ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૧૩૫

કાનથી સંભળાય પણ એ ના સંભળાય, એ તો એમ જ સંભળાતો હોય. પ્રાણાયામમાં કુંભકની સ્થિતિમાં જ્યાં સુધી અંદર રોકાઈ રહે, ત્યાં સુધી અપાન વાયુને પણ રોકી રાખવું. આ રીતે હૃદયાકાશમાં એક શ્વાસની માત્રા ઉપર અને નીચે ગતિશીલ બને છે.

પ્રાણાયામની કુંભક, પૂરક અને રેચક – એ ત્રણેય ક્રિયાઓ સાક્ષાત પ્રણવનું સ્વરૂપ છે. "અ", "ઉ" બહાર નીકળે છે એમ કહે છે. એ ચિંતનની સાથે 12 માત્રા યુક્ત પ્રાણાયામ કરવો જોઈએ. 12 માત્રા એટલે 12 સેકન્ડનો પૂરક, 12 સેકન્ડનો કુંભક અને 12 સેકન્ડનો રેચક. આ સીધેસીધા ના પહોંચાય એટલે પાંચથી શરૂ કરો. પાંચ પછી અઠવાડિયા પછી છ, અઠવાડિયા પછી સાત કરતાં બારે પહોંચો. પછી એને નિયમિત કરો.

હવે કેટલા કરવાના? 12 માત્રાયુક્ત 12 પ્રાણાયામ રોજ કરવા. જો સૂર્ય અને ચંદ્રનો આ બાર... હા, પાછું સાથે સાથે બાર માત્રા એટલે આ સૂર્યમાંથી તમે ચંદ્રમાંથી જે પ્રાણ ખેંચી રહ્યા છો, એવી રીતના જોવાનું. સફેદ, બિલકુલ શ્વેત, પેલો સોનેરી; અને આ ઠંડો છે અને આ ગરમ છે. અનુભવ સાથે કરો ત્યારે મેળ પડશે આગળનો. ત્યાં સુધી તો તમે શ્વાસની પણ કસરતો જ કર્યા કરો છો. આનંદ કરો, કોઈ વાતો નથી.

સૂર્ય અને ચંદ્રનો આ 12 માત્રાવાળો પ્રાણાયામ સાધકના બધા દોષોનો નાશ કરે. અને આ પ્રાણ જે લેવાની વિધિ છે ભાઈ, એ સમજો કે સ્ટ્રોમાં જેમ તમે કોઈ પ્રવાહી એમ કે મોઢામાં લાવો છો, એક્ઝેટલી એવી રીતે નાકમાં એ રીતને એકધારું ધાર્યું આપવું જોઈએ. એટલે તમે જ્યારે એમ કરશો ને આમ, આ રીતના આખું સર્કલ કમ્પ્લીટ થવું જોઈએ. અને તે વખતે તમને ખ્યાલ હોવો જોઈએ કે આ "અ" છે અને હું સૂર્યસ્વર, ચંદ્રસ્વરથી લઈ રહ્યો છું. આ "ઉ" છે અને અહીંયા આગળ મેં રોકી રાખેલો છે, હું કુંભક કરું છું. તે કીધું, "હું ઈશ્વર સ્મરણમાં જ છું અને આ વિષ્ણુ સ્વરૂપ છે 'ઉ'." અને જ્યારે હું પ્રાણ બહાર કાઢું છું, તો એ સૂર્યસ્વર ચાલી રહ્યો. સૂર્ય જે ગરમ હશે, આ ઠંડો હશે, બિલકુલ. પછી એનાથી રિવર્સ કે આ પાછો ગરમ લેવાનો, હોલ્ડ કરવાનો અને ઠંડકથી કાઢવાનું. પાછું આવા 12 પ્રાણાયામ 12 વખત કરવાના.

તો પૂરકમાં 12 માત્રા, પછી ધીમે રહીને વધારો કુંભકમાં 16 માત્રા અને રેચકમાં 10 માત્રાના પ્રાણાયામને "ઓમકાર પ્રાણાયામ" કહેવાયો છે. અને આ કરી શકાય એવો છે, બરાબર?

આ પ્રાણાયામ 12 માત્રાનો સામાન્ય કોટિનો, એથી બમણી માત્રાનો મધ્યમ સ્તરનો અને તેનાથી ત્રણ ગણી અર્થાત 36 માત્રાનો પ્રાણાયામ ઉત્તમ કોટિનો ગણાયો છે. પણ એ બે-ત્રણ વર્ષે થાય. ધીરે ધીરે કરતાં કરતાં અધમ અર્થાત સામાન્ય પ્રાણાયામ પરસેવો લાવનાર છે. મધ્યમ પ્રાણાયામમાં શરીર કંપન શરૂ થાય છે અને ઉત્તમ કોટિના પ્રાણાયામમાં શરીર આસન પરથી ઊંચું થઈ જાય છે. કારણ કે એ હલકું પડી ગયું છે. એક્ચુઅલી, એ આકાશમાં ગતિ કરવા માંડે છે. ખેચરી થવા માંડે છે તેથી આ પ્રકારનો પ્રાણાયામ કરવો જોઈએ.

ખેચરીનો મતલબ એવો નથી કે... આ અંદરનું આકાશ છે, એના અંદર તમારી બધી ગતિ થાય છે. યોગનો અભ્યાસ કરવા માટે એકાંતમાં બદ્ધ પદ્માસન લગાવીને બેસવું. શિવ સ્વરૂપ ગુરુને નમસ્કાર કરવા. નાસિકાના અગ્રભાગ પર દ્રષ્ટિ કરવી અને પછી પ્રણામનો અભ્યાસ શરૂ કરવો જોઈએ. ગુરુને કહેવું કે, "પ્રભુ, સમર્પિત છું. હવે જ્ઞાન આપી દો અને આ કરાવો કે જે નવ દ્વારોમાંથી વાયુનો આવાગમન થાય છે, તેનો નિરોધ કરો." વાયુને રોકવો. અપાનને અગ્નિમાં મેળવીને ઉર્ધ્વગામી બનાવવો. શક્તિચાલીની મુદ્રા દ્વારા કુંડલીની માર્ગમાંથી દૃઢતાપૂર્વક ઉપર મસ્તકમાં આત્માના ધ્યાન સાથે એને સ્થાપિત કરવું.

જ્યાં સુધી તે સ્થિર રહે, ત્યાં સુધી તે મહાપુરુષની સંગતિ નથી ઈચ્છતો. તે કોઈ બીજાને મળવા પણ નથી ઈચ્છતો, એટલે તે સર્વશ્રેષ્ઠ બની જાય છે એમ કહે છે. સંસાર સાગરમાંથી મુક્તિ મેળવવા માટે આ પ્રાણાયામ મહાસેતુ જેવો છે. આ પ્રાણાયામ જ એક એવું છે કે જેના દ્વારા તમે આ એક આયામમાંથી અન્ય આયામની અંદર તમે ગતિ કરો છો. બીજા કેટલા એમ? પણ એ બધું એમ જ. એના માટેનું આ બ્રિજ છે, "મહાસેતુ" જેને કીધું. પાપ રૂપી ઈંધનને બાળનાર અગ્નિ જેવો છે. એટલે તમારું જે એક્યુમ્યુલેટેડ જેટલું પણ પાપ હોય, તેને ઈંધન રૂપે એ બાળી નાખશે, ખતમ કરી નાખે. એવું યોગીઓ દ્વારા કહેવાયું.

યોગના આસનોથી શારીરિક રોગો નાશ પામે છે. પ્રાણાયામ કરવાથી પાપોનો વિનાશ થાય છે અને પ્રત્યાહાર કરવાથી માનસિક રોગો, મનના વિકારો નાશ પામે છે. યોગની ધારણા શક્તિ દ્વારા યોગીનું મન ધૈર્યવાન બને છે. પેલો આમ આમ કરતો હોય ને, અહીં આમ તૂટવા આવ્યો હોય કે, "બસ, હવે શ્વાસ મારો નીકળી જશે," તે વખતે પણ એક ધીરજપૂર્વક એક ક્ષણ રોકી રાખે છે. એમ એમ કરતાં કરતાં એ વ્યક્તિ ધૈર્યવાન બનતો જાય છે. એવી રીતે બનતો જાય કે, "બસ, એક જ સેકન્ડ વધારે. નો પ્રોબ્લેમ. થઈ જ શકે એવું છે. આઈ કેન ડુ ઈટ." એવી રીતે કરે છે.

તો સમાધિથી જીવના શુભાશુભ કર્મો – શુભ અને અશુભ બંને – નાશ પામે છે અને મુક્તિ મળી જાય છે. આ ચોખ્ખું થઈ જાય છે, પછી બધી ગરબડ અહીંની છે. સમજાઈ ગયું ને? તો મણિપુરની આગળ-પાછળ પાપ અને પુણ્ય આમ રહેલા છે, આજુબાજુમાં ડાબે-જમણે.

12 વખત પ્રાણાયામ કરવાથી પ્રત્યાહારની સ્થિતિ થાય છે. માટે કીધું કે રોજ 12 પ્રાણાયામ અવશ્ય કરવા જોઈએ. અને 12 વખત પ્રત્યાહાર કરવાથી શુભ ફળ આપનારી ધારણાની સ્થિતિ થાય છે. તો 12 ગુણ્યા 12 કરવા પડશે, ત્યારે તમારે કેટલા થશે? પ્રત્યાહારથી ધારણાની સ્થિતિ થાય છે તમારી. આવી રીતે ધારણાની 12 આવૃત્તિઓ કરવાથી ધ્યાન બને છે. સમજાયું? 12 ગુણ્યા 12 ગુણ્યા 12 – એ જેટલો સમય લાગે તે સમાધિ માટેનો સમય છે. એનાથી ધ્યાન થઈ જશે. અને 12 વખત ધ્યાન કરવાથી સમાધિ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે, એવો યોગ વિશારદોનો મત છે. આ 12 સેકન્ડ.

૧૨ સેકન્ડ રોકો, ૧૨ સેકન્ડ તમે કાઢી નાખો. ૩૬ થયા, સમજાયું? ૩૬ સેકન્ડનો એક પ્રાણાયામ છે, એક થયો. હવે તમારે એને પાછો રિવર્સ કરવાનો. એ ઉલટા-પુલટા કરતાં કરતાં કરતાં કરતાં તમારે કેટલા? ૧૨ ગુણ્યા ૧૨ ગુણ્યા ૧૨ પ્રાણાયામ કરવાના, ત્યારે તમે સમાધિને કાબિલ બનશો. એ પહેલાં તો તમારી એ સ્થિતિ આવી જાય છે. બે પ્રાણાયામ કરી તો જુઓ, પછી આગળની સ્થિતિ જુઓ કેવું થાય. પણ રોજ તમારે એક એક એક કરતાં વધતા જવાનું. એક સામટા એમ કે વધારી દેવાના ૧૨ પ્રાણાયામ એવું નહીં કરવાનું કે આજે ૧૨ કરે ને કાલે ૨૪ કરીશ, તો એ બેવકૂફી થઈ જશે. એટલે એવું નહીં કરવાનું.

આ રીતે ધારણાની ૧૨ આવૃત્તિથી ધ્યાન બને છે અને ૧૨ વખત ધ્યાન થવાથી, એટલે ધ્યાનનો સમય જે ૧૨ વખત તમે આ કર્યું, એનો સમાધિ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે. સમાધિની સ્થિતિમાં સાધક પરમ પ્રકાશરૂપ અનંત વિશ્વતોમુખ અર્થાત સર્વત્ર સંભાવ પ્રાપ્ત કરી લે છે. આ સ્થિતિની પ્રાપ્તિ થઈ જતાં કંઈ કરવાનું પછી બાકી રહેતું નથી. તો નહીં કરાયેલા કર્મો માણસને બંધનમાં ન નાખતા આવા કર્મોમાંથી તેને મુક્તિ મળી જાય. પછી એને કરવાનું કંઈ બાકી રહેતું નથી, તો પણ એને પછી મુક્તિ થઈ જાય.

બંને પગની એડીને મેઢર એટલે કે યોનિસ્થાનમાં દબાવીને આસનમાં દૃઢતાપૂર્વક બેસવાનું. ત્યાર પછી આંખ, કાન, નાકને આંગળીઓથી બંધ કરવા. મુખથી વાયુને ખેંચવો અને ફરી નીચેની અપાન વાયુને ઊર્ધ્વગામી કરવો. પછી બંને વાયુને હૃદય પ્રદેશમાં રોકવો. ફરી ઊર્ધ્વગામી બનાવીને મસ્તકમાં સ્થિર કરીને મનને તેમાં જ લગાવવું. આ ક્રિયાથી યોગીઓને વિશેષ સમત્વભાવ પ્રાપ્ત થાય છે. આ એડિશનલ તમને એક ટીપ અહીંયા આગળ આપેલી છે.

ઉપર અને નીચે બંને તરફથી ગતિશીલ વાયુ જ્યારે આકાશ મંડળમાં સ્થિર થાય છે, ત્યારે સાધકને મહાન ધ્વનિ સંભળાય છે. ભડકી જાય એવું એટલા માટે કીધું કે મજબૂતાઈથી બેસજો, કારણ કે એ સંભળાશે તો તમે બધું છોડીને એકદમ ભાગી જશો. ઘંટા વાદ્યની જેમ ધ્વનિ સંભળાય છે અને નાદયોગની સિદ્ધિ થાય છે. વિધિવત પ્રાણાયામના અભ્યાસથી બધા પ્રકારના રોગોમાંથી મુક્તિ મળે છે. પ્રાણાયામ ન કરવાથી આ શરીર રોગોનું ઉત્પત્તિ સ્થાન બની જાય છે. ઉકાડો હોય તો તેમાં જંતુઓ જ પેદા થાય. વાયુ વિકૃત થવાથી જ ખાંસી, શ્વાસ, હિડકી, માથું, કાન, આંખની પીડા થાય છે અને વિવિધ પ્રકારના રોગો જન્મે છે.

હાથી, સિંહ, વાઘ વગેરે હિંસક પશુઓ પણ જેમ ધીમે ધીમે અભ્યાસથી વશ થાય છે, તેવી રીતે પ્રાણવાયુને ધીમે ધીમે અભ્યાસ દ્વારા વશમાં કરવું. જો સાધક તેમ ન કરી શકે તો સાધકનો વિનાશ થઈ જાય છે. એનું પછી બોડી છૂટી જાય, કંઈ પણ થઈ જાય એમ. યોગ્ય રીતે પ્રાણવાયુને ખેંચવો, યોગ્ય રીતે તેને બહાર કાઢવો અને યોગ્ય રીતે રોકવાથી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

આંખ વગેરે ઇન્દ્રિયો પોતપોતાના વિષયોમાં દોડે છે. તેમને ત્યાંથી રોકવી અને ઈષ્ટ સાધનમાં સાધનામાં જોડવી તેને પ્રત્યાહાર કહેવામાં છે. પ્રત્યાહાર જેમ જેમ તૃતીય પ્રહર એટલે કે સાંજ થતી જાય છે, તેમ સૂર્ય તેના પ્રકાશને સંકેલતો જાય છે અને સાંજના સમયે સંપૂર્ણ રીતે તે સંકેલી લે છે. તે જ રીતે યોગી પોતાની સાધનાનું સ્તર વધારતો જઈને ત્રણ અવસ્થા, ત્રણ ગુણ, ત્રણ શરીરથી પણ આગળ વધીને જ્યારે પોતાના તૃતીયાંગ એટલે કે ઉચ્ચ યોગનું તૃતીયાંગ એટલે કે સમાધિમાં સ્થિર થાય છે, ત્યારે તે પોતાના મનના સમસ્ત વિકારોનું સમન કરી નાખે છે. એવું આ ઉપનિષદ કહે છે.

"ૐ પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદં પૂર્ણાત્ પૂર્ણમુદચ્યતે। પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવા વશિષ્યતે॥ ૐ શાંતિ"