ષટ ચક્રોને જાણીને એને ભેદવાના છે. જાણીને એટલે શું છે? "અહીં મૂલાધાર છે, પેલી બાજુ સ્વાદિષ્ઠાન છે ને, અહીં મણિપુર છે ને," એવું ગોખેલું બધું નહીં ચાલે. એક્ઝેક્ટ તમારે તમારા દેહની અંદર તેનો અનુભવ કરવાનો એમ કહે છે. હા, ચક્રનો શરૂઆતમાં.

તો કશું ખબર નહીં પડે, પણ એ ચોક્કસ પડશે. યોગ્ય જગ્યાએ તમને એના સ્પંદનો દેખાવા, અનુભવવાના શરૂ થાય છે. એવી રીતે કરીને સુખ મંડળ... હા, એટલે એનો ઉપયોગ કરવાનો છે. પ્રાણી ખેલિંગમાં જે કંઈ આપણે બધું શીખ્યા હતા, બધું ઉપયોગી છે, કામ લાગે એવું છે. અને એને સુખ મંડળમાં પ્રવેશ કરવો. મૂલાધાર, સ્વાધિષ્ઠાન, મણિપુર, અનાહત, વિશુદ્ધિ, આજ્ઞા - એ છ ચક્ર કહેવાય છે. ગુદાની નજીક મૂલાધાર, લિંગની નજીક સ્વાધિષ્ઠાન, નાભીમંડળમાં મણિપુર, હૃદયમાં અનાહત, કંઠમૂળમાં વિશુદ્ધ ચક્ર અને મસ્તકમાં આજ્ઞા ચક્ર રહેલું છે. એની જાણકારી મેળવીને કે, "ભઈ, આ બસ મારું મૂળાધાર આ જગ્યાએ છે," એમ તમને ખ્યાલ આવવો જોઈએ. પ્રાણને પછી તમારે ખેંચીને ત્યાંથી એક પછી એક ચક્રો ક્રોસ કરતાં કરતાં કરતાં ઉપર સુધી એ પ્રાણને પ્રવેશ કરવાનો છે. એને ઊર્ધ્વ દિશામાં લાવવાનો.

પણ એ ક્યારે? જ્યારે બધા મળ સાફ થઈ ગયા હોય ત્યાર પછી. અપાન વાયુને અગ્નિ સાથે સંયોજિત કરવાનો, એમાં પ્રાણને મેળવવાનો. ભડકો થશે મોટો. પછી એને ઉપર ચડાવવાનું છે સુષુમ્ણામાં. ત્યાં સુધી નહીં. એ ખાસ યાદ રાખવું જરૂરી. લોકો દેન કરે છે અને પછી બહુ દુઃખી થાય છે સમજ્યા વગર.

આ રીતે અભ્યસ્ત થઈને પ્રાણ બ્રહ્માંડમાં સ્થિર થઈ જાય છે. આ તમારું બ્રહ્માંડ છે, એમાં પ્રાણ એકદમ સ્થિર થઈ જશે. અર્થાત, બ્રહ્માંડનું જ્ઞાન થઈ જાય. એ યોગ્ય રીતે ચિત્ત, પ્રાણવાયુ, બિંદુ અને ચક્રનો અભ્યાસ થઈ જતાં યોગીઓને પરમાત્મા સાથે એકાકાર થઈ સમાધિ અવસ્થામાં અમૃત તત્વની પ્રાપ્તિ થાય.

જે રીતે લાકડામાં અગ્નિ છે, પણ ઘસ્યા વિના તે પ્રદીપ્ત થતો નથી, તેમ નિરંતર અભ્યાસ કરવાથી યોગવિદ્યાનો પ્રકાશ બહાર આવી શકતો નથી. આ નિરંતર અભ્યાસ કર્યા વિના યોગવિદ્યાનો પ્રકાશ બહાર આવી શકતો નથી. મતલબ, તમારે ને રોજ ચક્ર ઘસવા પડશે, સાફ કરવું પડશે. આ બધું પ્રાણ દ્વારા કરવાનું છે. એની વિધિ છે, એને સમજવી પડશે. ગુરુ પાસે સમજવી પડશે, ગમે તેમ નહીં ચાલે. પુસ્તકમાં વાંચીને કરશો, બિલકુલ નહીં થાય. સિવાય કે તમે પૂર્વમાં કંઈક જે કંઈ કરેલું હોય, એ તમને એ વખતે જો ફળદાઈ મળે તો.

જે રીતે અંદર મૂકેલો દીપક ઘડાને તોડ્યા વિના બહાર પ્રકાશ આપી શકે શકતો નથી, તેવી રીતે શરીરરૂપી ઘટની અંદર રહેલો બ્રહ્મરૂપી પ્રકાશ જ્યાં સુધી ગુરુને પ્રાપ્ત કરીને શરીરરૂપી ઘટ્ટનું ભેદન કરવામાં ન આવે, ત્યાં સુધી બહાર દેખાતો નથી. આ શરીરરૂપી ઘડાને ફોડવાનો છે; ગુરુની હાજરીમાં અથવા તો એ બતાવે એ રીતે, એના આદેશ પ્રમાણે કરવાનો છે.

કર્ણધાર ગુરુ જ આ સંસાર સાગરમાંથી પાર થવાનો એક ઉપાય છે. ખોલવા માડો પોતાની શ્રેષ્ઠ વાસના અર્થાત ઉચ્ચ આદર્શવાદી મહત્વાકાંક્ષા અને નિરંતર અભ્યાસ દ્વારા અર્જિત શક્તિના માધ્યમથી જ ભવસાગરને પાર કરી શકાય.

શરીરમાં રહેલી વાણી, શરીરમાં રહેલી વાણી, પરામાં અંકુરિત થઈ, પછી પશ્યંતી રૂપે દ્વિદળ બને છે. પશ્યંતી તમે જોઈ શકો છો. આમ, પરામાં તો કેવું છે? પોતે સ્વતઃ અંદર ને અંદર છે, સ્વગત એકરૂપતા છે પરામાં. પશ્યંતીમાં જોવા માંડ્યા. આમ કરીને આમ 'ઓમ' દેખાય છે સામે, બંધ આંખે, ખુલ્લી આંખે. હવે જેને તમે બહાર કહો છો, વાસ્તવમાં એ પણ અંદર જ છે અને જે અંદર છે, તે પણ અંદર જ છે. તો દ્વિદળ બને છે. મધ્યમામાં મુકુલિત એટલે ખીલે છે અને વૈખરી રૂપે પૂર્ણ વિકસિત થાય છે અને પછી એ બહાર પડે છે.

આ વાણી જે રીતે પ્રગટ થાય છે, એ જ ક્રમમાં એ પણ વિલીન થાય છે. "ઓ, તે વાણીનું આ જ્ઞાન આપનાર હું જ અંતઃસ્થિત પરમદેવ છું," એમ નિશ્ચિત રૂપે સમજીને જે તેને અનુરૂપ આચરણ કરે છે, તેને સારા કે ખરાબ કોઈપણ પ્રકારના શબ્દો કહેવામાં આવે તો તે વ્યક્તિ તેનાથી પ્રભાવિત થતો નથી.

વિશ્વ, તેજસ અને પ્રાજ્ઞ એ ત્રણ પ્રકારના પિંડ કહેવાયા છે. વિરાટ, હિરણ્યગર્ભ અને ઈશ્વર એ ત્રણ બ્રહ્માંડ અને ભૂ, ભુવસ્વહ એ ત્રણ ક્રમશઃ લોક કહેવાયા છે. એ બધા પોતાની ઉપાધિઓ પૂરી થઈ જતાં ફરી પાછા પોતાની પૂર્વ સ્થિતિમાં આવે છે. જ્ઞાનરૂપી અગ્નિમાં તપીને પોતાના કારણોના મૂળ સ્વરૂપમાં પછી એ વિલીન થઈ જાય. આ બધું કશું રહેતું નથી. છેવટે તે વખતે એકમાત્ર પરમાત્મા સાથે આ જીવ એકાકાર થઈ જવાને કારણે પરમ, અઘાત, ગંભીર બ્રહ્મ સ્વરૂપ બની જાય છે. તે વખતે તેનું એનું સ્વરૂપ એવું હોય છે કે જેને નથી તો પ્રકાશ કહી શકતા કે નથી અંધકાર કહી શકતા, એવું થાય છે. એ વખતે એકમાત્ર નામ રહિત, સત્ સ્વરૂપ, અવ્યક્ત તત્વ શેષ રહે છે.

તે મધ્યસ્થ છે. અંતઃકરણમાં રહેલું આત્માના કળશમાં રહેલા દીપકની જેમ ધ્યાન કરીને આગળ પણ નિરંતર એકમાત્ર અંગુષ્ઠ માત્ર, ધૂમ રહિત જ્યોતિ સ્વરૂપ (ધુમાડા વગરના પ્રકાશમાન), કુટસ્થ (એટલે કે શાશ્વત) અને અવ્યય (એટલે કે અવિનાશી, જેનો વ્યય ન થાય તેવા) આત્મતત્વનું અંતઃકરણમાં ધ્યાન કરવું જોઈએ.

આમ, તન વાગે છે ને ચા યાદ આવે છે ને, એવી રીતે આત્મા યાદ આવવો જોઈએ. એવી રીતે એનું સતત ધ્યાન કરવું. આ ચા પીધી હોય તો એનો ટેસ્ટ કેટલો આપણને યાદ રહે છે! જીભ પર હોય, બસ એવી રીતના એને યાદ કરવું. એને જોવો જોઈએ, એને જાણવો જોઈએ, એને માણવો જોઈએ. ને તે એમાં સ્વાદ, સુગંધ બધું છે, પણ બધું કેવું છે? અલૌકિક. આ બધું કેવું છે? લૌકિક.

આત્મા વિજ્ઞાન રૂપ, પરંતુ શરીર પ્રાપ્ત થતાં તે માયાને વશ થઈ અને સ્વપ્ન, જાગ્રત, સુષુપ્તિ બધી અવસ્થાઓમાં પડી જાય છે. તે માયામાં પણ મોહિત થઈ જાય છે.

જ્યારે જન્મ જન્માંતરોના પુણ્ય કર્મ ઉદય પામે છે, જન્મ જન્માંતરના પુણ્ય કર્મો જ્યારે ઉદય પામે છે, ત્યારે માનવ પોતાના દોષોને જાણવાની ચેષ્ટા કરે છે. પ્રતિક્રમણ તો બહુ દૂરની વાત છે, પ્રાયશ્ચિત એનાથી બહુ દૂર છે. એ તો જ થશે કે તમારે ચોક્કસપણે આગળ જવાનું હશે. જ્યાં જો ત્યાંથી નહીં તો પ્રાયશ્ચિત નહીં થાય, પ્રતિક્રમણ નહીં થાય, કશું નહીં કરી શકો. ત્યારે એ વિચારે છે કે, "વાસ્તવમાં હું..."

કોણ છું? બધું પતી ગયા પછી અને દોષરૂપ આ સંસાર મને શા માટે વળગ્યો છે? ત્યાર પછી શરૂઆત થાય. જાગ્રત અને સ્વપ્ન અવસ્થામાં તો હું જ કર્તાના રૂપમાં વ્યવહાર કરું છું, પરંતુ સુસુપ્તિ અવસ્થાઓમાં મારી શું ગતિ હોય છે? આ રીતે ચિંતન કરતાં કરતાં પોતાના રૂપ પર એ વિચારવાનું શરૂ કરે છે. જેમ રૂનો ઢગલો, ખાસ તમારા માટે, જેમ રૂનો ઢગલો અગ્નિ અડતા જ બળી જાય છે, તેવી રીતે ચિદાભાસના પ્રભાવથી સંસારિક તાપ, અજ્ઞાન બધું એકદમ જ સળગી જાય છે, બળી જાય છે, ખતમ થઈ જાય છે. આ રીતે સંસારિક બાદ જતો રહેતા, સંસારનો બોધ જતો રહેતા, પ્રત્યગાત્મા શુદ્ધ આત્મા પ્રકાશિત થઈ જાય.

આપણે રોજ બોલતા નથી કે "હું પ્રત્યગ આત્મા છું." આપણે શું કહીએ? "હું શુદ્ધ આત્મા આત્મા છું, પણ શુદ્ધ સ્વરૂપે છું" એમ. એમાં કશું જ ભેળસેડ નથી. હવે આ પણ એક શબ્દ રૂપે થયું. જો બોલીએ તો પણ બોલવાનું પૂરું થાય છે, પછી અનુભવ શરૂ થાય છે. અનુભવનો આખો પ્રદેશ જ ત્યાં છે. તેમાં થઈને આત્માના તમામ પ્રદેશો આપણે વ્યાપીને જોઈ લેવાના, જાણી લેવાના, સમજી લેવાના છે.

હવે આત્મા તો અનંત પ્રદેશ છે, તો અનંત પ્રદેશને જાણવા માટે તમારી પાસે સાધન શું છે? અનંત જ્ઞાન છે જ, અનંત દર્શન છે જ. તો અનંત દર્શનનો ઉપયોગ કરવાનો. અનંત જ્ઞાન પ્રગટશે એટલે એ બધે જ પ્રકાશિત થઈ જશે એમ કહે છે. એટલે સંસારિક બોધ જતો રહેતા શુદ્ધાત્મા પ્રકાશિત થઈ જાય છે, પ્રત્યગાત્મા. અને તેથી વિજ્ઞાન એટલે કે સંસારનું વિશેષ જ્ઞાન (જે બધું ભેગું કરેલું હોય ને બધું આમ તેમ) એ બધું નષ્ટ થઈ જાય છે. એ રીતે ક્રમશઃ મનોમય અને વિજ્ઞાનમય સંપૂર્ણ નષ્ટ થઈ જાય છે અને ઘડાની અંદર મૂકેલા દીપકની જેમ અંતસ્થ પ્રકાશરૂપ આત્મા જ અંતઃકરણમાં પ્રકાશિત થવા માંડે છે.

આ રીતે હંમેશા જે આત્મજ્ઞાની આત્માનું ધ્યાન કરે છે અને મૃત્યુ આવતા સ્થિર ચિત્ત થઈને ધ્યાન લગાવી રહે છે, તેને જીવનથી મુક્તિ મળી જાય છે. આ સંસારિકતામાંથી મુક્તિ મળી જાય છે. તે જ વિજ્ઞાની છે, ધન્ય છે અને તે કૃત કૃત્ય થઈ જાય છે. જીવનમુક્ત સાધકનો અંતિમ સમય મૃત્યુ આવતા તે શરીરના રહેલા જીવનમુક્ત અને શરીરનો નાશ થતા એ જ રીતે વિદેય મુક્ત થઈ જાય છે. જેમ વાયુ આકાશમાં સ્પંદન રહિત થઈને પ્રવેશ કરે છે, તેવી રીતે તે પણ આકાશમાં વિચરણ કર્યા જ કરતો હોય.

જે આદિ અંતર રહિત, નિત્ય, અવ્યય અને મહાન છે, તથા અટલ છે અને શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ વગેરે પંચ મહાભૂતોથી પણ રહિત છે, તે જ વિકાર રહિત પરમ પવિત્ર પરબ્રહ્મ અંતમાં અવશિષ્ટ રહી જાય છે. એવું આ ઉપનિષદ કહે છે. સહનવતુ કરવાવહય તેજસ્વીના વદિતમસ્તુ માવિદવિષાવહય ૐમ શાંતિ શાંતિ. યોગ ચુડામણી અને.