ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૩૧

"ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः, भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः, स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिः, व्यशेम देवहितम् યદાયુ સ્વસ્તિન ઇન્દ્રો વ્રત શ્રવાહ સ્વસ્તિન પુષા વિશ્વવેદાહ સ્વસ્તિ નસ્તા રક્ષો અરિષ્ઠ નેમી સ્વસ્તિનો બ્રહસ્પતિ દધાતુ ૐ શાંતિ શાંતિ શાંતિ ૐ."

પરમહંસ પરિવાર વાજરકો ઉપનિષદમાં પણ પરિવ્રાજક જીવનના વિશેની વાતો કરવી છે. નારાયણે એની અંદર વર્ણાશ્રમ ધર્મની મર્યાદાઓ વિશે સમજાવ્યું છે. પછી સન્યાસ ગ્રહણ કરવા વિશે, તેની વિધિ વિશે બતાવેલું છે. અને મૂળ રહસ્યની વાત આપણા માટે કામની એ છે કે આ પ્રણવ બ્રહ્મ, બ્રહ્મ પ્રણવ જેને કહેવામાં આવે છે, બ્રહ્મ પ્રણવ એ સોડસ માત્રાત્મક હોય છે. એને સારી રીતે સમજીને, જાણીને એની ઉપાસના કરનારો પરમહંસ છેવટે વિદેય મુક્તિ પ્રાપ્ત કરી લે છે. આ સ્થિતિની પ્રાપ્તિ પછી શિખા, યજ્ઞોપવિત વગેરે બાહ્ય ઉપચારોની જરૂરત રહેતી નથી. બીજા મંત્ર, તંત્ર, ઉપાસના, ધ્યાન વગેરે બાહ્ય ઉપચારોની પણ જરૂરત પૂરી થઈ જાય છે. બીજા મંત્ર, તંત્ર, ઉપાસના, ધ્યાનની જરૂરત પણ રહેતી નથી. એ તો બ્રહ્મ પ્રણવના અનુસંધાન પૂર્વક સચ્ચિદાનંદ અદ્વૈત ચિતઘન સ્વરૂપ "હું બ્રહ્મ છું" એવી ભાવનાથી પોતાના જીવનને કૃતકૃત્ય બનાવી લે.

બ્રહ્માજીએ આદિનારાયણને પાસે જઈને પ્રણામ કરીને પૂછ્યું કે "આ પરિવ્રાજકનો અધિકારી કોણ છે? પરિવ્રજનનો અધિકારી એના લક્ષણો કયા છે? પરમહંસ કોણ છે? આ બધું બતાવો." ત્યારે એમણે કીધું કે સદગુરુ પાસે મહેનતપૂર્વક બધી જ વિદ્યાઓના જ્ઞાતા બનીને એ વિદ્વાન આ લોકની અને પરલોકની સુખોને શ્રમપૂર્વક મહેનત વડે શ્રમસાધ્ય સમજીને પુત્રેશના, વિત્તેશના અને લોકેશના વાસનાઓ, ત્રણ વાસના ત્રય જેને કહે છે તે કે દેહ, મન, બુદ્ધિજન્ય મિથ્યા સંસ્કારો, મમત્વ અને અહંકાર વગેરેને ઉલટી કરેલા અન્ન સમાન એટલે કે ત્યાજ્ય માનીને મોક્ષ પથના એકમાત્ર સાધન બ્રહ્મચર્ય વ્રતને પૂર્ણ કરી, એટલે કે બ્રહ્મચર્ય આશ્રમ પૂરો કર્યા પછી ગૃહસ્થી બને, પછી વાનપ્રસ્થી બને અને પછી પરિવ્રાજક સન્યાસી બને. આ સામાન્ય અનુશાસન છે, જનરલ પ્રિસ્ક્રિપ્શન કે લોકો આવી રીતે એ જમાનામાં આગળ વધતા હતા.

એ સિવાય વિશેષ બાબતોમાં કોઈપણ આશ્રમ, એટલે કે બ્રહ્મચર્ય આશ્રમથી અથવા તો ગૃહસ્થ આશ્રમથી અથવા તો વાનપ્રસ્થ આશ્રમથી સીધા સીધા પણ સન્યસ્થ પ્રવજ્યામાં પ્રવેશ કરી શકાય છે. તેથી એ વ્રતી હોય, અવ્રતી હોય, સ્નાતક હોય, અસ્નાતક હોય, અગ્નિહોત્ર કરનારો હોય કે ન કરનારો હોય, પરંતુ જ્યારે એને સંસારમાં અભાવ ઉત્પન્ન થાય, વિરક્તિ પેદા થાય, વિતરાગતા આવવા માંડે, દરેક વસ્તુઓ સારહીન લાગવા માંડે, સંસાર આખોય અસાર છે એવું સતત લાગે. આ ડિપ્રેશન નથી, હકીકત છે. ડોક્ટરો આને કંઈક જુદી રીતે સમજે એ વાત આખી જુદી છે. પેલાની જિંદગી આખી દવાઓ ખવડાઈ ખવડાઈને પણ હકીકત છે કે આવી સ્થિતિનો અનુભવ કરી શકાય છે, થતો હોય છે. અને જ્યારે એવી સ્થિતિ આવી જાય, એવી વિરક્તતા આવી જાય, તો ધેટ ઇસ ધ રાઈટ ટાઈમ કે વ્યક્તિએ પ્રવજ્યા લેવી જોઈએ.

હવે પ્રવજ્યા લીધા પછી એ કેવી રીતે કરવાનું છે? તો કે બધી રીતે વિરક્ત બ્રહ્મ થયા પછીથી એને શું કરવાનું? તો કે માતા-પિતા, પત્ની, પુત્ર, સંબંધી, ભાઈઓ અને તેના અભાવમાં શિષ્યો અથવા સાથે રહેનારાઓ પાસેથી સંમતિ, મંજૂરી લેવાની. રૂમ પાર્ટનરની પણ મંજૂરી લેવી જરૂરી છે. પેલું કેવું રિલેશનમાં રહેતા હોય એને શું કહે છે, એવું હોય તો પણ મંજૂરી લેવી જરૂરી છે. તો મંજૂરી લેવાની છે. એમને એમ આમ ઊભા થઈને ચાલવા માંડે છે એવી રીતની વાત નથી. આ બહુ જવાબદારીપૂર્વક, ચોક્કસ રીતે કરવાની પ્રક્રિયા છે. આ મંજૂરી લેવાથી શું થાય છે ખબર છે? તમે કોન્સિયસલી એ ભાગને, તમારા લાઈફનું એ ચેપ્ટરને તમે બંધ કરો છો. એટલે એમને એમ જો નીકળી જાય કોઈ ઘરેથી કીધા કર્યા વગર કે "હું ચાલ્યો જાઉં છું," જેમ કે દિનકરનાથજીના કેસની અંદર થયું હતું કે પરણ્યા હતા પેલા રમા ગૌરી કે ઈચ્છા ગૌરી નામ છે એમના સાથે સુંદર રીતે ઘર સંસાર ચાલતો હતો.

સરસ ટીચર તરીકે કામ કરતા હતા, બધું જ હતું. અને પછી એકદમ એક દિવસે સીધા જ એ ચાલવા માંડ્યા ટ્રેનમાં બેસીને સન્યાસ લેવા માટે. ત્યાં એમને અનાયાસે, અનાયાસ હોય છે કંઈ એવું નહીં, ચોક્કસ વ્યવસ્થિતમાં હતું. જયાનંદ નામના એમના ગુરુ જે હતા સન્યાસી, તેમણે તેમને ત્યાં આગળ જોયા અને પૂછ્યું કે "બેટા, તું ક્યાં જાય છે?" ત્યારે કહે છે "મારે સન્યાસ લેવો છે." તો કે "પણ તું ક્યાંથી આવ્યો? તારા માતા-પિતાની મંજૂરી લીધી?" તો કે "ના." "તું પરણેલો છે?" તો કે "હા." તો કે "ચાલ આપણે તારા ઘરે પાછા જઈએ. આપણે એમની મંજૂરી લીધા વગર આ બધું ન કરાય."

રસ્તામાં એની સાથે વાતચીત કરતાં કરતાં કરતાં એને સમજાયું કે સન્યાસ જે લેવો એ મજાક નથી. બીજું કે બધાએ લેવાની જરૂર પણ નથી. કેટલાય એવા ગૃહસ્થીઓ સન્યાસ્ત જીવન જીવીને પણ ઘણું સુંદર કામ કરી શકે છે જે સન્યાસીઓ નહીં કરી શકે. કારણ કે ગૃહસ્થી ગૃહસ્થી ઉપર વિશ્વાસ વધારે મુકશે સન્યાસી કરતાં પણ ઘણી વખત. એટલા માટે સન્યાસી જેવા ગૃહસ્થીઓ હોવા પણ આવશ્યક છે. "તું ઘરે ચાલ" કરીને ઘરે આવ્યા. તેમના માતાને તો આંખોની પણ તકલીફ હતી, દેખાતું નહોતું. તેમ છતાં પણ એમને પૂરણપોળીને બધું બનાવીને જે આનંદને, જે ગુરુજી હતા તેમને પીરસ્યું. એમણે પછી ગુરુજીએ ભોજન વગેરે સંપન્ન કર્યા પછી એને આદેશ આપ્યો કે "તું ઘરમાં જ રહે. તું જે રીતે કામ કરે છે એ રીતે જ કર." અને પછી કેટલીક સૂચનાઓ આપી કે "તારે આવી આવી રીતે આવું આવું કરવાનું અને આમ જીવવાનું." એટલે પછી શું કર્યું તેમણે?

પોતાનો જે જીવનક્રમ હતો તે બદલી કાઢ્યો. નિષ્ઠાવાન હતા, બહુ સુંદર શિક્ષક હતા અને કોઈને પણ ડર ભય વગર એ સમજાવી શકતા હતા. બાળકોને પણ, મોટા લોકો પણ બાળકો જેવા તો હોય છે ઘણા બધા તો એમને.

પણ એ સારી રીતે સમજાવવા માંડ્યા, એટલે એમની કહેવાની પદ્ધતિ અને એ બધું એટલું સુંદર હતું કે બધું ઇફેક્ટીવ નીવડ્યું. અને એમને પોતાના જીવનક્રમમાં એવું કર્યું કે રાત્રે સાંજે છ વાગે જમ્યા પછી એ નીકળી જાય. જંગલની અંદર એમને એક ઓરડી જેવું બનાવ્યું હતું, થોડી દૂરની જગ્યામાં ઘરથી. તો ત્યાં આગળ એ સાંજે સાડા છ એ પહોંચી જાય અને રાત્રે સવારમાં સાડા નવ એ ત્યાંથી પાછા ફરે.

સાડા છ એ ત્યાં પહોંચ્યા પછી ત્યાં વેદશાસ્ત્રોનું, પુરાણોનું, આનું-તેનું, બધાનું, પ્રણવ યોગ સિદ્ધ ગીતાનું બધાનું અધ્યયન કર્યા કરે અને પાંચ કલાકની ઊંઘ લે. રોજ સવારે સાડા નવ વાગે પાછા ઘરે આવી જાય, તૈયાર થઈને સ્કૂલે જતા રહે. ફરી પાછા સાડા છ વાગે સ્કૂલમાંથી પાછા આવે, ઘરે થોડીક વખત રોકાઈ જમી અને વળી પાછા. અને આહાર એમને અલ્પ કરી નાખ્યો. બધી જ વસ્તુએ પણ એવી સઘન, ઘનિષ્ઠ જેને કહેવાય, એવી સાધના કરતાં ગયા. ઘણા સમય સુધી આવું ચાલ્યા પછી એમને જે ઋતંભરા પ્રજ્ઞા જ્ઞાન થયું, પછી એમણે લોકોને એ જ્ઞાન આપવાની શરૂઆત કરી.

તો આવા ઘણા પરિવ્રાજક જેને કહેવાય, એવા ગૃહસ્થીઓ પણ હોઈ શકે જે સન્યાસીઓ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ હોય છે. આનો બીજો જ્વલંત ઉદાહરણ છે લાળી મહાશય. લાળી મહાશય પોતે ગૃહસ્થી હતા. જીવન આખું એમને એમ જ કાઢ્યું. મહાવતાર બાબાજીના પરમ શિષ્ય હતા એ. કેટલા લોકોને એમણે તારી દીધા, ક્રિયા યોગની દીક્ષા આપી, બધું એમણે કામ કર્યું સુંદર મજાનું. અને એમના જે શિષ્ય હતા તે પાછા સન્યાસી હતા: સ્વામી શ્રી યુક્તેશ્વરજી. તેમના જે શિષ્ય હતા તે પરમહંસ યોગાનંદજી, એ પણ સન્યાસી બન્યા. તો ગૃહસ્થી ગુરુ, એમના શિષ્ય સન્યાસી, એમના શિષ્ય પણ સન્યાસી. એટલે એવો કોઈ નિયમ નથી કે ગુરુ બનવા માટે પણ સન્યાસી બનવું પડે, સમજાયું? ગુરુત્વ હાસિલ કરશો એટલે ગુરુ બની જ જશો. તો સન્યસ્થ તો એક આખ આખી અલગ, જુદી પરિસ્થિતિ છે. જે સંસારથી બિલકુલ વિરક્ત થવા માંડ્યો હોય, જેના કર્મો જ બાકી ના રહ્યા હોય, કશું ના હોય, તે શું કરશે સંસારમાં રહીને ઠેબા ખાશે?

એટલા માટે એને કહે કે જાતો સન્યાસ લે, સમજ્યા? સાંસારિક કર્મો જેના ખલાસ થઈ ગયા છે, એવું જ્યારે ગુરુ એને જુએ ત્યારે એને આદેશ આપતા હતા કે, "હવે તું સન્યાસ લે." એમનેમ જેને મન થઈ ગયું હોય એને સન્યાસ લેવાનો છે એવી કોઈ વાત હતી નહીં.

આવી રીતે એને બધાની મંજૂરી લીધા પછી પ્રજાપત્ય ઈષ્ટિ એટલે કે યજ્ઞ કરે. ઈષ્ટિ એટલે યજ્ઞ. આગ્નેય ઈષ્ટિ કરવાની. "અગ્નિ જ પ્રાણ છે, એના દ્વારા જ પ્રાણ ક્રિયા કરે છે," એવો ભાવ કરતાં ત્રેતા ત્રેધા તવી એટલે કે ઈષ્ટિ કરે. એટલે કે સત્વ, રજ અને તમ એ જ ત્રણ ધાતુઓ છે. ત્યારબાદ આ મંત્રથી અગ્નિને સુંઘે કે, "હે અગ્નિદેવ, આ પ્રાણ આપનું કારણ રૂપ છે. એ જાણતા આપ એમાં પ્રવેશ કરો. આપ પ્રાણથી ઉત્પન્ન થયેલા છો, ઉદભૂત છો. એટલા માટે આપ અમોને પ્રકાશ અને વૃદ્ધિ પ્રદાન કરો. હે અગ્નિદેવ, આપ પોતાના યોનિ સ્થળ એટલે કે પ્રાણમાં પ્રવેશ કરો. જ્યાંથી તમારો જન્મ થયો ત્યાં જ તમે પાછા ફરી પ્રવેશ કરો." એમ કહે છે. "પોતાના ઉત્પત્તિ સ્થળમાં ગમન કરો, પોતાના ઉત્પત્તિ સ્થળમાં ગમન કરો." માણસ જે જન્મ્યો હોય, "તમારું વતન કયું?" તો કે, "ફલાણું." તો કે, "જાઓ ત્યાં આગળ કોક દાડો તો જવું જ હોય ને પછી જીવનમાં એકાદ વખત." પછી "સ્વાહા" એવી રીતે કહેવામાં આવે છે.

જો આવું ના થાય તો ગામના શ્રોત્રીયના ઘરમાંથી અગ્નિ લાવી પહેલાની કહેલી વિધિથી અગ્નિને સુંઘવાનો. પહેલા આતુરતા ભાવ હોય અને અગ્નિ ઉપલબ્ધ ન હોય તો જળમાં હવન કરવાનું. "આપ એટલે કે જળ જ સમસ્ત દેવતાઓનું સ્વરૂપ છે." ફરી એક વખત આવ્યું, "સમસ્ત દેવતાઓને નિમિત્ત હવન કરી રહ્યો છું," એમ કહેવાનું અને એવો ભાવ કરતાં સ્વાહા સહિત આહુતિઓ પ્રદાન કરવાની. જળમાં તમે આપો એટલે બધા દેવતાઓને પહોંચી જાય. અગ્નિમાં તમે આપો એટલે બધા દેવતાને પહોંચી જાય. લોકો શા માટે નદીમાં આટલું બધું ઠાલવ ઠાલવ કરે છે? પૂજા પાઠનો સામાન ને બધું એને ડિસ્પોઝલ માટે હોય છે. પણ મૂળ ભાવ શું છે? આ બધી કંકુ, ચોખા, પૂજા, બધું જે કરે છે, જે એ બધું જળમાં વિસર્જન કરે, અર્પણ કરે છે. પહેલા તો એને યજ્ઞ કહેવાય અને એમ જ નાખી દે છે તે બધું વિસર્જન કહેવાય. કારણ કે એ બધું જે દેવ પૂજાનું દ્રવ્ય હોય તેને પછી ગમે ત્યાં તો નાખવું ન જોઈએ.

એટલે પછી એનું વિસર્જન કરવામાં આવે. હવે સમસ્ત દેવતાઓના નિમિત્તે હવન થવો જોઈએ, કહેવાનું એ છે. એવો ભાવ કરતાં સ્વાહા સહિત આહુતિઓ પ્રદાન કરવાની. પછી હવન કરેલા પદાર્થ ઉઠાવીને ઘી સહિત હવીને ગ્રહણ એટલે કે ભક્ષણ કરે.

આ વિધિનો પ્રયોગ વીર માર્ગમાં અથવા અંશન દ્વારા શરીર છોડવાના ક્રમમાં અથવા જળ પ્રવેશમાં અથવા અગ્નિ પ્રવેશમાં અથવા મહાપ્રસ્થાનમાં કરવામાં આવે છે. જે લોકો આવી રીતે રીતે દેહ ત્યાગ કરતા હતા તેમના માટેની આ વિધિ છે. અગર આતુરતા હોય તો મન અથવા વાણીથી, મન અથવા વાણીથી સન્યાસની વિધિ પૂર્ણ કરવી જોઈએ. "આ જ માર્ગ છે," એમ પણ કીધું છે. "ધીસ ઇસ ધ વે." અને શું કહે છે? "ૐ ભુવ સ્વાહા! ૐ ભુવસ્વાહા! ૐ સુવ સ્વાહા! સંન્યાસ દીક્ષા વખતે બોલાતો પરંપરાગત સંસ્કૃત મંત્ર (जातरूपधरो भूत्वा... प्रणवव्याहृतिपूर्वकम्) મનસાવન વચસાપી સન્યસ્તંભયા સન્યસ્તંભયા સન્યસ્તંભયેતી મન્ય રૂપ મધ્ય રૂપમ તાર ધ્વનિ નિભી સ્ત્રી વારમ ત્રિગુણી કૃત પ્રેત્યો પ્રેશો ધારણમ કૃત્વા પ્રાણ વય કથ ધ્યાન પરાયણ સન્મય સન્નમયમ સર્વભૂતેભ્યો મત્ત સ્વાહે ભ્યો દ્વ બાહુત બોલવ્યા બ્રહ્મામ સ્મિતિ તસ્યમ સ્યાદી મહાવાક્યાર્થ સ્વરૂપાનુસંધાનમ કુર્વદ્રુ દે દિશમ ગચ્છે જાત રૂપ ધરસ ચરેત એશઃ સન્યાસ." આવા પ્રકારનું એ કરતાં સ્વસ્થ ક્રમથી આત્મશ્રાદ્ધ કરે.

પહેલા પોતાના આત્માનું જાતે જ શ્રાદ્ધ કરવાનું. પછી શું કરે? તો કે વીરજા હોમ કરે, સન્યાસ ગ્રહણ કરતી વખતે જે...

યજ્ઞ કરવામાં આવે છે તેને "વીરજા હોમ" કહેવામાં આવે છે. અગ્નિને આત્મામાં આરોપિત કરીને પોતાના લૌકિક અને વૈદિક સામર્થ્યને, પોતાની ચતુર્દશ કરણ પ્રવૃત્તિને પુત્રમાં આરોપિત કરે. પુત્ર ન હોય તો શિષ્યમાં અને શિષ્યના અભાવમાં પોતાના આત્મામાં જ આરોપિત કરે, જેથી કરીને તેને બ્રહ્મ રાક્ષસ થવાનો વખત આવતો નથી. આ એક રસ્તો છે. એટલે જે લોકો એમ કે કે પોતાની વિદ્યા કોઈ પોતાના શિષ્યને આપ્યા વગર જતા રહે, તો એ બધા બ્રહ્મ રાક્ષસ જ થઈ જાય. એવી પણ એક વાત જે હતી, તેમાં પણ આ એક અપવાદ તો છે જ જે અત્યારે આપણને જડે છે.

હવે શું કરવાનું છે? તો કે આત્મામાં બધું આરોપિત કરી દેવાનું. ત્યારબાદ 'બ્રહ્મ એ જ તારું યજ્ઞોપવીત છે' એવા ભાવવાળો મંત્ર બોલી, ભાવનાપૂર્વક બ્રહ્મનું ધ્યાન કરીને સાવિત્રીમાં પ્રવેશ કરે. ત્યારે અપતત્વ એટલે કે જળમાં સમસ્ત વિદ્યાઓના અર્થરૂપ બ્રાહ્મણ્યની આધારરૂપા વેદમાતા ગાયત્રીને વ્યાહતીત્રય એટલે ભૂ, ભુવ:, સ્વહ માં વિલીન કરીને આ ત્રણેય વ્યાહતીઓને અકાર, ઉકાર અને મકાર ઓમમાં વિલીન કરે. ત્યારબાદ પહેલા શું કર્યું? ભૂ, ભુવ:, સ્વહ એ ત્રણેયને પાછા ઓમમાં વિલીન કરવાની છે એમ કીધું.

ત્યારબાદ સાવધાન થઈને જળનું પાન કરે. ત્યારબાદ પ્રણવ ઓમ મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરતાં શિખાને છોડી દઈ, ત્યાગી દઈ, યજ્ઞોપવિત્ર કાપી નાખી, વસ્ત્રોને ભૂમિને જળમાં વિસર્જન કરી "ૐ ભૂ સ્વાહા, ૐ ભુવ: સ્વાહા, ૐ સ્વહ સ્વાહા" એ મંત્રથી જાત રૂપ ધર એટલે કે બાળક જેવા નિષ્કપટ અને છલ રહિત બનીને પોતાના સ્વરૂપનું ધ્યાન કરે. પછી અલગ પ્રણવ અને વ્યહતી પૂર્વક મન અને વાણીથી ત્રણ વખત બોલે: "મેં સન્યાસ લીધો, મેં સન્યાસ લીધો, મેં સન્યાસ લીધો." એવા મંત્ર મધ્ય અને તાર સપ્તકની ધ્વનિમાં ત્રણ વાર ત્રણ ગણો પ્રેશ મંત્ર ઉચ્ચારણ કરીને કહે.

ત્યારબાદ પ્રણવનું ધ્યાન કરતાં "બધા જ પ્રાણીઓને હું અભય પ્રદાન કરી રહ્યો છું." આ અભય મુદ્રા છે એવું ભુજા ઉઠાવીને બોલે કે "હું બ્રહ્મ છું, હું બ્રહ્મ છું, હું બ્રહ્મ છું. તમે બ્રહ્મ છો, તમે બ્રહ્મ છો, તમે એ બ્રહ્મ છો." આ મહાવાક્યોના અર્થ પર ચિંતન કરતાં પોતાના વાસ્તવિક સ્વરૂપની શોધ કરવા માટે નિર્લિપ્ત થઈને ઉત્તર દિશામાં વિચરણ કરે. ઉત્તર દિશા ચિત્તને ક્યાં મોકલવાનું? ઉત્તર દિશામાં મોકલવાનું. તમારે ઉત્તરમાં જવાનું છે એવું નથી. આ સન્યાસ ધર્મ છે.

અગર આ વિધિનો કોઈ અધિકારી ના હોય, અગર દિગંબર વૃત્તિ સ્વીકારી ન શકે, તો બીજી વિધિ કહીએ છીએ: ગૃહસ્થ જીવનની અંદર જ રહેવાનું ત્યાં આગળ અને પ્રાર્થનાપૂર્વક બધા પ્રાણીઓને અભય પ્રદાન કરો. પહેલા પછી કહેવાનું કે "હે સખા, તમે મારા બળનું રક્ષણ કરો. તમે વૃત્રાસુરને મારનાર ઇન્દ્રનું વજ્ર છો. મારા માટે તમે શાંતિ પ્રદાયક થાઓ. મને પાપોથી મુક્ત કરો." બોલો: "મને પાપોથી મુક્ત કરો, મને પાપોથી મુક્ત કરો, મને પાપોથી મુક્ત કરો, મને પાપોથી મુક્ત કરો, મને પાપોથી મુક્ત કરો. ૐ ૐ ૐ."

હવે શ્રેષ્ઠ લક્ષણ યુક્ત વાંસનો દંડ, કટીસૂત્ર, કોપીન, કમંડળ, ભગવું વસ્ત્ર વગેરે ધારણ કરવાનું. સદગુરુ પાસે જઈ પ્રણામ કરવાના. પછી પ્રણવપૂર્વક "તત્વમસિ" મહાવાક્યને મેળવવાનું. "તત્વમસિ, તત્વમસિ, તત્વમસિ, તત્વમસિ." "તે તું છે, તું બ્રહ્મ છે, તું બ્રહ્મ છે, તું પણ બ્રહ્મ છે." ગ્રહણ કરો. ત્યાર પછી આગળ વધવાનું અને થોડી થોડી ભિક્ષા લઈને ત્રિકાળ સવાર, બપોર, સાંજ સ્નાનના નિયમોનું આચરણ કરવાનું. આ બધું આપણે ઘરમાં બેઠા બેઠા કરવાનું. વેદાંત દર્શનનું શ્રવણ, પ્રવણન, પ્રણવ ઓમકારનું અનુષ્ઠાન પૂર્ણ કરવાનું.

શક્ય હોય ત્યાં સુધી સૂર્ય ચાલતો હોય ત્યાં સુધી આપણે ગાયત્રી. સૂર્ય ના ચાલતો હોય એવું બને છે? સૂર્ય ના હોય એવું હોય? સૂર્ય તો હોય જ. અને જે સૂર્ય માનો કે દિવસને રાત્રિની જો તમે આવી વાત કરતા હોવ, તો જ્યારે તમે જાગ્યા છો ત્યારે દિવસ થઈ ગયો છે અને સૂર્ય દેદીપ્યમાન છે. એવી રીતે સૂર્યનું, આંતર સૂર્યનું ધ્યાન કરવાનું છે. એ આંતર સૂર્ય એટલે તમારો પોતાનો આત્મા છે. એ આંતર સૂર્ય છે, તમારો પોતાનો આત્મા છે. તે પરબ્રહ્મ પરમાત્માની અંદર જ છે, ક્યારેય બહાર ગયો નથી. તેનું ધ્યાન કરવાનું.

અને પછી મમતા રહિત અને અધ્યાત્મ નિષ્ઠ બની કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મત્સર, દંભ, દર્પ, અહંકાર, અસુયા, ગર્વ, ઈચ્છા, દ્વેષ, હર્ષ, અમર્શ, મમત્વ બધું છોડી દેવાનું. "સર્વમ સમર્પયામી." બોલો: "સર્વમ સમર્પયામી, સર્વમ સમર્પયામી." અને પછી શું કરવાનું? જ્ઞાન વૈરાગ્યથી યુક્ત થવાનું. જ્ઞાન પ્રાપ્તિ આપણને જે થઈ છે તેના કારણે આપણને સંસારનો જે અત્યાર સુધી સાર લાગતો હતો કે આમાં કંઈક મળશે, આમાંથી કંઈ રસ ટપકશે અને આમાં મજા આવશે. મરચાં ચાવો પછી ખબર પડે કેવો રસ ટપકે અને કેવી મજા આવે. એટલે એવી જ્યારે પરિસ્થિતિ આવે તે વખતે શું થાય? તો કે જ્ઞાનથી અંદર તમને શું એવું થશે? તો કે એક જાતનું વૈરાગ્ય ઊભું થઈ જશે. સંસારથી તમને અલિપ્ત થવાની, આમ થોડા ડીલિંક થવાની એવી આમ જરૂરિયાત તમને અંદરખાનેથી મહેસૂસ થવા માંડશે.

પછી તમે થોડોક એકાંત વાસ કરવાનું શરૂ કરશો. ઘરમાં જ રહેતા હશો, એકાંત મેળવી લો. એક જ રૂમ છે તો તમારી અંદર બેસી જાવ, અંદર ઉતરી જાવ ઊંડા. એક ખૂણાની અંદર ૧૦ મિનિટ, ૧૫ મિનિટ, ૨૦ મિનિટ એકાંત વાસ. પ્રણવ મંત્રનો જાપ કરો. ૧૬ માત્રા યુક્ત પ્રણવ, ત્રણ માત્રા વાળો નહીં, ૧૬ માત્રા વાળો. બધા ઉપનિષદોની સમાલોચના કરો. જોયું, ઉપનિષદનો અભ્યાસ તો જરૂરી છે. મસ્ત. પછી બ્રહ્મચર્ય, અપરિગ્રહ, અહિંસા, સત્ય વગેરેની પ્રયત્નપૂર્વક રક્ષા કરવાની. રક્ષા કોની કરવાની છે? આપણે આપણી દર વખતે અહંકારની કરતા હતા, હવે આ બધાની કરવાની કે આને કંઈ ના થવું જોઈએ. કોની? તો કે બ્રહ્મચર્યને કાંઈ ના થવું જોઈએ. મારી અપરિગ્રહ વૃત્તિને કંઈ ના થવું જોઈએ. ભૂલથી લાલચ લાગે ને હું ક્યાંકથી કોકનું કંઈક...

આમ ઉપાડી લઉં ભલે ના ઉપાડું, પણ મને એમ થાય કે આ બહુ સરસ છે ને મારી પાસે હોવું જોઈએ. એવી જો વૃત્તિ પેદા થઈ, તો એ વખતે એક મારવી પડે પહેલા કે, "બદમાશ, નીકળ બહાર! આ જ શત્રુ છે. અનેક જન્મો સુધી ભટકાવી મારશે જો અત્યારે તમે ટપલી નહીં મારીને એને કાઢી મૂક્યો તો." એટલા માટે એ જ ક્ષણે જાગૃત થઈ જવું બહુ જરૂરી છે અને આવી સાવધાનીથી આગળ કામ કરવાનું.

એવી રીતના અહિંસા: મન, વચન, કાયાથી કોઈની પણ હિંસા ના થઈ જાય આપણાથી. પણ એનો મતલબ એ નથી કે બધાને પંપાળ્યા કરવાના. જે જેમ છે તેમ કહેવું જોઈએ કે, "ભાઈ, એવું છે કે આમ કરશો એટલે એનું આવું પરિણામ આવી શકે છે. તમને જે યોગ્ય લાગે તે કરો. મારું આમ કરો કે તેમ કરો," એવું કહેવાનો કોઈ આશય જ નથી. હું કહી પણ ના શકું, કોઈ કહી ના શકે ખરેખર તો. અને જો કહેશે તો એ બધું અયોગ્ય છે. સાંસારિક રીતે કદાચ હોય કે ના હોય, પણ આધ્યાત્મિક રીતે અયોગ્ય છે. એટલે મહેરબાની કરો અને બધાને બધું બધી રીતે જે એક એક કરો છો તે બધું બંધ કરી દો.

સત્ય વગેરેની પ્રયત્નપૂર્વક રક્ષા કરો. "હું બ્રહ્મ છું," એ જ સત્ય છે. "તું બ્રહ્મ છું," તે જ સત્ય છે. "આ બધું જ બ્રહ્મ છે," તે પણ સત્ય છે. તો આ સત્યની રક્ષા કરવાની છે, નહીં કે છોટી છોટી વાતો. મેં પહેલા કીધું કે, "તું સાચું બોલે છે?" તો કે, "હા, હું સાચું બોલું છું." આ સત્યની વાત નથી ચાલતી. ગાંધીજીના સત્યની પણ વાત નથી. આ તો બહુ ઉપરની વાત છે.

જીતેન્દ્રિય બનવાનું, ઇન્દ્રિયોને જીતવાની છે. ઇન્દ્રિયોને કેવી રીતે જીતવાનો? બહુ સુંદર ઉપાય આ લોકોએ બતાવ્યો છે કે ઘોડો હોય, નવો હોય, એને તમે શું કરો છો? તો કે એના પાસે જાઓ છો, રોજ એને થોડો થોડો ઘાસચારો નાખો છો, એની જોડે ધીરે ધીરે ધીરે ધીરે પેલા રાજીપો કેળવો છો. એટલે એને તમારો ભય ને તમને એનો ભય લાગવાનો ધીરે ધીરે દૂર થશે. સાનિધ્ય જેમ જેમ વધતું જશે તેમ તેમ ભય દૂર થઈ જશે. અજાણ્યાનો ભય બહુ લાગે. અજાણ્યા પાણીનો અને અજાણ્યા માણસનો પણ ભય બહુ લાગે. પેલો તરત બહાર નીકળે એમ એમ કરીને, "ખબરદાર કે કોણ આવી રહ્યો છે? પકડો એને કે ગામમાં કે ચડાઈ કરશે કે ચોરી કરશે? શું કાંઈ કરવા આવ્યો છે?" એમ પૂછે પહેલાના જમાનામાં આવું બધું બહુ થતું તે વખતે. અને જો એ વ્યક્તિ જો મૂંગો હોય, જવાબ ના આપી શકે કે એનો ઈશારો પેલો ના સમજે, તો પેલા લોકો ઉડાડી પણ દેતા હતા.

કેટલાય આવી રીતે જાન જતા રહેતા હશે કોને ખબર!

તો અહિંસા: આત્માની હિંસા ના થાય એવા બધા કામ કરવાના તેને અહિંસા કહેવાય. આત્માની હિંસા ક્યાં ક્યાં થાય? જ્યાં જ્યાં આત્માનું પતન થાય એ બધી જગ્યાઓ આત્માની હિંસા થાય છે, ઘોર હિંસા થાય છે. તેમાંથી એને મુક્ત રાખવાનું, એની રક્ષા કરવાની. એવી જાતનું વર્તન હોવું જોઈએ, એવું અનુશાસન હોવું જોઈએ, એવી રીતના કરવાનું.

સાથે સાથે અવેરી એટલે વેરભાવનાહીન બની માનો તમારો શત્રુ હોય તો પણ તેને ત્યાં જઈને તમારે ભિક્ષા ગ્રહણ કરવી જોઈએ. સમજાય છે? ગૃહસ્થી હોય તો ભિક્ષા ગ્રહણ ન કરવાની હોય, પણ તમને જરૂર લાગે કે આ તમારો શત્રુ છે પણ એ જ તમને સોલ્યુશન આપી શકે એવો છે તમારી બાબતનું, તો તમે એને જઈને પૂછો અને એ તમને જવાબ આપશે અને સાચો જવાબ આપશે. શત્રુ સૌથી શ્રેષ્ઠ મિત્ર હોય છે.

જેવી રીતે જાનવર કોઈપણ જાતના ભેદભાવ વગર આહાર ગ્રહણ કરી લે છે. એ નથી જોતો કે આ કઈ જાતનો છે, આ કઈ જાતનો છે, બરાબર છે, કેવો છે. પણ મેં જોયું છે ત્યાં સુધી અને કદાચ તમારો પણ અનુભવ હશે, ગાયો છે ને તો આપણે ત્યાં આગળ ફરતી હોય છે, કુતરા ફરતા હોય છે, બધા અમુક વ્યક્તિના હાથનું ખાવાનું એ લોકો ખાતા નથી. ભૂખ્યા હોય છે, છોડી દે છે એ વ્યક્તિના હાથનું ખાવાનું ત્યાં આગળ અને તરત જ આગળ જઈને બીજી વ્યક્તિ જો તરત એને ધરે તો તરત ખાય છે. આવું મેં જોયું, તમે પણ કદાચ જોયું હશે. એવું કેમ બને છે? એના સ્પંદનો પકડાતા હોય છે સહજ. એટલો બધો સહજ હોય છે ભલે જાનવર છે, પણ એને ખબર પડે છે કે આનું ખાવાનું ખવાય ને આનું ના ખવાય.

પણ આપણે અહીંયા આગળ કેવું થયું? મનુષ્યો બધા કોઈપણ જાતના ભેદભાવ વગર દરેક હોટલમાં પ્રવેશ કરવાનો, જે મળે તે બધું જ ખાવાનું ચાલુ કરી દીધું છે આપણે. એવું કેમ? તો કે સમાન ભાવ થઈ ગયો છે બધાને, શ્રેષ્ઠતાનો ભાવ થઈ ગયો છે. પણ સાચી વાત એ જ છે કે આ પણ બ્રહ્મ ભાવ જ છે. ખાલી ભાવ ફેરવી કાઢો ને! હોટલ જવું ખોટું નથી ક્યાંય પણ. તમે ભોજન ગ્રહણ કરો, બ્રહ્મ ભાવથી ભોજન ગ્રહણ કરજો. કોઈના પાસેથી કંઈ પણ મેળવો છો તો બ્રહ્મ પાસેથી મેળવો છો, યાદ રાખો. કારણ કે બ્રહ્મ છે એટલા માટે પેલો છે. બ્રહ્મની સત્તાથી પેલો ઊભો છે. બ્રહ્મ જેવી સત્તા ખેંચે એટલે તરત જ ભાઈ હું આ થવાનું ચાલુ થઈ જાય. અહીંયાથી સંસારમાંથી જેમ પેલી કઠપૂતળીની પૂતળી જેમ પેલો ખેંચવા માંડી હોય ને એવી રીતના હાલત થઈ ગયા હોય. આ આંખો ઉપર ચડવા માંડી હોય ને તમારે પછી તો બધા લોકો કહે કે આ શું થઈ રહ્યું છે ભાઈ જઈ રહ્યા છે.

એટલે "હું બ્રહ્મ છું," એ ભાવ રાખી મને જે કોઈ આપી રહ્યું છે, જે કંઈ મને મળી રહ્યું છે, એ બ્રહ્મ પાસેથી મળી રહ્યું છે.

હવે યાદ એને એક રીતે જુઓ કે જો તમને કોઈકના સાંભળવાથી, કહેવાથી તમને દુઃખ થાય છે, તો એ જે કહેવાયું છે કોના તરફથી કહેવાયું છે? બ્રહ્મ તરફથી કહેવાયું છે. તમને દુઃખ નહીં થાય. તમારે કોકને કંઈક આપવાનું થયું છે, નથી આપવું છતાંય આપવું પડે છે અને એનો અંદર ખચકાટ છે તેમ છતાંય આપવું પડે છે. પણ તમે સામે જુઓ કે આપવાનું કોને છે? તમે બ્રહ્મને આપો છો. આ બધું તમારું લાઈફ ટાઈમ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ છે. ખાલી ભાવ બદલી કાઢો બસ. આ બધું બ્રહ્મ છે અને બ્રહ્મ માટે જ છે. સામે વાળો બ્રહ્મ છે અને આ બાજુ વાળો પણ બ્રહ્મ જ છે. બસ, પૂરું થઈ ગયું. એકદમ અદભુત સંસાર થઈ જશે. કોઈ ચિંતા નહીં, કોઈ પરવાહ નથી.

અને કોઈ રોગ નથી, કોઈ દુઃખ નથી, કોઈ પીડા નથી, કશું જ નથી. કેવળ પરમાત્મા. જીવન આખું પરમાત્મામય થઈ જશે. જેવી રીતે તમે આ પૃથ્વીની બહાર પડી જઈ શકતા નથી, ગમે તેટલા પ્રયત્ન કરોને! અહીંથી દોટ મૂકો, કેટલુંય દોડી દોડીને તમે બહાર નીકળી જવાનો પ્રયત્ન કરો, આ પૃથ્વીની બહાર તમે નથી નીકળી શકતા. તેવી રીતે કોઈપણ જીવ બ્રહ્મની બહાર જઈ શકતો નથી.

અને મજાની વાત એ છે કે મોટામાં મોટો જે બ્રહ્મ છે, તે પોતે જ છે. એ પોતે જ બ્રહ્મ છે. હવે પોતે પોતાનામાંથી કેવી રીતે બહાર નીકળે? પણ પોતે જીવ બન્યો તો તો એને જીવમાંથી પાછું બ્રહ્મ બનવું પડશે. કારણ કે એ વિભાવિક અવસ્થા હતી. બ્રહ્મ એની સંપૂર્ણ સ્વાભાવિક સ્થિતિ છે. બ્રહ્મમય રહેવું એ એટલા માટે આનંદદાયક છે અને જીવ બનવું એ મહા દુઃખદાયક છે. રોજ રોજ ચારે બાજુથી ધડાધડ પડતી હોય જીવાત્માને તો! અને એટલે કંટાળીને પછી છેવટે એમ કહે કે, "હવે હું ભાગું અહીંયાથી." પણ જ્યાં જ્યાં ભાગે ને ત્યાં વધારે ભેરવાય, વધારે ભેરવાય, વધારે ભેરવાય. કેમ? તો કે એનું અજ્ઞાન છે. એ અજ્ઞાન એને હંમેશા ઊલટી દિશામાં લઈ જાય, એને ઊંધી દિશામાં લઈ જાય, એને અવળા કૃત્યો જ કરાવડાવે અને એ ગૂંચવાતો જ જાય અને જ્યાં હોય ત્યાંથી નીચે નીચે નીચે નીચે યોનિઓમાં જ આવતો જાય.

તો ક્યારેક માણસ હતો, રાજા હતો, ચક્રવર્તી હતો અને હવે કીડો બનીને ફળની અંદર પડ્યો છે, સડેલું ફળ ખાય છે અને એ પર જીવે છે.

એ બ્રહ્મ છે. એ કીડાને જો ત્યાં આગળ જો બ્રહ્મજ્ઞાન થઈ જાય, પોતાનું બોડી ફોડીને સીધો બ્રહ્મ સ્વરૂપ ફાટ દઈને! પણ એવું ભાગ્ય જ બને. અપવાદ તો છે જ, પણ ભાગ્ય જ બને. એવી રીતે તમે વિચાર કરો કે તમે બ્રહ્મ છો અને આ કીડા જેવા શરીરમાં, માનવ દેહની અંદર, આ ખદબત્તી વસ્તીની અંદર પડ્યા છો. પારાવાર દુઃખ તકલીફો સહન કરો છો. રાત દિવસ સખત મહેનત કરો છો. પેલા કાગળિયાના રૂપિયા ગણ ગણ કરો છો. એનાથી બધો વ્યવહાર વધારે ઓછું આમ તેમ આ પ્લે બધું બધું કરો છો. હજુ કેટલા નીચે પડવું છે? માણસ તો બન્યા, માણસનું બોડી તો મળી ગયું તમને. પહેલા માનવ બનો. એ માનવ જે છે તે દેવ સ્વરૂપ છે અંદર. તે દેવત્વ જગાડો. એ દેવોની સહાય વડે થઈને તમે, દેવોની સહાય વડે તમે એ મહાદેવનું યજન કરો. એ મહાદેવનું યજન કરવાથી તમને બ્રહ્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય. તે વખતે તમે સમજશો કે, "અહમ બ્રહ્માસ્મિ" અને તમે મુક્ત થઈ જશો.

આ બધા ફરી પાછું આવવાનું રહેતું.

એટલે ગમે તેટલો ખૂબસૂરત લાગતો હોય તમને સંસાર, પણ બીજી ક્ષણે એ તમને ભયાનક લાગી શકે છે. કોઈપણ ખૂબસૂરત વસ્તુ, વ્યક્તિ, સંજોગ, પરિસ્થિતિ, સ્ત્રી, બાળક, ગમે તે માં ભયાનક લાગી શકે છે. "હોમ અલોન" પિક્ચર જોવાનું. પેલો ટીંગ છે ને છોકરો નાનકડો. એટલે ત્રણ ચોરોને એવો મચી પડે છે બરાબરનો. ત્યારે એ ચોરોની દ્રષ્ટિએ કેવો લાગતો હશે? "છોટા રાક્ષસ!" લાગે કે ના લાગે કે, "યાર, અમને આ ચોરી બી નથી કરવા દેતો બરાબર ઝપીને!" એમ કે એવા પ્રકારનું. એટલે ક્યારે પરિસ્થિતિ આ સંસારમાં પલટો લેશે, કાંઈ નક્કી નથી ભાઈ. કાયમી સ્થિતિ મોક્ષ હશે, સિવાય બીજી કોઈ જગ્યાએ નથી. અને એકમાત્ર આશરો પરબ્રહ્મ સિવાય બીજો કોઈ નથી. કારણ કે તમે જે દેવના આશરે જશો, જે દેવીના આશરે જશો, તે પણ કોકના આશરે છે. એટલે જો એની મરજી નહીં હોય તો એ દેવી પણ તમને આશ્રય નહીં આપી શકે, કારણ કે એ કર્મના કાયદાથી બંધાયેલા છે.

તમે લાખો પ્રતિજ્ઞાઓ કરશો, લાખો પૂજા પાઠ કરશો, કાંઈ મેળ નહીં પડે. તમે વિચારશો કે, "હું આટલું બધું પૂજા પાઠ કર્યું, મારા કર્મનું કેમ મને સારું ફળ નથી મળતું?" પણ તમને મળવાનું નહોતું એટલે નથી મળતું. પેલાએ ગોઠવણની કરીને રાખેલી છે બધી તમારા માટે. જેવો તમે ભૂલ, તમારી ભૂલોનો સ્વીકાર કર્યો અને નક્કી કર્યું કે, "હવે હું પરબ્રહ્મ બનવા તૈયાર છું, પાછો આવું છું." પરબ્રહ્મ કહેશે, "આવ દીકરા, વેલકમ!" તરત પછી બધી સાનુકૂળતાઓ ધીરે ધીરે ધીરે ધીરે. એ તો તમને બે ત્રણ પાંચ જન્મની અંદર તો પાછો બોલાઈ લે તરત. પોતાની મમતા રહિત અને અધ્યાત્મનિષ્ઠ બનાવવાનું છે. કંચન અને કામિનીથી મુખ ફેરવી લઈને, કંચન અને કામિનીથી મુખ ફેરવી લઈને. કામિનીની કોઈ સ્ત્રીનું નામ હોય તો, કોઈક ભાઈની પત્નીનું નામ બી કામિની હોય તો એનાથી મુખ ફેરવાય? કંચન કોકની સ્ત્રીનું નામ પણ હોય તો?

શું કહેવા માંગે છે? તો કે આસક્તિ, મોહ છોડવાનો. ત્યાં એને ધિક્કાર ના થઈ જાય આપણાથી. બહુ મોટી ભૂલ હોય છે. શ્રી જગદંબા છે, અનાદર ના કરી બેસતા ત્યાં આગળ. "આના લીધે, આના લીધે મને આમ થાય" વાળી જે વાતો થતી હોય છે ને, મને બહુ મુશ્કેલીથી સમજાયું છે ભાઈ. ખરેખર જવાબદારી આપણી જ છે. છેવટે કંઈ પણ કરો, કંઈ પણ કહો. એટલે ક્યાંય બીજાને કશું કહેશો નહીં. કોઈને કશાના માટે જવાબદાર ઠેરવશો નહીં. છેવટે પોતેને પોતે જ જવાબદાર છો. એટલે હોશિયાર જવાબદાર થાઓ. "બી રિસ્પોન્સિબલ." "એક્સેપ્ટ." "મારી ભૂલ થઈ ગઈ, હું ફરી આવું નહીં કરું." "મારી ભૂલ થઈ ગઈ, હું ફરી આવું નહીં કરું." તમે જેને કહી શકતા હોય તેને રૂબરૂ જઈને કહી દો. ના થાય તો મનોમન તેની માફી માંગો. "ટ્વિન હાર્ટ" કીધેલું છે માસ્ટરે. પણ તમને એ રસ્તો ત્યાં બતાવ્યો હતો. કરી લો, તમને બહુ સારું જશે.

હવે અંદર અને બહારથી રાગ રહિત થઈને. અંદર કોઈ આકર્ષણ નથી, બહાર પણ કોઈ આકર્ષણ નથી. એવા થવાનું છે. રાગ એટલે શું? આ આકર્ષણ. તમને કશાનું ખેંચાણ ના થવું જોઈએ અને તમારે કોઈને ખેંચવાના નહીં. તમારે કોઈની ખેંચવાની પણ નહીં આબરૂ. દુશાસન છો! કોઈપણ એક વર્ણના સદાચારી ગૃહસ્થ પાસેથી પણ એવી રીતે વેર ભાવના વિહીન બની જવાનું અને પછી ભિક્ષા ગ્રહણ કરવાની એવી રીતે કે જેમ કોઈ જાનવર કોઈપણ જાતના ભેદભાવ વગર આહાર ગ્રહણ કરે છે. તેવા તમારે સમાજની અંદર થઈને ફરવાનું. ભિક્ષા ગ્રહણ કરો કે ના કરો, પણ તમે તમારા વેપારની...

વ્યવહારની વાતોમાં પણ આવા બની શકો છો. કોઈ ભેદ નથી, કોઈ વેર નથી, કોઈ દુશ્મન નથી, કશું જ નથી. તમે પરબ્રહ્મ સાથે વેપાર એક દાડો તો કરી જુઓ, જે નફો જ નફો છે. પછી તો સામેવાળાને તમે પરબ્રહ્મ પકડી લો, એક્સેપ્ટ કરી લો એને. બસ, "તું જ પરબ્રહ્મ છું અને તારી જોડે આ વેપાર કરવાનો છે મારે." તો અંદર એ ભાવ રાખવાનો. કહેવાય એવું હોય તો જ કહેવાનું, પણ વેપાર કરવાનો એની જોડે. જુઓ, કેવો ખૂબસૂરત વેપાર થાય છે કે નથી થતો!

કોઈપણ કાળમાં હંમેશા લાભ અને નુકસાનને સમાન ગણતા. હાથમાં જ અલ્પ પ્રમાણમાં ભિક્ષા સ્વીકાર. હાથમાં અલ્પ પ્રમાણમાં ભિક્ષા સ્વીકારવાનો મતલબ એ છે કે તમારી જરૂરિયાતો પૂરતું ગ્રહણ કરજો. બાકીનું બધું શરીરને મોટું જાડું ના બનાવતા. પાતળા રહીને શરીરને (આ શરીર એટલે માનસ શરીર પણ ખરું) એને બહુ જાડું બનાવવાની જરૂર નથી. માનસ શરીરને પણ બહુ પુષ્ટ કરવાની જરૂરત નથી. સ્થૂળ શરીર તો પાતળું રાખવાનું જ છે, પણ સાથે સાથે આ (કારણ કે જો એમાં પેલો અહંકાર જાડો પાડો થઈ ગયો તો મુસીબતો કરી દેશે, ફરી કેટલા જન્મ કરાવશે કાંઈ નક્કી નથી) એટલે એનાથી સાવધાન.

"હું બ્રહ્મ છું" એવો ભાવ કરતાં કરતાં આઠ મહિના સુધી ગુરુ માટે તટસ્થ રહીને, અડગ રહીને, ભિક્ષાશીલ બનીને એકલો જ વિચરણ કરે. આઠ મહિના સુધી "હું બ્રહ્મ છું, હું બ્રહ્મ છું, હું બ્રહ્મ છું" પકડી રાખો. બધા જ બ્રહ્મ છે. જુઓ શું પરિણામ આવે છે! આઠ મહિના પછી આવજો, મને કહેજો. જ્યારે સમ્યક જ્ઞાન પ્રાપ્ત થઈ જાય, પછી બાળકની જેમ તમે વિચરણ કરી શકશો કોઈપણ જગ્યાએ, કોઈપણ સ્થળે. બસ, બિલકુલ નિષ્પાપ, નિર્દોષ. એક બાળક જેમ નાનકડું હોય, કોઈ એને માઇન્ડ નથી કરતું ને એ કોઈને માઇન્ડ નથી કરતો. મોટો ગમે તે હોય ને, કોઈ પરવાહ નથી એને. "તમે શું છો?" એને શું લેવા દેવા? ભાઈ, કેવી મજાની વાત છે! પેલો કહે: "હું ડોક્ટર છું, હું પીએચડી છું, હું ફલાણો છું." બાળકને કોઈ સમજ નથી એ બાબતોની, એને કોઈ પરવાહ જ નથી. બસ, એવી રીતના એ ફરે છે. કેમ? તો કે આ બધું લૌકિક છે.

બાળક તો પોતાના અલૌકિક આનંદમાં છે. કેવું મસ્ત! બસ, એવા બની જવાનું આપણે.

અને પછી શું કરવાનું? તો કે હાની અને લાભને સમાન સમજવાનું, નિર્વિકારી થવાનું અને માત્ર શુક્લ ધ્યાન પરાયણ રહેવાનું. શુક્લ ધ્યાન એટલે આત્માનું જ ધ્યાન, બીજા કોઈનું ધ્યાન નહીં કરવાનું એમ. બીજું કોઈ ધ્યાન ના હોવું જોઈએ. આત્મા સિવાય કશું ધ્યાન આપવા યોગ્ય છે જ નહીં. ઝીરો-વન વાળી વાત કરી હતી તે દિવસે પણ સમજાયું કે બ્રહ્મ કે આત્મા કે પરમાત્મા જે છે તે એક છે અને બાકીનું બધું ઝીરો છે.

હવે મજાની વાત કરું: પરમાત્મા જે છે તે ઝીરો ડાયમેન્શનમાં છે. પરમાત્મા જે છે તે ઝીરો ડાયમેન્શનમાં છે અને બાકીનું બધા ડાયમેન્શનમાં પથરાયેલું છે, વેરાયેલું છે. ઝીરો ડાયમેન્શનમાં પરમાત્મા હોવાથી તેનો બધાની ઉપર સંપૂર્ણ કાબુ છે અને બધા ડાયમેન્શનમાં જે વસ્તુઓ, વ્યક્તિઓ, જીવો બધા રહેલા છે તે કોઈપણ ઝીરો ડાયમેન્શન વાળા ઉપર જઈને આધિપત્ય જમાવી શકતા. કોઈ પરમાત્માને ઊંધી પટ્ટી પડાવી શકતો નથી, કારણ કે એ માયામાં પડેલો છે. જીવ એ પરમાત્માને આવીને પોતાની માયા બતાવે અને માયામાં પાછો પરમાત્મા સપળાઈ જાય એવું ક્યારેય બનવાનું નથી. એવું ક્યારેય બનવાનું નથી.

પ્રણવના ધ્યાનમાં મગ્ન રહીને પરમહંસ બની જવાનું. હંસ નહીં, પરમહંસ. બ્રહ્માજીએ આગળ પ્રશ્ન કર્યો કે, "પ્રભુ, આ બ્રહ્મ પ્રણવ કેવો હોય છે?" હવે એનું વર્ણન આવે છે. થોડું ધ્યાનથી સમજજો, સાંભળજો. ત્યારે આદિ નારાયણે કીધું કે, "બ્રહ્મ પ્રણવ સોડસ માત્રાત્મક હોય છે." જેને સમજ પડે, ના પડે તો આનું કંઈક તમે ડાયાગ્રામ આ તે કશું બી બનાવી શકતા હોય તો એને બનાવવાનો ચાલુ કરી દેજો અહીં અથવા તો કાગળ ઉપર ચાલશે અને જો કરશો એટલે આઈડિયા આવશે.

પ્રણવ બ્રહ્મ પ્રણવ સોળસ માત્રાત્મક હોય છે. ચાર અવસ્થાઓમાં પ્રત્યેકની ચાર-ચાર સ્થિતિનો સંયોગોને કારણે તેની સંખ્યા 16 બની જાય છે. ચોકું-ચોકું 16. એટલે કે ચાર અવસ્થાઓ છે અને એ દરેક અવસ્થાની અલગ અલગ સ્થિતિ છે. સમજો કે આ ત્રણ નહીં, ચાર વેડા છે. હોતા નથી, પણ છે એવું સમજો. તો આ જે છે એ અવસ્થા છે અને આ જે છે તેની સ્થિતિ છે. અવસ્થાની અંદરની સ્થિતિ તો એક છે, એ દિવસ છે અને પેલું જે છે તે પોર છે અને એવું તમે સમજો.

હવે અવસ્થા કઈ છે? તો કે છે કે જાગૃત, સ્વપ્ન, સુશુપ્તિ અને તુર્ય. આ ચાર અવસ્થાઓ છે. હવે શું થાય છે? તો કે જાગૃત અવસ્થામાં જાગૃત આદિ ચારેય (એટલે કે જાગૃત, સ્વપ્ન, સુશોપ્તિ અને તુર્ય) અવસ્થાઓ. સ્વપ્ના અવસ્થામાં સ્વપ્ન વગેરે ચારેય અવસ્થાઓ (એટલે કે સ્વપ્ન, જાગૃતિ, સુશોપ્તિ અને તુર્ય). એ રીતે જે તે અવસ્થામાં જે અવસ્થા મુખ્ય હોય, તુર્ય અવસ્થા હોય તો તુર્ય પહેલી આવે છે. એવી રીતે કરતાં આ બધી અપના અવસ્થાઓ રહે.

હવે વ્યષ્ટિ જાગૃતિ અવસ્થામાં વિશ્વના ચાર રૂપ હોય છે: વિશ્વ, વિશ્વ, વિશ્વ તેજસ, વિશ્વ પ્રાજ્ઞ અને વિશ્વ તુરીય. ચાર અવસ્થાઓ આપી દીધી. વ્યષ્ટિ અવસ્થા સ્વપ્ન અવસ્થામાં તેજસના ચાર રૂપ હોય છે: તેજસ વિશ્વ, તેજસ તેજ, તેજસ પ્રાજ્ઞ અને તેજસ તુરીય. એ રીતે સુસુપ્તિ અવસ્થામાં પ્રાજ્ઞ ચાર પ્રકાર હોય છે: પ્રાજ્ઞ વિશ્વ, પ્રાજ્ઞ તેજસ, પ્રાજ્ઞ પ્રાજ્ઞ અને પ્રાજ્ઞ તુર્ય. તુર્યા અવસ્થામાં તુર્યના પણ ચાર ભેદ છે: તુર્ય વિશ્વ, તુર્ય તેજસ, તુર્ય તુર્ય અને તુરીય પ્રાજ્ઞ સર્વોચ્ચ. એ રીતે આ બ્રહ્મ પ્રણવ સોડસ માત્રા રૂઢ રહે છે.

અકારમાં જાગૃત વિશ્વ, ઉકારમાં જાગૃત તેજસ અને મકારમાં જાગૃત પ્રાજ્ઞ હોય છે. "ૐ" છેલ્લું આવ્યું, એ જાગૃત પ્રાજ્ઞ. અર્ધમાત્રામાં જાગૃત તુરીય. હવે આગળ બિંદુમાં સ્વપ્ન વિશ્વ, નાદમાં સ્વપ્ન તેજસ, ઉન્મનીમાં સુસુપ્ત પ્રાજ્ઞ અને મનોમની અવસ્થામાં તુર્ય સુસુપ્ત તુર્ય હોય છે. હવે તુર્ય વૈખરીમાં...

તુર્ય વિશ્વ મધ્યમામાં, તુર્ય તેજસ પશ્યંતીમાં, તુર્ય પ્રાજ્ઞ અને પરામાં તુર્ય તુરીય હોય છે. પરામાં તુરીય તુરીય હોય છે. કામની વાત છે આ પ્રણવ ઓમની જાગૃત અવસ્થાની ચાર માત્રાઓ અકાર અંશની, સ્વપ્નાવસ્થાની ચાર માત્રાઓ ઉકાર અંશની, સુશુપ્તિ અવસ્થાની ચાર માત્રાઓ મકાર અંશની અને તુર્યાવસ્થાની ચાર માત્રાઓ અર્ધમાત્રા અંશની હોય છે.

આ જ બ્રહ્મ પ્રણવ છે. આ જ બ્રહ્મ પ્રણવ પરમહંસ તૂર્યાતે અવધૂતો દ્વારા ઉપાસ્ય છે. આના દ્વારા જ બ્રહ્મ પ્રકાશિત થાય છે. આનાથી જ વિદેહ મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. ના સમજાય, ફરી ફરી સમજજો, ફરી ફરી વાંચજો. "આ શું? આ શું? આ શું?" કરતાં જવાબ એક દિવસે તમારી સામે સ્વયં સ્પષ્ટ થશે. આ જે જ્ઞાન છે, તે ખુદ પોતાની સામે આમ સ્વયં પ્રકાશિત રીતે બહાર આવશે.

તમારે બ્રહ્માએ ફરી પ્રશ્ન કર્યો: "હે ભગવાન, અયજ્ઞો પવિતી, કારણ કે આને હું સમજાવવા બેસીશ નહીં, સમજાવાનું પણ નથી. એટલા માટે પણ જેવી તમારી અવસ્થા આવશે, તરત તમને આ બધું સ્વયં સ્પષ્ટ સમજાઈ જવાનું છે. કારણ કે અધિકારી હોય છે તેને સમજાય છે. નથી થતાં હોતા ત્યાં સુધી આપણે આપણને આ વાત ક્યારેય સમજાતી નથી. હે ભગવાન, અ યજ્ઞો પવિતી, અશીખી અને સમસ્ત કર્મોને છોડી દેનારો બ્રહ્મનિષ્ઠ પરાયણ બ્રાહ્મણ કેવી રીતે હોઈ શકે?"

ત્યારે ભગવાને કહ્યું: "અદ્વૈત રૂપ આત્મજ્ઞાન જ બ્રહ્મ યજ્ઞો પવિત્ર છે." શું કહે છે? "અદ્વૈત રૂપ આત્મજ્ઞાન જ યજ્ઞનો પવિત્ર છે અને ધ્યાન નિષ્ઠા જ જેની શિખા છે, એ પોતાના સત્કર્મથી જ પવિત્ર બની જાય છે." પરમાત્મા એક વખત બોલો, એના સાથે હું બસ આમ એકરૂપ થઉં છું. પવિત્ર બની ગયા. કોઈ સ્નાનની જરૂર નહીં, કોઈ સૌચ નહીં, કશું જ નહીં. બસ પરમ પવિત્રમ પરાયણમ પરમાત્મા. પરમાત્મા સ્વયં એટલા બધા પવિત્ર છે, એ અગ્નિ સ્વરૂપ છે, વિદ્યુત સ્વરૂપ, વિદ્યુત સમપ્રભ. ક્ષણમાં બધું બતાવી દે છે, જરાક વારની અંદર.

"અદ્વૈત રૂપ આત્મજ્ઞાન જ યજ્ઞો પવિત્ર છે. ધ્યાન નિષ્ઠા જેની શિખા છે, એ પોતાના સત્કર્મથી પવિત્ર બની જાય છે. બધા જ કર્મોને કરી ચૂક્યો છે, એ બ્રાહ્મણ છે, એ બ્રાહ્મણ નિષ્ઠ પરાયણ છે, એ દેવ છે, એ ઋષિ છે, એ તપસ્વી છે, એ શ્રેષ્ઠ છે, બધાથી મોટો સર્વ જેષ્ઠ અને સદગુરુ છે. એ હું જ છું." એવું જાણવું, એવું માનવું જોઈએ. આ લોકમાં આવા પરમહંસ પરિવ્રાજક દુર્લભ છે. સન્યાસી જ હોય એવું જરૂરી નથી. પરમહંસ પરિવ્રાજક ગૃહસ્થમાં પણ હોય, બ્રહ્મચારીમાં પણ હોય, વાનપ્રસ્તીમાં પણ હોય.

અગર કોઈ એકાદ પરમહંસ હોય છે, તો તે નિત્ય પાવન, નિત્ય પાવન. કેવો સુંદર શબ્દ વાપર્યો છે! "નિત્ય પાવન." અદભુત! અને વેદ પુરુષ છે. કેવો વેદ પુરુષ છે? એ પુરુષ બસ સ્વયં પોતે વેદ સ્વરૂપ થઈ જાય છે. એવો એ વેદ સ્વરૂપ વેદ પુરુષ બની જાય છે. એ મહાપુરુષ કે જેનું ચિત્ત મારામાં રહેલું હોય છે અને હું એમાં રહેલો છું. અત્યારે જો આપણા બધાનું ચિત્ત ક્યાં છે? પરમાત્મામાં. તો પરમાત્માનું ચિત્ત ક્યાં છે? આપણી અંદર છે. એ નિત્ય તૃપ્ત થાય છે. જો અત્યારે તમારી અંદર તૃપ્તિ કેટલી છે! એ ઠંડી, ગરમી, માન, અપમાન, સુખ, દુઃખથી રહિત હોય છે. એ નિંદા અને ક્રોધને સહન કરી લેવાવાળો હોય છે. ના હોય તો થઈ જજો. ષડ ઉર્મીઓથી રહિત હોય છે. એ ષડ ભાવ વિકારોથી શૂન્ય હોય છે. એની દ્રષ્ટિમાં મોટા નાના એવું કંઈ હોતું નથી. બધાની પ્રત્યે સમાન દ્રષ્ટિ રાખે છે.

એ સર્વત્ર પોતાના આત્મા સિવાય બીજું કાંઈ જોતો જ નથી. દિશાઓ એનું વસ્ત્ર છે. એ નમસ્કાર, સ્વાહાકાર, સ્વધાકાર અને વિસર્જન એવું કશું કરતો જ નથી. એ નિંદા અને સ્તુતિથી પણ પર થઈ ચૂકેલો હોય છે. એ મંત્ર તંત્રની પણ ઉપાસના કરતો નથી. એ બીજા કોઈ દેવતાનું ધ્યાન પણ કરતો નથી. એ લક્ષ્ય અને અલક્ષ્યથી પણ રહિત થઈ ગયો છે. કારણ કે બ્રહ્મ અહીં છે. હા, બ્રહ્મ અહીં પણ છે. તો પછી તું અહીં કેમ જોજો કરે છે? અહીં કેમ જોજો કરે છે? બ્રહ્મ ક્યાં નથી? તું પ્રશ્ન યોગ્ય રીતે પૂછ, તને યોગ્ય જવાબ મળશે. એ બધાથી અલગ ઉપરત રહે છે. એ સચ્ચિદાનંદ અદ્વૈત ચિત્ત અને સંપૂર્ણ આનંદનો બોધવાળો "હું બ્રહ્મ છું" એવી અનવરત ભાવના રાખનારો છે. જે બ્રહ્મ પ્રણવના અનુસંધાનથી કૃત્ય કૃત્ય થઈ જાય છે, એને જ પરમહંસ પરિવ્રાજક કહેવામાં આવે છે. એવો આ ઉપનિષદનો મત છે.

"ૐ ભદ્રમ કરણે બિહુણિયામ દેવાહ ભદ્રમ પશ્યે માક્ષી પશ્યે માક્ષભી યત્રાહ સ્થિર રંગે સ્તુષ્ટુ વાસસ્તનો ભિવ્યશેમ દેવહિતમ વ્યદાયુ સ્વસ્તિન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાહ સ્વસ્તિન પૂખા વિશ્વવેદાહા સ્વસ્તિ નસ્તારક્ષો વરિષ્ઠ નેમી સ્વસ્તિનો બ્રહસ્પતિ દધાદાતુ ૐ તત્સ બ્રહ્માર્પણમસ્તુ."

આજના દિવસનું આ ઉપનિષદ અધ્યયન સત્ર આપણે અહીંયા પૂરું કરીએ. આવતી કાલે સવારે ફરી દસ વાગ્યે ફરી ઉપસ્થિત થઈશું. બ્રહ્મસત્રમાં સૌનું સ્વાગત છે. જય સચ્ચિદાનંદ.