ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૧૪૯

ભશિકા, વનમાલિકા, માલિકા તેમજ વસુમાલિકા – આમનું પૂજન કરવું. ત્યારબાદ ચતુર્થ આવરણની પૂજામાં ઇન્દ્ર વગેરે સમસ્ત દેવોની વજ્ર સહિત, તેમના બધા આયુધો સહિત તેમને ત્યાં પૂજન કરવું. પુરુષચરણ માટે બાર લાખ મંત્રોનો જપ નિયમ સહિત કરવો જોઈએ.

ત્યારે કહે છે: "શ્રી શ્રી લક્ષ્મી વરદા વિષ્ણુ પત્ની વસુપ્રદા હિરણ્ય રૂપા સ્વર્ણમાલિની રજસ્ત્રજા સ્વર્ણ પ્રભા સ્વર્ણ પ્રાકારા પદ્મવાસિની પદ્મ હસ્તા પદ્મપ્રિયા મુક્તાલંકારા ચંદ્રસૂર્યા બિલ્વ પ્રિયા ઈશ્વરીમ ભુક્તિ મુક્તિમ વિભૂતિમ વૃદ્ધિમ સમૃદ્ધિમ કૃષ્ટિમ પુષ્ટિમ ધનદા ધનેશ્વરી શ્રદ્ધા ભોગીની ભોગદા સાવિત્રી ધાત્રી વિધાત્રી યાત્રી ઇત્યાદિ પ્રણવાદિ નામોત્તૈશ્ચ તથા મંત્રઃ એકાક્ષર વદ અંગ આદિપીઠમ લક્ષ જપ દશાંશમ તર્પણમ દશાંશમ હવનમ દ્વિજ તૃપ્તિ."

એનું વિધાન આપ્યું ત્યારે કહે છે કે ત્રિઅક્ષરી શ્રીમ રીમ શ્રીમ વિદ્યાના પૂજન ક્રમનું વર્ણન. ત્રિઅક્ષરી વિદ્યાનો પૂજન ક્રમ એકાક્ષરીના પૂજન જેવો જ છે, કેવળ ત્રીજા આવરણની પૂજામાં થોડો ફેર છે. આ વિદ્યાના પ્રારંભમાં ઓમકાર અને અંતમાં નમઃ શબ્દ જોડીને દરેક નામની ચતુર્થ વિભક્તિના રૂપમાં પ્રયોજીને "શ્રી લક્ષ્મી વરદા વિષ્ણુ પત્ની વસુપ્રદા હિરણ્ય રૂપા સ્વર્ણમાલિની રજસ્ત્રજામ સ્વર્ણ પ્રભા સ્વર્ણ પ્રાકારા પદ્મવાસિની પદ્મપ્રિયા પદ્મ હસ્તા ચંદ્ર સૂર્યા મુક્તા અલંકારા બિલ્વપ્રિયા ઈશ્વરી ભુક્તિ મુક્તિ વિભૂતિ વૃદ્ધિ સમૃદ્ધિ કૃષ્ટિ પુષ્ટિ ધનદા ધનેશ્વરી શ્રદ્ધા ભોગીની ભોગદા સાવિત્રી ધાત્રી અને વિધાત્રી" – આ બધા નામ મંત્રો દ્વારા શક્તિની પૂજા-અર્ચના સંપન્ન કરવી. એકાક્ષરી મંત્રની જેમ અંગ આદિથી પીઠ પૂજનની ક્રિયા કરવી.

પુરશચરણ માટે એક લાખ મંત્રનો જપ કરવો. જપનો દસમો ભાગ તર્પણ, તર્પણનો દસમો ભાગ હવન અને હવનનો દસમો ભાગ આપણે બ્રહ્મ ભોજન કરાવવું જોઈએ.

એવી રીતે નિષ્કામ એટલે કામનાવિહીન ઉપાસકોને શ્રી લક્ષ્મી વિદ્યાની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય. જેને કોઈ ઈચ્છા વગર જ બસ માતાજીની પ્રાર્થના, પૂજા બધું કરી દીધું, આવી રીતના વિધિપૂર્વક સંપન્ન કરી દીધું છે, તો તેને શ્રી વિદ્યાની લક્ષ જે છે તે પ્રાપ્તિ થઈ જાય છે. આની સિદ્ધિ સકામ ઉપાસકોને થોડી પણ થતી નથી. એટલે કોઈ ઈચ્છા સહિત જો કોઈ આ શ્રી વિદ્યાને, શ્રી યંત્ર લઈ આવે ને આ બધું શ્રી યંત્ર છે, તો એવી રીતના જો કરે તો એને કાંઈ પણ પ્રાપ્ત થતું નથી.

આ પછી બધા દેવોએ ફરી આદિનારાયણને પ્રશ્ન કર્યો કે, "હે પ્રભુ, આપ કૃપા કરીને તુરિયા માયા દ્વારા નિર્દેશ તત્વના સંદર્ભમાં અમને બધાને જણાવવાનો અનુગ્રહ કરો." "બહુ સારું," કહીને આદિનારાયણે આગળ કહેવાનું શરૂ કર્યું. એમણે કહ્યું કે, "હે દેવો, યોગ દ્વારા જ યોગને જાણવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. યોગ દ્વારા જ યોગ વૃદ્ધિને પ્રાપ્ત થાય છે. જે યોગી પોતાના યોગમાં પ્રમાદ રહિત થઈને સતત જાગૃત રહે છે, એ યોગી અનંત કાળ સુધી આનંદ પ્રાપ્ત કરે."

મિતભોગી અર્થાત બ્રાહ્મણોચિત નિર્વાહ માટે આવશ્યક સામગ્રીનો ઉપયોગ કરનાર સાધક રાગ, દ્વેષ અને મોહરૂપી કશાય, કલમસ, નિન્દ્રા, લસ્યનો પરિત્યાગ કરીને પ્રપંચના બ્રહ્મત્વની પ્રાપ્તિમાં અવરોધ ઉત્પન્ન થવાથી એકાંત સ્થળમાં રહીને ધ્યાન સાધના કરતો રહે. કારણ કે બહાર જશે તો પ્રપંચ ઉભો છે. એટલે પોતાની જરૂરિયાતો બિલકુલ ઓછી કરી નાખીને, બિલકુલ અલ્પની અંદર પણ સંતોષ, તૃપ્તિ અનુભવતો હોય અને સતત એની અંદર એ લાગેલો હોય કે મને યોગ પ્રાપ્ત થવો જ જોઈ ઈશ્વરનો. અને એ ઈશ્વરનો યોગ પ્રાપ્ત કરવા માટે થઈને એ યોગમાં લાગેલો હોય. એ જે કંઈ કરે છે તે પણ યોગ છે અને એનું જે લક્ષ્ય છે તે પરિણામ પહોંચવાનું છે જ્યાં તે પણ યોગ જ છે એમ. એમ કહે છે ભગવાન.

નિરંતર એ આત્મતત્વને પરમાત્મ તત્વમાં પ્રતિષ્ઠિત કરવાનો અભ્યાસ કરતો રહે છે. શું કરે છે? આ જે આત્મા છે તે જ પરમાત્મા છે, આ જે આત્મા છે તે જ પરમાત્મા છે. બસ આ ભાવ છે. પછી એની પદ્ધતિ ભલે ગમે તે કોઈ પણ એની અલગ હોઈ શકે, પણ અલ્ટીમેટલી એ આ કરવા માંગે છે એમ ભગવાને અહીંયા આપણને સ્પષ્ટતા કરી આપી છે. એ શરદી, ગરમી આદિ દ્વંદ્વોથી પર રહેવા માટે રાજયોગની સાધનામાં પ્રવૃત્ત રહે છે. રાજયોગની અંદર જ્યારે વ્યક્તિ પ્રવૃત્ત થાય છે ત્યારે એનું શરીર એ પ્રમાણે સુદૃઢ બની જાય છે, વ્યવસ્થિત બની જાય છે, રોગ વિકારથી મુક્ત બની જાય છે કે જેથી કરીને તે આ શરદી, ગરમી, તાળતાપ અને આ પરમાત્માને હું આત્મા વાળા બધા દ્વંદ્વોમાંથી મુક્ત થઈ જાય.

અહીંથી શરૂ કરીને ત્યાં સુધી યોગીજન પ્રાણાયામના અભ્યાસમાં સર્વપ્રથમ મુખ દ્વારા વાયુને ખેંચીને અંદર પ્રતિષ્ઠિત કરે છે અને નાભી પ્રદેશથી અપાન વાયુને જઠરાગ્નિના કોષ્ઠમાં જોડે છે. તદુપરાંત અંગુષ્ઠ સહિત બધી આંગળીઓ અને હથેળીઓથી બંને આંખ, બંને કાન, આંખ અને નાસિકાના છિદ્રો બંધ કરીને પ્રાણાયામના સતત અભ્યાસથી ઓમકારનું જુદી જુદી રીતે ધ્યાન કરતા, તેમાં એકાગ્ર મનથી લીન થયેલા યોગીજન ચૈતન્ય રૂપી આત્મતત્વનો સાક્ષાત્કાર કરી લે છે. નેત્ર, કર્ણ, મુખ અને નાસિકાના બંને છિદ્રો બંધ કરીને કરાતી અભ્યાસ સાધનાને એક બીજી વિધિ પણ દર્શાવી છે. એ વિધિથી શુદ્ધ સુષુમ્ણા નાડીમાં ઓમકારના વિશુદ્ધ અનાહત નાદને સ્પષ્ટ સાંભળી શકાય છે. અનાહત ચક્રમાં ધ્વનિ શ્રવણ કરવાથી વિભિન્ન પ્રકારના વિચિત્ર ઘોષ શબ્દ સંભળાય છે. આ સાધનાથી સાધક અત્યંત તેજસ્વી થઈ જાય.

એના શરીરમાંથી દિવ્ય ગંધ નીકળવા લાગે છે. આ સ્વાસ્થ્ય લાભ લઈને દિવ્ય શરીર અને પૂર્ણ વિકસિત હૃદયને એ પ્રાપ્ત કરે છે. શૂન્ય સુષુમ્ણા નાડીમાં પૂર્ણ મનોયોગ પૂર્વક ધ્વનિ સાંભળતા રહેવાથી પ્રારંભિક કાળમાં જ એ સાધક જ્યાંથી સુષુમ્ણા નાડી શરૂ થાય છે તે બ્રહ્મગ્રંથિ.

મૂલાધાર ચક્રમાં જ યોગયુક્ત થઈ જાય ત્યાંથી જ એની શરૂઆત થઈ જાય છે યોગની. અને તે પછી બીજી વિષ્ણુ ગ્રંથિ એટલે સ્વાધિષ્ઠાન ચક્રનું ભેદન કરી, એના કેન્દ્રવર્તી છિદ્રમાં થઈ અને પ્રાણવાયુ સુષુમ્ણામાં પ્રવેશ કરે છે. દૃઢતાપૂર્વક પદ્મ આદિ આસનમાં પ્રતિષ્ઠિત થઈને, ત્રીજા મણિપુર ચક્રમાં સ્થિત થઈને, અનેક ઈચ્છાઓ અને આકાંક્ષાઓનો વિસ્તાર કરતી રહેતી એ વિષ્ણુ ગ્રંથિ જે છે, વિષ્ણુ ગ્રંથિ તે માયાનું કામ છે બધું, તેનું એ ભેદન કરે છે. એટલે પછી એને પરમાનંદની પ્રાપ્તિ સુલભ થઈ જાય છે. તો પહેલા ત્રણ ચક્રોનું ભેદન થવું તો અતિ અતિ આવશ્યક છે, ત્યાર પછી આગળનું કામ ચાલે.

આ બેની વચ્ચે શૂન્ય માયાને ઓળંગીને ઉપર ચડતો પ્રાણવાયુ જ્યારે નાડીની સાથે સંઘર્ષિત થાય છે, ત્યારે એમાંથી ભેરી જેવો અવાજ આવવાનો શરૂ થાય છે. એ સમયે ત્રીજી રુદ્ર ગ્રંથિ મણિપુર ચક્રને ભેદીને ચાલે, ત્યારે પ્રાણવાયુથી મૃદંગ જેવો અવાજ સંભળાવાનો શરૂ થાય છે. એ પછી પ્રાણવાયુ અન્ય ચક્રોનું ભેદન કરતો કરતો મહાશૂન્ય આકાશચર ક્રમમાં પહોંચી જાય છે અને ત્યાં બધા પ્રકારની સિદ્ધિ સુલભતાથી પ્રાપ્ત કરી શકે છે.

એ પછી પ્રાણવાયુ ચિત્તના આનંદને ભેદીને, અર્થાત એમાં ન લેપાતા, કામરૂપ પીઠ આદિ બધી પીઠો પર ચક્રોમાં ગતિશીલ થઈ જાય છે. પછી એની ક્રિયાશીલતા બધા ચક્રોમાં સ્પષ્ટ જણાવાની શરૂ થાય. તે પછી આ સાધના પૂરી થાય ત્યારે "વૈષ્ણવશ" શબ્દ, એટલે કે વેણુનો નિનાદ શબ્દાયમાન થતાં, સ્વયં એ પ્રણવ રૂપમાં પ્રાદુર્ભૂત થાય છે. પછી વેણુ જે છે, એનો નાદ સંભળાય છે. વેણુનાદ બિલકુલ પછી એ ઓમકારમાં પરિવર્તિત થઈ જાય છે અને આ ઓમકાર ધ્વનિમાં ચિત્ત લીન થઈ જાય છે. આવું સંકાદિક ઋષિઓ દ્વારા કહેવામાં આવેલું છે.

આ મહાશૂન્ય ચક્રમાં રહેતો સાધક અંતમાં, અર્થાત જીવાત્મામાં સમાયેલા પરમાત્મ તત્વનો સમારોપ કરે છે. આ માયાગ્રસ્ત અંશરૂપ આત્મામાં "ભૂમા" એટલે કે સર્વત્ર સંવ્યાપ્ત એવી પ્રકૃતિનું ચિંતન કરીને તે અમૃતમય બની જાય છે. અસંપ્રજ્ઞાત જ્ઞાનાતીત યોગ દ્વારા સંપ્રજ્ઞાત, એટલે કે વિશિષ્ટ જ્ઞાન યોગને તે પોતાના વશમાં કરે. તથા ભાવ, એટલે સવિચાર સમાધિનો નિરોધ; અભાવ, એટલે કે નિર્વિચાર સમાધિ દ્વારા એ કરે. તે પછી યોગી નિર્વિકલ્પ સમાધિને પ્રાપ્ત કરીને પરમાત્મ તત્વ સાથે એકત્વરૂપ કૈવલ્ય અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી લે છે.

નિર્વિકલ્પ સમાધિમાં વિદ્યમાન યોગી સાધકનો અહમભાવ એનાથી અલગ થઈ જાય છે. તથા આત્મતત્વમાં રહેલા માયા સ્વરૂપ જગતનો પણ લોપ થઈ જાય છે. એ રીતે વિદ્વાન વારંવાર "આ હું છું" તથા "આ મારું છે" આદિ ચિંતાઓથી પર થઈ જાય છે.

જે રીતે પાણીમાં મીઠાનું મિશ્રણ કરવાથી પાણીને મીઠું મળી જાય છે, તે જ રીતે આત્મામાં મનનો લય થવાને સમાધિ કહે છે.

જ્યારે પ્રાણાયામના અભ્યાસ દ્વારા પ્રાણ સંપૂર્ણપણે કમજોર થઈને કુંભકમાં સ્થિર થાય છે, પ્રાણ કમજોર થઈ જાય છે. છેવટે પહેલા બહુ પુષ્ટ થાય, છેવટે એને કમજોર કરવાનો છે અને પછી એ કમજોર થઈ જવાને કારણે ઓટોમેટિક કુંભક થવા માંડે છે. ત્યારે તે સમયે માનસિક વૃત્તિઓ સંપૂર્ણપણે કમજોર થઈ જાય છે અને એ સમયે તેલની ધારની જેમ આત્મા સાથે ચિત્તનો જે એકાત્મ ભાવ થાય છે, તેને સમાધિ કહેવામાં આવે છે.

જીવાત્મા અને પરમાત્માનું એકત્વ થઈ જાય ત્યારે સમગ્ર સંકલ્પ નાશ પામે છે, બધું ખતમ. ત્યારે એ અવસ્થાને સમાધિ કહે છે.

કદાચ 'વ્યુત્થાનરહિત' (સાંસારિક બોધ વગરની સ્થિતિ), જે સ્થિતિમાં મન અને બુદ્ધિ પૂર્ણ રૂપે લીન થઈ જાય, સંપૂર્ણતા લીન, બહુ લાંબા સમય સુધી જેમાં કોઈ આભાસ નથી હોતો. કાલે વાત કરી હતીને: "૧૨ પ્રાણાયામ કરવા જોઈએ." ૧૨ પ્રાણાયામ કરે, એના ગુણ્યા ૧૨ કરે ત્યારે પ્રત્યાહાર થાય છે. એના ગુણ્યા ૧૨ કરે ત્યારે ધારણા થાય. પછી એના ગુણ્યા ૧૨, તો ધારણા પછી ધ્યાન અને છેવટે એ સમાધિમાં પરિણમે છે. તો આમ ભલે આપણને રસ્તો લાંબો લાગતો હોય, પણ ધીમે ધીમે અભ્યાસથી એમ કે આ આખોય રસ્તો તય થતો હોય છે, એવી રીતના છે.

તો જ્યારે મન અને બુદ્ધિ પૂર્ણરૂપે લીન થાય છે, ત્યારે કોઈ આભાસ રહેતો નથી અને બધું શૂન્ય લાગે છે. એકદમ જાણે કે બધું કાંઈ છે જ નહીં એમ એવો અનુભવ આવે છે. એટલે આ ભવ રોગના નિવારણની સ્થિતિ જ સમાધિ કહેવાય છે.

શરીર આમ તેમ ગતિશીલ રહે તો પણ, જીવાત્મા જ્યારે નિશ્ચલ, નિત્ય, સ્વયં પ્રકાશ રૂપે વિદ્યમાન રહે છે, ત્યારે એ જ સમાધિ અવસ્થા કહેવાય છે. આમ પણ હોય તો પણ, હરતો ફરતો હોય તો પણ, યોગી એ જ્ઞાન યોગની સાધના.

યોગી સાધકનું મન જ્યાં જ્યાં જાય છે, ત્યાં ત્યાં પરમ શ્રેષ્ઠ પદની પ્રાપ્તિ થાય છે. એટલા માટે કીધું કે: "અહીં જોજે ભાઈ, તને બ્રહ્મની પ્રાપ્તિ અહીં પણ થઈ જશે." પછી તું આમ જોઈશ તો ત્યાં પણ બ્રહ્મ જ દેખાશે, આમ જોઈશ તો પણ બધે તને બ્રહ્મ જ દેખાશે. એટલા માટે એ યોગ કરવો જરૂરી છે.

આ યોગી માટે પરબ્રહ્મ બધી જગ્યાએ સમાન રૂપે અવસ્થિત રહે છે. કહી દીધું: "સમાન રૂપે રહેલો છે." અહીં વધારે છે ને ત્યાં ઓછો છે, મંદિરમાં જ છે ને મસ્જિદમાં નથી, આવું બધું કશું છે જ નહીં. પરબ્રહ્મ ઇઝ એવરીવેર. આપણે શું વાત થઈ હતી સવારમાં? "ઓમ્નિપ્રેઝન્ટ", "ઓમ્નિપોટેન્ટ", "ઓમ્નિસિયન્ટ". આ તો બધા જ એક જ છે. ત્યાર પછી પણ ઝઘડે છે, આશ્ચર્યની વાત છે. સંસાર એટલે કેટલાક લોકો એમ કહે છે કે ચાલ્યા કરે, કેટલાક લોકો એમ કહે કે ના ના આવું નહીં. તો એ લોકો આગળ વધે છે અને મુક્ત થઈ જાય છે, સમજ્યા? તો સમાન રૂપે પરબ્રહ્મ તો અવસ્થિત છે આ યોગી માટે. બધાને તો કંઈ ખબર પણ નથી પડવાની કે ભાઈ પરબ્રહ્મ છે કે નથી, શું છે, શું નહીં, કાંઈ નહીં એમ. પણ એ યોગી છે ને, એ ખોળી કાઢે છે. પોતાની સાધનાના પરિપાક રૂપે પરબ્રહ્મ એને પોતાને રજૂ કરી દે છે એની આગળ કે: "હું તો આ રહ્યો!" કેવું સરસ કહેવાય!

ત્યારે કહે છે બધા દેવોએ પાછું ભગવાન આદિનારાયણને...

ફરી પ્રાર્થના કરી કે, "પ્રભુ, આપ કૃપા કરીને અમારા બધાના કલ્યાણ માટે નવચક્ર વિવેકના સંદર્ભમાં માહિતી આપવાનો અનુગ્રહ કરો."

બહુ સારું. એટલે ભગવાન આદિનારાયણ દેવોને સમજાવતા બોલ્યા: "મૂલાધારમાં બ્રહ્મચક્ર રહેલું છે. મૂલાધારમાં બ્રહ્મચક્ર રહેલું છે. એ યોનિના આકારમાં ત્રણ ઘેરાના રૂપે છે. ત્યાં કર્ણિકા એટલે કે બીજ કોષના મૂળમાં કુંડલીની મહાશક્તિ સૂતેલા સાપ રૂપે રહેલી છે. તપતા અગ્નિના રૂપે એ શક્તિનું ત્યાં સુધી ચિંતન કર્યા કરવું જોઈએ જ્યાં સુધી એ જાગૃત અવસ્થાને પ્રાપ્ત ન થાય. ત્યાં જ દેવી ત્રિપુરાનું સ્થાન કામરૂપ નામની પીઠ પણ રહેલી છે. એની ઉપાસના દ્વારા બધા પ્રકારના ભોગો પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. આટલું જ આધાર મૂલાધાર નામે યુક્ત પ્રથમ ચક્રના સંદર્ભમાં છે."

"બીજા ચક્રમાં છ દળ વાળું સ્વાદિષ્ટાન ચક્ર કહેવાય છે. આ ષળદળ કમળ એટલે એમાં છ છે. તો કમળની કર્ણિકા પીઠમાં પાછળ પશ્ચિમ તરફ મો રાખીને પરવાળાના અંકુર જેવા લાલ વર્ણના શિવલિંગનું ચિંતન કર્યા કરું છું."

પહેલાની અંદર શું કીધું? તપતા અગ્નિના રૂપી શક્તિ ત્યાં સૂતેલી છે, તેને જાગૃત કરવાની મૂળાધારમાં. એને પછી ઉપર આવે ત્યારે લાલ વર્ણના શિવલિંગનું ચિંતન કરવાનું છે, પશ્ચિમ તરફ મોઢું રાખેલ. આ ઉત્તર છે, આ ઉત્તર છે, તો પશ્ચિમ કઈ બાજુ આવી? સમજાયું? જમણી બાજુ છે, નહીં કે આ તો પૂર્વ દિશા થઈ જશે. જો, દેહમાં પણ દિશાઓ છે એમ સમજાવાનું છે આપણે. એટલે પછી પાછું આમ ત્યાં પશ્ચિમ દિશા છે કરીને માણસ આમ મોઢું કરીને બેસી જાય છે. પશ્ચિમ દિશા કીધું એટલે પહોંચી જશે ત્યાં. પશ્ચિમ દિશામાં બેસવાનું કીધું છે. પૂર્વ દિશામાં મોઢું રાખવાનું. કેટલાક જે એના છે તેની અંદર કેટલાકમાં ઉત્તર દિશામાં મોઢું રાખવાનું કીધું, પણ અહીંયા તો શું કહે છે આપણને? પશ્ચિમ તરફ મો રાખીને પરવાળાના એટલે પશ્ચિમ પાછળ તરફ આ બાજુ લાલ વર્ણવાળા શિવલિંગનું ત્યાં ચિંતન કરવાનું.

"ત્યાં ઉડ્ડિયાણ પીઠ રહેલી છે. એની ઉપાસના દ્વારા સંપૂર્ણ વિશ્વને આકર્ષિત કરવાની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે."

"ત્રીજું ચક્ર સાપ જેવા આકારવાળું અને પાંચ ઘેરાથી આવૃત્ત છે. એને નાભી ચક્ર કહે છે. એ ચક્રમાં કરોડો બાળ સૂર્યો જેવી કાંતિથી યુક્ત અને તડીત જેવા કોમળ અંગોથી યુક્ત કુંડલીની મહાશક્તિનું ધ્યાન ત્યાં આગળ કરવું જોઈએ. આ શક્તિની જાગૃતિથી મહાન સામર્થ્યની પ્રાપ્તિ થાય છે અને આ બધી સિદ્ધિઓ પ્રદાન કરે છે. આ જ મણિપૂરક ચક્ર કહેવાય છે."

"હવે ઉપર ચોથું અનાહત ચક્ર છે. આને હૃદય ચક્ર પણ કહે છે. આ અષ્ટદળ કમળના આકાર જે અધોમુખ હોય છે. આ ચક્રમાં જ્યોતિર્મય લિંગનું ધ્યાન કરવું જોઈએ. આ જ્યોતિર્મય લિંગ હંસકળાના નામથી પણ પ્રખ્યાત છે. તે આ હંસ જેમ ચાલશે તેમ તેમ પછી એ જ્યોતિર્લિંગ છે તે અધોમુખ છે તે ધીમે ધીમે ઉર્ધ્વમુખ બનશે. એ બધાને પ્રિય છે. એના જાગૃત થવાથી બધા લોકને પોતાનામાં વશ કરવાની શક્તિઓ પ્રાપ્ત થાય."

"પાંચમું ચક્ર કંઠમાં વિશુદ્ધાખ્ય (વિશુદ્ધ) ચક્રના નામથી પ્રસિદ્ધ છે. આ ચાર આંગળ પરિમાણનું છે. ચક્રમાં ડાબી બાજુ ઈડા અને જમણી બાજુ પીંગળા સૂર્ય નાડી રહેલી છે. નાડીઓની વચ્ચે શ્વેત વર્ણની સુષુમ્ણા નાડીનું ધ્યાન કરવું જોઈએ. જે મનુષ્ય આને જાણે છે એ આના દ્વારા અનાહત નાદની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી લે છે."

"એના ઉપર જે છે તે તાલુ ચક્ર છે જ્યાં હંમેશા અમૃતની ધારા પ્રવાહમાન રહે છે. તાલુ ચક્રમાં ૧૦ કે ૧૨ દળ હોય છે. ઘાટી અને ગળાના હાડકાના મૂળમાં... દાંતના મૂળ સુધી ફેલાયેલું ચક્ર આકારનું જે છિદ્ર છે તેમાં ચાલુ ચક્ર, તાલુ ચક્ર રહેલું છે. આ ચક્રમાં શૂન્યનું ધ્યાન કરવાથી ચિત્ત શૂન્યમાં સમાઈ જાય છે."

"પછી અંગૂઠાના આકારનું સાતમું ભ્રુચક્ર છે. એ દ્વિદળ કમળમાં રહેલા દીપ શિખાના આકારમાં જ્ઞાન ચક્ષુનું ધ્યાન કરવું જોઈએ. આ ભ્રુચક્રના જાગૃત થયા પછી કપાળ કંદ અર્થાત અદૃષ્ટના કારણભૂત કાર્યો તેમજ એના વિશેનું વાકસિદ્ધિનું બધું જ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થઈ જાય છે. એ જ આજ્ઞા ચક્ર પણ છે."

"આઠમું ચક્ર નિર્વાણ ચક્ર કહેવાય. નિર્વાણ એને બ્રહ્મરંદ્ર પણ કહે છે. એ સોયની અણીના આકાર જેવું છે. ત્યાં સતત ધૂમ્રશિખાના આકારનું ચિંતન કરવું જોઈએ. ત્યાં જાલંધર પીઠ રહેલી છે. એ ચક્રના સતત ચિંતનથી મોક્ષ લાભની પ્રાપ્તિ થાય છે. અહીંયા આગળ આ દસ આંગળ આ જે ભાગ આવશે તે બ્રહ્મરંદ્ર બની જશે. યસ, એથી યોગીજનો આને પરબ્રહ્મ ચક્ર પણ કહે છે."

"આ ચક્રને આકાશ ચક્રને નવમું ચક્ર કહે છે. આ ચક્રમાં ૧૬ દળ વાળું કમળ ઉપર તરફ મોઢું રાખીને રહેલું છે. એની વચ્ચેની કર્ણિકા ત્રણ ગુણની જનની હોવાથી ત્રણ શિખરોથી યુક્ત પર્વતના આકાર જેવી કહેવાય છે. એ ચક્રની વચમાં ઉપર તરફ શક્તિ મૂકેલી છે. એને જ દ્રષ્ટિમાં રાખીને ધ્યાન કરવું જોઈએ. એ સ્થળ પર જ પૂર્ણગિરી પીઠ રહી છે. અહીં જાલંધર પીઠ છે, અહીંયા પૂર્ણગિરી પીઠ છે, અહીંયા ઉડ્ડિયાણ પીઠ છે. સમજાયું? જેના દ્વારા ધ્યાન દ્વારા બધી કામનાઓની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે."

"તો આ સૌભાગ્ય લક્ષ્મી ઉપનિષદ નિત્યમી હતી. જે મનુષ્ય નિત્ય સૌભાગ્ય લક્ષ્મી ઉપનિષદનો પાઠ કરે છે તે અગ્નિવત પવિત્ર થાય છે, વાયુની જેમ શુદ્ધ થાય છે. બધા જ પ્રકારના ધનધાન્ય, સ્ત્રી, પુત્ર, હાથી, ઘોડા, ભેંસ, ગાય તેમજ દાસ-દાસીથી સંપન્ન થઈ યોગી તેમજ જ્ઞાની થઈ જાય છે. મનુષ્ય જીવનના સમાપન પછી એ પરમપિતા પરમાત્માના શાશ્વત પદને પ્રાપ્ત કરી જ લે છે જ્યાંથી એ ફરી પાછો આવતો નથી, ફરીથી પાછો આવતો નથી."

એ જ આ ઉપનિષદનું રહસ્યાત્મક જ્ઞાન છે. ૐ શાંતિ શાંતિ શાંતિ ૐ. ૐ પૂર્ણમદ પૂર્ણમિદમ પૂર્ણાત પૂર્ણમુદચ્યતે પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવા વશિષ્યતે. જય સચ્ચિદાનંદ. પરમપિતા પરમેશ્વરના અત્યંત કૃપા અને અનુગ્રહથી આપણે સૌ સદભાગી બન્યા કે આ ૧૦૮ ઉપનિષદો.

આજે પૂર્ણ કરી શકીએ આ સૌનું આપણે જે શ્રવણ, મનન, વાંચન વગેરે કરી શક્યા, તેના માટે પરબ્રહ્મ પરમપિતાનો અત્યંત આભારપૂર્વક ખૂબ ખૂબ વંદન અને નમસ્કાર કરીએ. અને પ્રાર્થના છે, પ્રભુ, કે "અમને અમારા સ્વરૂપનું જ્ઞાન અને ધ્યાન નિરંતર રહે એવી કૃપા કરજો." ભવિષ્યમાં પણ કોઈ કોઈ કાળે પણ કોઈ આ એક એક ઉપનિષદોનો જો પાઠ કરશે, શ્રવણ કરશે, તે સૌના માટે પણ પ્રાર્થના કરું છું. પણ, "હે પરમેશ્વર, તે સૌની ઉપર પણ આપ અવશ્ય કૃપા કરજો; એમના પર અનુગ્રહ કરજો." થેન્ક્યુ! થેન્ક્યુ! થેન્ક્યુ! થેન્ક્યુ વેરી મચ!