ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૧૪૭

હવે સૂર્યદેવને લગતા અથર્વાંગી રસ મંત્રોની વ્યાખ્યા કરીશું. આ અથર્વાંગી રસ મંત્રના ઋષિ બ્રહ્મા, છંદ એનો ગાયત્રી અને આદિત્ય એના દેવતા છે. "હંસહ સોહમ અગ્નિનારાયણથી યુક્ત બીજ તથા યલેખા" એટલે કે ઉત્સુકતા એની શક્તિ છે. "વ્યયત" એટલે કે આકાશ આદિ સૃષ્ટિ સાથે સંબંધ એનો કિલક છે. આ મંત્રનો વિનિયોગ ચારે પુરુષાર્થની સિદ્ધિ માટે કરવામાં આવે છે: ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ. "ચતુર્વિધ પુરુષાર્થ સિદ્ધિ અર્થમ્" એમ કહે છે કે આ સૂર્યોપનિષદ કરવું જોઈએ.

ષટ્સ્વ સ્વરો પર બીજ સાથે પ્રતિષ્ઠિત, ષડંગ યુક્ત, લાલ કમળ પર રહેલા, સાત અશ્વવાળા રથ પર સવાર, હિરણ્ય વર્ણ, ચતુર્ભુજ ધારી, ચારે હાથમાંથી બે હાથમાં કમળ અને બે હાથમાં વર મુદ્રા છે અને અભય મુદ્રા ધારણ કરનારા છે. તો કાળચક્રના પ્રેરક એવા ભગવાન સૂર્યદેવને જે આ રૂપમાં જાણે છે, તે જ બ્રાહ્મણ બ્રહ્મવિતા છે એમ કહે છે.

"ૐ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ, ૐ તત્સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગોદેવસ્ય ધીમહિ ધિયોયોનઃ પ્રચોદયા." અર્થાત, જેઓ પ્રણવ રૂપમાં સચ્ચિદાનંદ પરમાત્મા છે, ભૂભુવ સ્વહ રૂપમાં ત્રિલોકમાં વ્યાપેલા છે, સમગ્ર સૃષ્ટિના ઉત્પાદન કરતા એ સવિતાદેવના સર્વોત્તમ તેજનું અમે ધ્યાન કરીએ છીએ, જે એ સવિતાદેવ અમારી બુદ્ધિને શ્રેષ્ઠતાની દિશામાં પ્રેરણા આપે. આવું ધ્યાન કરનાર બ્રાહ્મણ બ્રહ્મનિષ્ઠ વિદેહ મુક્ત થઈ જાય.

"સૂર્ય આત્મા જગસ્તસ જગ જગતસ્ત સ્તોષસ સૂર્યાદ્વે ખલવિમાનો ભૂતાની જાયંતે." એટલે કે સૂર્યદેવ સમસ્ત જળ અને ચેતન જગતનો આત્મા છે. સૂર્યથી બધા પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ થાય છે. સૂર્યથી જ યજ્ઞ, પર્જન્ય, અન્ન અને આત્મા એટલે કે ચેતનાનો પ્રાદુર્ભાવ થાય છે.

"નમસ્તે આદિત્ય ત્વમેવ પ્રત્યક્ષમ કર્મ કરતાસી, ત્વમેવ પ્રત્યક્ષમ બ્રહ્મસી, ત્વમેવ પ્રત્યક્ષમ વિષ્ણુ અસી, ત્વમેવ પ્રત્યક્ષમ રુદ્રો અસી, ત્વમેવ પ્રત્યક્ષમ યજ્ઞોસી, ત્વમેવ પ્રત્યક્ષમ યજુરસી, ત્વમેવ પ્રત્યક્ષમ સામસી, ત્વમેવ પ્રત્યક્ષમ અથર્વાસી, ત્વમેવ ત્વમેવ સર્વ છંદો અસી." એ કહે છે કે, "હે આદિત્યદેવ, અમે આપને નમસ્કાર કરીએ છીએ. આપ જ પ્રત્યક્ષ કર્મો છો. આપ જ પ્રત્યક્ષ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર રૂપ છો. આપ જ ઋગ્, યજુસ, સામ અને અથર્વ ચતુર્વિદ સ્વરૂપ છો. આપ જ બધા છંદોનું પ્રત્યક્ષ રૂપ છો."

આદિત્યથી જ વાયુ, ભૂમિ, જળ અને જ્યોતિ પેદા થાય છે. વાયુ, ભૂમિ, જળ અને જ્યોતિ ચારેય આદિત્યથી પેદા થાય છે. બાકીના તત્વો જે કંઈ આવ્યા તે, એમાંથી જ આકાશ અને દિશાઓની પણ ઉત્પત્તિ થાય છે. એટલે આદિત્ય છે તો પછી આકાશ છે, નહીં તો આકાશ છે કે નહીં ખબર જ નથી પડે. એટલે ઉત્પન્ન છે કે નથી ખબર જ નહીં પડે તમને. જો આદિત્ય નથી, મતલબ જો પ્રકાશ જ નથી, તો આકાશની ઉત્પત્તિ નથી. કારણ કે મનમાં તો તમને આકાશનું કોઈ પરિમાણ મળશે નહીં. પછી અંધારું ટનલમાં તમે ચાલ્યા જ કરો, ચાલ્યા જ કરો એના જેવું છે. એટલે કીધું કે એમાંથી આકાશ અને દિશાઓની ઉત્પત્તિ થાય. તમે અંધારામાં કઈ દિશામાં જઈ રહ્યા છો એ પણ ખબર નહીં પડે. એટલે કીધું કે દિશાઓની ઉત્પત્તિ પણ એના કારણે. એનાથી દેવતાઓને વેદોનું પ્રાગટ્ય થાય. આ બધા દેવતાઓ છે એ બધા પણ પ્રગટ કેમ? તો કે આદિત્યના કારણે જ થયેલા છે.

એ આદિત્યદેવ જ આ બ્રહ્માંડને તપાવે છે. આ આદિત્ય જ બ્રહ્મ છે. આ અંતઃકરણ ચતુષ્ઠાય એટલે મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત અને અહંકાર રૂપ જ છે. આ આદિત્ય દેવ જ પ્રાણ, અપાન, સમાન અને વ્યાન આ પાંચે પ્રાણ રૂપે પ્રતિષ્ઠિત આદિત્ય જ છે. આમ જે તમે લો છો ત્યારે તમે વાસ્તવમાં આદિત્ય લઈ રહ્યા છો. એનું આમ કરીને તમારી અંદર સૂર્યને તમે ધારણ કરી રહ્યા છો. આવી રીતે પ્રાણાયામ થાય. એ શ્રવણેન્દ્રિય છે, ત્વચા, નેત્ર, જીભ, નાક આ બધા પાંચ ઇન્દ્રિય રૂપે ક્રિયાશીલ આદિત્ય છે. વાક, હાથ, પદ, ગુદા અને ઉપસ્થતા પાંચ કર્મેન્દ્રિયોના રૂપે પણ તેવો જ છે. આદિત્ય શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયોની પાંચ તન્માત્રાઓ છે તથા વચન, આદાન, ગમન, મળ વિસર્જન અને આનંદ આ પાંચ કર્મેન્દ્રિયોની તન્માત્રાઓ રૂપ પણ તે જ છે. જેમ જ્ઞાનેન્દ્રિયોની તન્માત્રા છે તેવી જ રીતે આ કર્મેન્દ્રિયોની તન્માત્રાઓ હોય છે.

એ પણ એ જ છે. એટલે આજ ૨૦ થઈ ગયા. એ જ આનંદમય છે, જ્ઞાનમય છે અને વિજ્ઞાનમય છે. એટલે કીધું, "આનંદમયો જ્ઞાનમયો વિજ્ઞાનમયો આદિત્ય." આ બધું સર્વ કાઈ એ છે.

"નમો મિત્રાય ભાનવે મૃત્યુમાપાહી ભ્રાંજેશનવે વિશ્વ હેતવે નમઃ." સૂર્યદેવ અને મિત્ર દેવતાને નમસ્કાર કરું છું. "હે દેવ, મૃત્યુથી અમને સુરક્ષિત રાખો. સંસારના કારણરૂપ તથા દીપ્તિમાન સૂર્યદેવને હું નમસ્કાર કરું છું." સૂર્યથી બધા જળ, ચેતન પ્રાણીઓનું પ્રાગટ્ય, પાલન, પોષણ થાય છે તથા અંતમાં બધાનો લય એમાં જ થાય છે. જે સૂર્યદેવ છે તે જ હું છું. સવિતા દેવ અમારી આંખો છે. જેવો પર્વત એટલે "પૂરયતીિતિ પર્વત" જો ઊર્જા, પ્રકાશ આદિથી ભરપૂર બનાવી દે નામથી પ્રખ્યાત છે તે સૂર્ય ચક્ષુરૂપ છે. બધાને ધારણ કરનારા અમારી આંખોને જોવાની ક્ષમતા આપો. અમે આદિત્યને જાણીએ છીએ. અમે સહસ્ત્ર કિરણ સમૂહથી સુશોભિત સૂર્યનારાયણનું ધ્યાન કરીએ છીએ. "હે સૂર્યદેવ, અમને પ્રેરણા આપો."

આગળ, પાછળ, ઉત્તર, ડાબી બાજુ, દક્ષિણ, જમણી બાજુ સવિતા દેવ છે. સવિતા દેવ અમારે માટે ઈચ્છિત પદાર્થ ઉત્પન્ન કરો. તેઓ અમને દીર્ઘાયુષ આપે. "ઓમ ઇત્યકાક્ષરમ બ્રહ્મ ધ્રુણી રીતિર દ્વય અક્ષરે." એટલે કહે છે કે, ઓમ જે છે આ એક પ્રણવ છે, એ એકાક્ષર બ્રહ્મ છે. ઓમ એકાક્ષર બ્રહ્મ છે. ઘૃણિ અને સૂર્ય એ બે અક્ષરોના મંત્ર (ૐ ઘૃણિઃ સૂર્યાય આદિત્યાય નમઃ) તથા આદિત્ય આમાં ત્રણ અક્ષર છે. તો આ બધાના સંયોગથી "ૐમ ધ્રુણી સૂર્યાય આદિત્યાય નમઃ" આ બધાના સહયોગથી સૂર્યદેવના આઠ અક્ષરનો મહામંત્ર બને છે. આ મંત્રનું રોજ જપ કરનાર જ બ્રાહ્મણ કહેવાય છે. સૂર્ય ભગવાન તરફ મુખ કરી અને આ મંત્રના જાપ આપતી મોટા વ્યાધિઓની...

જાળથી પણ મુક્તિ મળે છે. એનું દારિદ્ર્ય દૂર થાય છે તથા એ બધાય અખાદ્ય પદાર્થોના ભક્ષણ દોષોથી મુક્ત થાય છે.

અગમ્ય માર્ગ એટલે ખોટા માર્ગ પર જવાનો દોષ છે. હલકા ખોટા બોલ, અસત્ય વાર્તાલાપ, આ બધા પાપ દોષોથી પણ મુક્ત થઈ જાય છે.

મધ્યાહન કાળમાં સૂર્યાભિમુખ થઈને આ ઉપનિષદ નો પાઠ કરવો જોઈએ. જે આમ કરે છે, એ મનુષ્ય તત્કાલ ઉત્પન્ન થયેલા પંચમહાપાત પાપોમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે, નિવૃત્ત થઈ જાય છે.

આને સાવિત્રી વિદ્યા પણ કહેવામાં આવે છે. આને કોઈ પાસે પ્રશંસા ના કરવી.

જે મહાભાગ પ્રાતકાળે આનો પાઠ કરે છે, એ ભાગ્યવાન હોય છે. એને ગાય આદિ પશુધન ની પ્રાપ્તિ તથા વેદાર્થ વિદ્યાની પણ પ્રાપ્તિ થાય છે.

ત્રિકાળ સંધ્યા કરવાથી સેંકડો યજ્ઞોનું પુણ્યફળ મળે છે.

સૂર્યદેવના હસ્ત નક્ષત્ર કાળમાં, એટલે કે આસોમાસમાં, જપ કરનાર મહામૃત્યુ પર વિજય પ્રાપ્ત કરી લે છે.

જે આનો જ્ઞાતા છે, તે પણ મહામૃત્યુથી પણ પાર થઈ જાય છે. તેવી આ ઉપનિષદની રહસ્યમય વિદ્યા છે.

સૂર્યો ઉપનિષદ આવી રીતે આપણને ને પ્રકાશિત કરી રહ્યું ૐ. ૐમ ૐમ.