ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૫૭

સિસ્ટમ હતી તો સંકલ્પ લેતી તે વખતે, "બસ, હું મારા આત્માને પ્રાપ્ત કરવા માટે, પ્રગટ કરવા માટે થઈને હું આ કરું છું," એમ કરીને એને આ તપ કરવો જોઈએ. એ પ્રમાણે આગળ કીધું, અનાસન. પછી છે બ્રહ્મચર્ય. બ્રહ્મનું આચરણ કરવાનું, બ્રહ્મનો જે વિચાર છે તે જ બધું કરવાનું. તે અખંડ વૈરાગ્ય. વૈરાગ્ય બી કેવું પાછું? અખંડ. વચ્ચે ખંડે જ ના થવું. હમણાં આવ્યો ઉભરો વૈરાગ્યનો, થોડીવાર પછી પાછો રાગ આવી ગયો, એ નહીં ચાલે એમ કહે છે.

અનાશક એટલે સ્ત્રી આદિ વિષય ભોગો પ્રત્યે આસક્તિ રહિત. કોઈપણ ઇન્દ્રિયોના ભોગોની કોઈ ઈચ્છા જ નથી, કશું કરવું જ નથી એમ. એટલે વલુરવાની પણ વલુર ના આવવી જોઈએ. શાંત થઈને, સ્થિર થઈને માણસ બેઠું હોય એવા ટાઈમે એવું કરનારો પ્રાણનું ઉત્ક્રમણ નથી કરતો. એટલે એ અન્યત્ર જતો નથી. એને શું કરવું જોઈએ? તો કે ઇન્દ્રિયોનો સંયમ રાખવો જોઈએ, દાન અને દયા. આ ત્રણ બાજુ એને દ્રષ્ટિ રાખવી જોઈએ. એટલે એવું કરવાથી પ્રાણ એનો મુવમેન્ટ કરવાનો બંધ થઈ જાય છે. વળી તે આત્મતત્વમાં જ લીન થઈ જાય છે. પ્રાણ ક્યાં જતો રહે છે? આત્માની અંદર જતો રહે છે પાછો અને બ્રહ્મ બનીને બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરી લે છે.

આગળ ચોથા ખંડની અંદર કહે છે કે હૃદયના મધ્યભાગમાં લાલ વર્ણના માસપિંડની વચ્ચે આ સૂક્ષ્મ આત્મતત્વ રહેલું છે. આ કુમુદની રાત્રિમાં વિકસિત થવાવાળા કુમુદ પુષ્પની જેમ શ્વેત વર્ણવાળો અનેક પ્રકારથી વિકસિત થયેલો છે. હૃદયમાં દસ છિદ્રો હોય છે, જેની અંદર પ્રાણ નિવાસ કરે છે. હૃદયની અંદર દસ છિદ્રો છે, દસ કાણાં. તો અહીં ઋષિમુનિ સ્થૂળ હૃદયના મધ્યમાં વિદ્યમાન પિંડની અંદર આત્મતત્વ હોવાની વાત કરે છે. આધુનિક વિજ્ઞાન પણ હૃદયમાં પેસમેકરની સાથે આની સંગતિ બેસે છે. હૃદયની ધડકનનું મૂળ સ્પંદન ત્યાંથી જ ઉભરે છે, જેને જીવ ચેતના વડે ઉદ્ભૂત સ્પંદન કહેવામાં આવે છે.

હૃદયમાં દસ છિદ્રોની વાત સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ બંને સંદર્ભમાં સાધ્ય બને છે. એટલે બંને જગ્યાએ મળે છે. આ સૂક્ષ્મ વ્યાખ્યા છે કે હૃદયની ધડકનની સાથે જ પ્રાણ સંચારિત બને છે અને પાંચ પ્રાણ અને પાંચ ઉપપ્રાણ, કુલ દસ પ્રાણોનું સંચરણ હૃદયથી જ થાય છે. આ સૂક્ષ્મ વ્યાખ્યા. હવે સ્થૂળ હૃદયમાં પણ દસ છિદ્રો આ પ્રમાણે જોવા મળ્યા છે: જેમ કે જમણા ઓરિકલમાં શરીરના ઉપરવાળા ભાગથી આવવાવાળા રક્તનું છિદ્ર છે, સુપરિયર વેનોકેવા એવું એનું નામ છે. નીચેથી જે આવવાનો છે તેને કહે છે ઇન્ફિરિયર વેનોકેવા. જમણા ઓરકલથી જમણા વેન્ટ્રિકલનું છિદ્ર. જમણા વેન્ટ્રિકલથી ફેફસાની અંદર જવાનો માર્ગ જે છે તે પ્રક્સ. પાંચમું અને છઠ્ઠું જે છે તે ડાબા ફેફસાથી જમણા ઓરકલમાં પ્રવેશના બે માર્ગ છે. જમણા ફેફસાથી રક્ત પ્રવેશના બે બીજા માર્ગ છે. ડાબા ઓરિકલથી ડાબા વેન્ટ્રિકલમાં રક્તને જવાનો એક પાછો બીજો માર્ગ છે અને દસમો ડાબા વેન્ટ્રિકલથી શરીર પોષણ માટે રક્ત સંચરણનો એક માર્ગ આખો નીકળે.

આ જીવ જાગૃત અવસ્થામાં જ્યારે પ્રાણની સાથે જોડાયેલું રહે છે, જાગૃત અવસ્થા, સ્વપ્ન, જાગૃત આપણું ત્યારે અનેક પ્રકારની નદીઓ અને અનેક પ્રકારના નગરોને જુએ છે. આ બધું જોઈ શકીએ છીએ. જ્યારે વ્યાન સાથે સંયુક્ત થાય છે ત્યારે તેને દેવો અને ઋષિઓનું દર્શન થાય છે. જ્યારે અપાન સાથે સંયુક્ત થાય છે તો એને યક્ષ, રાક્ષસ અને ગંધર્વોનું દર્શન થાય છે. જ્યારે ઉદાન સાથે સંયુક્ત થાય છે ત્યારે દેવલોકો, દેવો અને જયંતને જુએ છે. જયંત કોણ છે? ઇન્દ્રના દીકરાનું નામ જયંત છે. જ્યારે સમાનની સાથે સંયુક્ત હોય છે ત્યારે દેવલોક તથા ધનનું દર્શન કરે છે. જ્યારે વૈરંભ સાથે જોડાય છે ત્યારે દ્રષ્ટ, શ્રુત, ભુક્ત, અભુક્ત અને સત, અસત એમ દરેકને એ જુએ છે. તો આ જીવ સાથે પ્રાણ જોડાય છે પણ કયો પ્રાણ જોડાય છે જીવ સાથે તે પ્રમાણેનું એનું દ્રષ્ટિ, એનું દર્શન છે એ આમ અહીંયા આગળે બતાવવામાં આવ્યું.

આ હૃદયની અંદર દસ દસ એટલે કે સો નાડીઓ હોય છે અને દરેકની બોતેર બોતેર હજાર શાખાઓ નીકળેલી છે. આ પ્રમાણે હજારો નાડીઓ હોય છે, જેમાં આત્મા શયન કરે છે અને શબ્દોની ક્રિયા કરે છે. દ્વિતીય કોષમાં જ્યારે આત્મા શયન કરે છે, દ્વિતીય કોષ સ્થૂળ શરીર ને પછીનો કયો? દ્વિતીય કોષ સૂક્ષ્મ શરીર. ત્યારે પ્રાણ શરીરની રક્ષા કરે છે અને ત્યાંની જે નાડીઓ છે તેને સમપ્રસાદ કહેવામાં આવે છે. આ નાડીઓ કઈ? હરિત વર્ણની. હરિત એટલે લીલી, વાદળી, પીળી, લાલ અને સફેદ વર્ણના રક્તથી પરિપૂર્ણ હોય છે. અર્થાત વાત, પિત્ત અને કફથી પરિપૂર્ણ હોય છે. આ બધી નાડીઓ આ શરીરમાં સ્થિત સૂક્ષ્મ હૃદય કમળમાં રાત્રિમાં વિકસિત કુમુદની સમાન શ્વેત વર્ણન હોય છે, જે અનેક પ્રકારે વિકાસને પ્રાપ્ત થયેલ છે. એક વાળના હજાર ભાગ કરવામાં આવે એટલી પાતળી પીતા નામની નાડીઓ હોય છે આખા શરીરમાં બધી.

હૃદય આકાશ એ પરમ કોષ છે. આ હૃદયની વાત નથી, આ હૃદયની વાત છે અને એનુંય હૃદય આકાશ તેમાં છે. તો તેમાં આ દિવ્ય આત્મતત્વ નિવાસ કરે છે. જ્યારે આ નિન્દ્રાની અવસ્થામાં હોય તો કોઈપણ પ્રકારે કામના નથી કરતો અને કોઈ પણ સ્વપ્ન પણ નથી જોતું. ત્યાં ના તો કોઈ દેવતા છે, ના દેવલોક છે, ના યજ્ઞ છે, ના તેની ક્રિયાઓ છે. તો એ સ્થિતિમાં ના માતા છે, ના પિતા છે, ના બંધુ છે, ના બાંધવ છે, ના ચોર છે, ના બ્રહ્મ હત્યારો છે. જે છે એ શું છે? તો કે કેવળ એક આત્મા જ જે તે જ સ્વરૂપ છે. જળ સ્વરૂપ, જળમય જ છે, વન સમાન છે. આ માર્ગથી આત્મા જાગરત અવસ્થાની તરફ દોડે છે. સમ્રાટે જેનું અંતઃકરણ જ્ઞાન વડે પ્રકાશિત થયું છે એવા અનુભૂતિવાળા વ્યક્તિએ આ કહેલું છે.

હવે પાંચમાં ખંડમાં કહે છે: જ્ઞાનેન્દ્રિયો, અંતઃકરણ અને કર્મેન્દ્રિયોના માધ્યમથી આત્માની સક્રિયતાનું વિવેચન છે. આ પ્રકરણમાં જે આત્મા દેહ સંયુક્ત છે તેને અધ્યાત્મ, ભૌતિક સૃષ્ટિથી સંબંધને અધિભૂત તથા દેવી.

શક્તિઓથી સંબંધને અધિદૈવત કહેવામાં આવ્યું છે. જીવનની વિભિન્ન ધારાઓની વ્યાખ્યા આ ત્રણેય વિષયોના સંદર્ભમાં કરવામાં આવી છે. તો શું થયું કે આ પ્રકારે જાગ્રત આદિ કોષત્રયમાં નિવાસ કરનારા જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ અને પછીનો તુર્યા એ ચાર કોષ છે, અલગ અલગ. તો જ્યાં આગળ આત્માની એમ કે વર્તાતતાય હશે, તે જગ્યાએ તે વસ્તુ બનતી હશે. તો આત્મા તે સ્થાનોમાં રહેનારને સ્થાન પ્રદાન કરે છે. નાડી તેનું મૂળ સાધન છે. ચક્ષુ જે છે તે અધ્યાત્મ છે. જે જોઈ શકાય, દ્રષ્ટવ્ય એવો પદાર્થ જે છે તે બધો અધિભૂત કહેવાય છે અને આદિત્ય એનો અધિદેવ છે. જોનારો એનો અધિદેવ છે. નાડી તેનું મૂળ કારણ છે. જે ચક્ષુ ઇન્દ્રિયમાં, દ્રષ્ટવ્ય પદાર્થમાં, આદિત્યમાં, નાડીમાં અને પ્રાણમાં, વિજ્ઞાનમાં તથા આનંદમાં, હૃદયાકાશમાં તથા સંપૂર્ણ શરીરમાં સંચરણ કરે છે, એ આત્મા છે.

એ આત્માની જ ઉપાસના કરવી જોઈએ.

એ આત્મા કેવો છે? તો કે છે કે અજર છે, અમર છે, અભય છે, શોક રહિત છે, અશોક અને કેવો પાછો? તો કે અનંત છે. આત્મા એક જ છે અને અનંત છે. હવે નાડીને અધ્યાત્મ, અધિભૂત અને અદિદૈવતનું મૂળ કારણ કહેવામાં આવેલ છે. દ્રષ્ટિનો વિકાસ અને વિલય તેથી સંબંધિત નાડીઓમાં થાય છે. તો જે પ્રમાણે આત્માનું સ્થાન શરીરમાં અનેક જાતની નાડીઓમાં રહે છે, તેવી રીતે અધિભૂત માટે પ્રકૃતિમાં અને અધિદૈવત માટે વિરાટ પુરુષોમાં નાડીઓ રહેતી હોય છે. આગલા નવમાં ખંડમાં એ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે આદિત્ય વગેરે પણ તેનાથી સંબંધિત વિરાટ નાડીઓથી જ ઉત્પન્ન અને તેમાં જ લય પામે.

તો આ પ્રમાણે શ્રોત્રેન્દ્રિય પણ અધ્યાત્મ છે. કાન એ પણ અધ્યાત્મ છે. શ્રોતવ્ય શબ્દ જે છે, સંભળાય છે એ શબ્દ જે છે તેને અધિભૂત કહેવાય. અહીંથી કંઈક બોલાય છે, ત્યાં સંભળાય છે. આ જે આમ નીકળ્યો શબ્દ તેને અધિભૂત કહેવાય. એટલે આ જે શબ્દ તરંગ ચાલી રહ્યો છે તેને માટેની વાત છે. શ્રોતવ્ય શબ્દમાં, દિશાઓમાં, નાડીઓમાં, પ્રાણમાં, વિજ્ઞાનમાં, આનંદમાં, હૃદયાકાશમાં અને સંપૂર્ણ શરીરની અંદર જે વિચરણ કરે છે તે આત્મા છે. તે આત્માની જ ઉપાસના કરવી જોઈએ. એ આત્મા કેવો છે? તો કે અજર છે, ઘડો થતો નથી; અમર છે, મરતો બી નથી; અભય છે, એને ભય લાગતો નથી; શોક રહિત છે, એટલે કે અશોક છે અને અનંત કે એનો અંત આવતો નથી. તો આત્માનો અંત આવે જ નહીં એમ તો પણ તમે છેનો આત્મા એટલું બોલીને બંધ થઈ જાવ છો, બેસી. આગળ વધવું જોઈએ ને? પછી એને અનંત સુધીને જવું પડશે આત્માને અંધારતો તો ઉપર પ્રમાણે જેમ છે.

તો નાસિકા અધ્યાત્મ છે. ગ્રાતવ્ય એટલે ગ્રાણ વિષય જે છે તે અધિભૂત છે અને પૃથ્વી અધિદૈવત છે. નાડી એનું મૂળ સ્થાન છે. જે નાસિકામાં, ઘાતવ્ય ગંધમાં, પૃથ્વીમાં, નાડીમાં અનંત છે. આ પ્રમાણે જીવવા જે છે તે પણ અધ્યાત્મ છે. બધું અધ્યાત્મ જ છે. એટલે અહીં પણ આત્મા પ્રગટ છે, અહીં પણ આત્મા પ્રગટ છે એમ કહે છે. સ્વાદિષ્ટ પદાર્થ એ અધિભૂત છે. વચલી વસ્તુ જેમ પહેલામાં શબ્દ હતો એવી તે આહાર છે, સ્વાદિષ્ટ પદાર્થ અને વાયુ એ અધિદૈવત છે. એના આધારે એનું પાચન થવાનું છે, નીચે ઉતરવાનો છે, એ બધું થવાનું છે. નાડી એનું મૂળ સ્થાન છે. ચોક્કસ જગ્યાએ જવાનું છે એને પણ એ ત્વગેન્દ્રિયમાં, સ્પર્શ કરેલા પદાર્થમાં, વાયુ અને નાડીમાં પણ અનંત છે.

આ પ્રમાણે મન પણ અધ્યાત્મ છે. મંતવ્ય એટલે મનનો વિષય, "તમારું મંતવ્ય શું છે?" અધિભૂત છે અને ચંદ્રમા અધિદૈવત છે. નાડી એનું મૂળ સ્થાન છે. જે મનમાં, જે મંતવ્યમાં, જે ચંદ્રમામાં અને નાડીમાં પણ અનંત છે. આ પ્રમાણે હવે આગળ ચાલે છે. બુદ્ધિ પણ અધ્યાત્મ છે. તો કે બુદ્ધિમાં પણ આત્મા પ્રગટ થાય છે. બોધવ્ય એટલે બુદ્ધિનો વિષય એ એનું અધિભૂત છે. બ્રહ્મા અધિદૈવત છે. નાડી એનું મૂળ સ્થાન છે. જે બુદ્ધિમાં, બોધવ્યમાં, બ્રહ્મામાં, નાડીઓમાં અનંત છે. એ જ રીતે આગળ જોઈએ તો અહંકાર જે છે તે પણ અધ્યાત્મ. જો અહમ કર્તવ્ય એટલે અહમનો વિષય એ અધિભૂત છે. રુદ્ર એનો અધિદૈવત છે. નાડી એનું મૂળ સ્થાન છે. જે અહંકારમાં, અહમના વિષયમાં, રુદ્રમાં, નાડીમાં અનંત છે. એટલે અહંકારનો પણ અંત આવતો એટલો બધો મોટો થઈ શકે છે. એ પણ પછી પાછો એનો અંત આવી જ જાય છે છેવટે.

કારણ કે અહંકારનો અંત આવે તો જ આત્મામાં પ્રવેશ થાય ને? એટલે એ અનાદિ અનંત નથી એમ. ક્યાંકથી શરૂ થાય છે અને પછી ક્યાંક એનો અંત આવે છે. તો આ અહંકાર કેવો છે? સાદિ શાંત, ક્યાંકથી શરૂ થાય છે અને ક્યાંક એનો અંત આવે છે એવો.

આ પ્રમાણે વાક એટલે વાણી જે છે તે પણ અધ્યાત્મ છે. વક્તવ્યઘન અધિભૂત છે. અગ્નિ એનો દેવતા છે. વાણી કેવી અગ્નિ સમાન હોય. અગ્નિ સમાન વાણી અને અગ્નિના આધીન રહીને શબ્દો નીકળે. એને ઘણી વખત તો કોક બોલે ને તો એવું લાગે કે લાગે ને જાળ લાગે એવું બોલે. અને આ જે શબ્દ છે એ પહોંચે છે ત્યાં સુધી કારણ કે ત્યાં અગ્નિ એનો અધિદેવ છે. જે વાણીમાં, વક્તવ્યમાં, અગ્નિમાં અને નાડીમાં અનંત છે. આ પ્રમાણે બંને હાથ પણ અધ્યાત્મ છે. ગ્રહણીય પદાર્થ એ અધિભૂત છે અને ઇન્દ્ર અધિદૈવત છે. નાડી એનું મૂળ સ્થાન છે. જે હાથમાં, ગ્રહણ કરવા યોગ્ય વિષયમાં, ઇન્દ્રમાં અને નાડીમાં અનંત છે. આ પ્રમાણે બંને પગ જે છે એ પણ અધ્યાત્મ છે. પગનું કામ શું છે? જવાનું. તો કે ગંતવ્ય જવું એ એનું અધિભૂત છે અને વિષ્ણુ એ એનો અધિદૈવત છે. નાડી એનું મૂળ સ્થાન છે. જે પગમાં, ગંતવ્યમાં, વિષ્ણુમાં અને નાડીમાં પણ અનંત છે.

એ પ્રમાણે પાયું એટલે કે ગુદા અધ્યાત્મ છે. વિસર્જન વ્ય વિસર્જનનું દ્રવ્ય વિષય જે છે એ એનું અધિભૂત છે. ડિસ્ચાર્જ જે થાય છે તે મૃત્યુ અધિદૈવત છે. જ્યારે મૃત્યુ એને આવે છે તો મોટા ભાગનાને છૂટી જતું હોય. નાડી એનું મૂળ સ્થાન છે. જે ગુદામાં, વિસર્જનીયમાં, મૃત્યુમાં અને નાડીમાં અનંત. આ પ્રમાણે ઉપસ્થેન્દ્રિય પણ અધ્યાત્મ.

જો લિંગ પૂજા કરે છે, શા માટે નહીં? તો અધ્યાત્મનું આ સર્વોચ્ચ શિખર છે. ભાઈ, તે પણ જે છે, તે પણ આત્મા જ છે. ત્યાંથી પણ પ્રગટે છે. તો કે આનંદયત્વ, આનંદનો વિષય એ એનો અધિભૂત છે. પ્રજાપતિ એનો અધિદૈવત છે. પ્રજાપતિઓનું જ્યારથી રાજ ચાલુ થયું, ત્યારથી જ મૈથુન સૃષ્ટિનો ઉદ્ભવ થયો હતો. નાડી એનું મૂળ સ્થાન છે. તો જે ઉપસ્થ એ આનંદના વિષયમાં, પ્રજાપતિમાં, નાડીઓમાં અનંત છે. આ આટલી જગ્યાએ ઈશ્વર જ પ્રગટ થાય છે, આત્મા જ પ્રગટ થાય છે અને એના આધારે જ આ બધું આગળ ચાલે છે એમ કહેવા માંગે છે. એ નારીઓ મારફતે આગળનું કામ કરાવી લે. નારીઓમાં પ્રાણ સંચારિત કરાવે છે અને પ્રાણ સંચારિત થયા પછી જે તે ઇન્દ્રિયની આપણે જેની તેની વાત કરી, તે બધા પોતે વર્કેબલ થઈ જાય છે, બધા કામ કરી શકે છે.

આ તુર્ય સિવાય આ ઈશ્વર સર્વજ્ઞ છે. પછી કેવો? તો કે સર્વેશ છે, સર્વાધિપતિ છે, અંતર્યામી છે અને દરેકનું ઉત્પત્તિ સ્થાન એ જ છે. સંપૂર્ણ સુખો વડે એ જ ઉપાસ્ય છે. પૂજા એની જ કરવાની, આત્માની. પરંતુ આ બધા સુખોની ઉપાસના કરતો નથી. આ વેદ અને શાસ્ત્રો વડે પણ ઉપાસ્ય છે, એટલે ઉપાસના કરવાનું સાધન છે વેદ અને શાસ્ત્રો. પણ આ વેદ અને શાસ્ત્રોની ઉપાસના નથી કરતો. એ વેદને શાસ્ત્રોની ઉપાસના, આ કેવી વાત છે કે તમે પ્રશંસા કરો છો પણ હું તમારી પ્રશંસા કરતો નથી. એવી રીતના આ ઇન્દ્રિયો બધી આત્માની પ્રશંસા કરે છે કે એને અધીન છે, પણ આત્મા ઇન્દ્રિયોને આધીન નથી એમ કહેવા માંગે છે. કોઈ પણ ઇન્દ્રિયને આધીન નથી, શરીરને, દેહને કશાને આધીન નથી. આત્મા પોતે પોતાની જગ્યાએ સ્વતંત્ર છે. એના હોવાથી આ બધા કામ કરે છે, પણ એ ના હોય એ અપેક્ષાની અંદર આ ઇન્દ્રિયો કામ કરતી બંધ થઈ જાય છે.

ધેટ્સ ઈટ. પણ પછી એવું નથી કે આવું આ ઇન્દ્રિયો ઉપર અનુગ્રહ કર્યા કરે બધો ટાઈમ અને એને ચલાવે રાખે. ના, આને જ્યાં સુધી ચલાવવાનું છે ત્યાં સુધી એ ચલાવશે, પછી બંધ. એટલે એ વેદ અને શાસ્ત્રોની ઉપાસના નથી કરતો.

તો હર કોઈ એનું અન્ન છે, પણ આ કોઈનું અન્ન નથી. બધાને ભક્ષ કરી જાય છે એમ કહે છે. આત્મા એટલો મોટો છે ને એવો ખાવધરો છે કે બધું ખાઈ જાય, આખેઆખી સૃષ્ટિને સૃષ્ટિ ખાઈ જાય, પણ એ કોઈનું અન્ન નથી. એટલે આત્માને કોઈ ખાઈ શકે નહીં. તે સિવાય આ દરેકનું નેત્ર, દરેકને આજ્ઞા આપનાર એટલે દેખાડનાર, પછી આજ્ઞા આપનાર, અન્નમય ભૂતો, પ્રાણમય ઇન્દ્રિયોનો આત્મા, મનોમય સંકલ્પ સ્વરૂપ, વિજ્ઞાનમય કાલરૂપ, આનંદમય અને લય સ્વરૂપ છે. તેમાં અદ્વૈત નથી, તો દ્વૈત ક્યાંથી થઈ શકે? એક જ બસ. એટલે તમે એક બોલી શકો એવી સ્થિતિ જ નથી એ ત્યાં સુધીનું કહે છે. જે છે એ આ છે, ભાઈ. પણ પછી તમે એમ કહો કે આ એક, તો એ બેની અપેક્ષાએ એક કહો છો તમે. ભલે હજી બે આવ્યો નથી, પણ આમ એ અધ્યાહારમાં છે કે ભાઈ બે છે એવું તમે માનો છો, તેથી તમે પહેલા એને એક કહો છો. નહીં તો એક કહેવાની જરૂરત રહેતી નથી.

આ મર્ત્ય નથી, તો અમૃત કેમ થઈ શકે? એ ના અંતર પ્રજ્ઞ છે, ના તો એ બહિરપ્રજ્ઞ છે. એટલે આ બંને અંતર અને બાહ્યમાં પણ પ્રજ્ઞ નથી. આ પ્રજ્ઞાન ઘન નથી, ન પ્રજ્ઞ એટલે કે વધુ જાણવાવાળો છે, ન અપ્રજ્ઞ એટલે કે કંઈ પણ ન જાણવાવાળો થઈને પણ તેને કંઈ જાણવું બાકી રહે છે તેવો પણ નથી. તે સિવાય નિર્વાણ માટે અને કોઈ ઉપદેશ અનુશાસન નથી. અર્થાત મોક્ષ માટેનું આ અનુશાસન છે. આજ વેદની શિક્ષા છે અને અનુશાસન છે. છઠ્ઠા ખંડની અંદર નારાયણ વિદ્યા કીધી છે આખેઆખી.

"આ નારાયણ ઉપનિષદનો સંસ્કૃત મંત્ર છે જે ગંભીરપણે ખોટો ટ્રાન્સ્ક્રાઈબ થયો છે (ચોક્કસ પુનર્નિર્માણ શક્ય નથી) ગ્રાણમ ચ ગ્રાતવ્યમ ચ નારાયણો જીવવાચ રસયત્વમ ચ નારાયણસ્તવત્વમ ચ સ્પર્શયત્યમવમચ નારાયણો મનસ્ચ મંતવ્યચ નારાયણો બુદ્ધેસ્ચ બોધવ્ય."

આ રીતે આગળ વધતા વધતા બધા જ પદ, પાયુ, ઉપાયુ, ઉપસ્થ, બધા વસ્તુઓ એ ફક્ત નારાયણ જ છે એવી એક ભાવના કરવાની એમ છે. એટલે કહે છે કે ચક્ષુ અને દ્રષ્ટવ્ય જે છે તે નારાયણ છે. દ્રષ્ટવ્ય જોવાનો પદાર્થ એ નારાયણ છે. શ્રોત્ર અને શ્રોતવ્ય પણ નારાયણ છે. ગ્રહણ શક્તિ અને ગ્રાણ પદાર્થ જે છે એ પણ નારાયણ છે. જીવવા અને રસનો વિષય જે છે તે પણ નારાયણ છે. ત્વચા અને સ્પર્શનો વિષય જે છે તે પણ નારાયણ છે. મન અને મંતવ્ય વિષયનો, મનનો વિષય જે છે તે પણ નારાયણ છે. બુદ્ધિ અને બુદ્ધિનો જે વિષય છે તે પણ નારાયણ છે. અહંકાર અને અહંકારનો વિષય એ પણ નારાયણ છે. તમે અહંકાર શેનો કરો છો? તો એ પણ નારાયણ. તમારો અહંકાર નારાયણ છે. પણ જીવના વિશે તમે અહંકાર કરો છો, "મારી બહુ તાકાત છે, મારું તો," એ પણ નારાયણ છે એમ. ચિત્ત અને ચિત્તનો વિષય પણ નારાયણ છે.

વાક અને વક્તવ્ય જે છે તે પણ નારાયણ છે. હાથ અને દાતવ્ય પણ નારાયણ છે. પગ અને ગંતવ્ય જે છે તે પણ નારાયણ છે. પાયુ એટલે ગુદ્દા અને વિસર્જનીયત્વ એ જે છે તે પણ નારાયણ છે. ઉપસ્થ અને આનંદનો વિષય જે છે તે પણ નારાયણ છે. નારાયણ જ ધાતા છે એટલે ધારણ કર્તા છે, વિધાતા છે, વિકર્તા છે અને એકમાત્ર દિવ્ય દેવ કોણ છે? કેવળ નારાયણ.

"ૐ નમો નારાયણાય, ૐ નમો નારાયણાય, ૐમ નમો નારાયણાય."

આ અનુભવ નારાયણનો છે. અંદર બહાર દરેક ઇન્દ્રિયોમાં વ્યાપી રહેલા નારાયણને નમસ્કાર કરું છું. આદિત્ય, રુદ્ર, વસુ, અશ્વની કુમાર, ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદના મંત્ર, અગ્નિ અને ગૃત્તની આહુતિ પણ નારાયણ જ છે. એ જ નારાયણ એક દિવ્યદેવ અને દરેકનું ઉત્પત્તિનું સ્વરૂપ છે. તો જે કંઈ ઉત્પત્તિનું સ્વરૂપ તમે જોઈ રહ્યા છો, જે તે પદાર્થોને જે તે સ્વરૂપ, એ મતલબ "એવરીથિંગ ઇઝ ગોડ." તો એ બધું જે કાંઈ છે તે બધું શું છે? નારાયણ સ્વરૂપ છે. તો ગાડીના "બોનેટ"ને લાત મારીને બંધ ના કરતા, ખબર છે? બંધ કરવા. હાથમાં બધું લીધું હોય તો પહેલા મૂક ને બંધ કર.

ભાઈ, તું પણ એવું નહીં, આમ દઈને લાત મારશે એને. નારાયણ માતા-પિતા, ભાઈ છે, વાસસ્થાન છે, શરણ છે, મિત્ર છે અને ગતિ તથા સદગતિ પણ નારાયણ છે. નારાયણ, વિરજા, સુદર્શના, જીતા, સૌમ્યા, અમોઘા, કુમારા, અમૃતા, સત્યા, મધ્યમા, નાસીરા, સુશિરા, અસુરા, સૂર્યા, ભાસ્વતી નામથી જાણીતી દિવ્ય નાડીઓ જે છે તે પણ બધી નારાયણથી સભર છે. નારાયણ શક્તિથી સભર છે.

જે ગરજે છે, જે ગાન કરે છે, વાયુરૂપ થઈને વર્ષે છે, જે વરુણ, અર્યમા, ચંદ્રમા, કાલ, કવિ, ધાતા, પ્રજાપતિ, બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, દિવસ, અર્ધ દિવસ, કલા, કલ્પ, ઊર્ધ્વભાગ, દિશાઓ અને હર કોઈ વસ્તુ છે તે બધું શું છે? નારાયણ જ છે. આજે કંઈ વર્તમાનમાં છે અને જે પહેલા થઈ ચૂક્યું છે, જે આગળ ભવિષ્યમાં થશે તે બધું જ પુરુષ શું છે? પરમેશ્વર છે, નારાયણ છે. આ અમરજીવ જગતના પણ એ જ સ્વામી છે જે અન્ન દ્વારા વૃદ્ધિને પામે છે. ભોજન કરો ને ધીમે ધીમે મોટા થાવ, એના પર એ જ સ્વામી છે.

આ એ જ વિષ્ણુનું પરમ પદ છે જેને વિદ્વાન પુરુષો સદા પ્રત્યક્ષ જુએ છે. આ અંતરિક્ષમાં ફેલાયેલા ચક્ષુના સદ્રશ, ક્રોધિત ન થવાવાળા અને નિરંતર જાગ્રત રહેવાવાળા વિપ્રગણ તેનો સાક્ષાત્કાર કરે છે. કોણ કરે છે? નિરંતર જાગરત રહેવાવાળા વિપ્રગણો તેનો સાક્ષાત્કાર કરે છે. વિપ્ર બ્રાહ્મણ, જે બ્રહ્મને જાણે તે બ્રાહ્મણ. નિત્ય જાગનારા શેમાં જાગનારા? બ્રહ્મમાં જાગનારા એવા લોકો એનો સાક્ષાત્કાર કરે છે. આ જ વિષ્ણુનો પરમપદ છે, એ જ નિર્વાણનો ઉપદેશ છે, એ જ વેદનું અનુશાસન છે અને એ જ વેદની શિક્ષા પણ છે.

જે શરીરની અંદર હૃદયરૂપી ગુફામાં વાસ કરે છે તે આત્મા અજ અને નિત્ય છે. તેનું શરીર પૃથ્વી છે, જે પૃથ્વીમાં સંચરિત થાય છે પણ પૃથ્વી તેને જાણતી નથી. પૃથ્વી જડ છે પણ એ જડત્વની અંદર નારાયણનો સંચાર થવાના કારણે પૃથ્વી જીવંત ભાસે છે. જળ એનું શરીર છે પણ જે જળમાં સંચરિત થાય છે પણ જળ એને જાણતું નથી. એટલે જળનો કણ છે, જે અણુ છે તે એ તત્વને જાણી શક, એ શક્તિને, એના સ્ફૂરણને જાણી શકતો નથી એમ કહે છે. ત્યાં પણ જળ અને ચેતન બંને સાથે સાથે છે. બંને જોડે જોડે જ હોય હંમેશા. જ્યાં જડ હોય ત્યાં ચેતન હોય જ. જ્યાં જડ હોય ત્યાં ચેતન હોય જ અને જ્યાં ચેતન હોય ત્યાં જડ હોય એવો કોઈ નિયમ નથી. ચૈતન્ય સ્વતંત્ર છે પોતાની રીતે. એટલે પેલાએ તો જોડીદાર જોડે રાખવો પડે નારાયણને પણ નારાયણને કોઈને જોડે રાખવા કે ના રાખવા એ બાબતમાં એ સ્વતંત્ર છે.

ઈવન લક્ષ્મીને જોડે લઈને નથી ફરતા. કોકના આશીર્વાદ આપવાનો હોય, કશું કરવાનું હોય તો એકલા જ જઈને આપી આવે છે. પ્રહલાદને આપવા ગયા હતા ને એકલા એકલા એવું બધું. ધ્રુવને આપવા ગયા હતા. તમને આપવા આવી શકે.

હવે જળમાં સંચરિત થાય છે પણ જળ એને જાણતું નથી. તેજ તેનું શરીર છે, તે તેજમાં સંચરિત થાય છે પણ તેજ તેને જાણતું નથી. આ અમારે પ્રણવયોગ સિદ્ધ ગીતામાં સીધે સીધું આમાંથી આખે આખું આ લીધું છે. વાયુ જેનું શરીર છે, જે વાયુમાં સંચરિત થાય છે પણ વાયુ તેને જાણતું નથી. આકાશ જેનું શરીર છે. એટલે કે આમાં જો કેવી બે વસ્તુ બની. પાંચ તત્વો છે. આ પાંચ તત્વો પોતે જ પંચભૂત રૂપે જડ છે પણ જેવા એના સાથે જોડાય છે નારાયણ સાથે કે આત્મતત્વ સાથે એટલે બધા જીવંત ભાસે છે. પછી એ બધું અંદર થવાને માટે શક્તિમાન બને છે. ત્યાં સુધી તો એ બધા નિષ્ક્રિય એમ જ જડ પડેલા છે. કશું થઈ શકતું નથી એનું.

છેવટે કહે છે, આકાશ જેનું શરીર છે, તે આકાશમાં સંચરિત થાય છે પણ આકાશ જેને જાણતું નથી. આગળ કહે છે, મન જેનું શરીર છે. આમ જુઓ, મનને તમારા તો મન જડ છે. હવે એ મનમાં સંચરિત થાય છે પણ મન એને જાણતું નથી કે કેવી રીતે સંચરિત થયું, શું થયું એ જાણી શકાતું મન દ્વારા નથી. આકાશ જેને જાણતું નથી. મન જેનું શરીર છે પણ મન તેને જાણતું નથી. બુદ્ધિ જેનું શરીર છે, તે બુદ્ધિમાં સંચરિત થાય છે પણ બુદ્ધિ તેને જાણતી નથી. એટલે બુદ્ધિએ જડ કીધી. અહંકાર જેનું શરીર છે, જે અહંકારમાં સંચરિત થાય છે પણ અહંકાર તેને જાણતો નથી. જો સંચરિત ના થાય તો અહંકાર જ ના થાય. પડ્યો રહે અહંકાર પણ એનું કંઈ થાય નહીં. તો અહંકાર ઊભો થાય છે તે પણ એ પરમેશ્વરની ચેષ્ટા જ છે એમ કહે છે. એનાથી એ થાય છે.

હવે ચિત્ત જેનું શરીર છે, જે ચિત્તમાં સંચરિત થાય છે પણ ચિત્ત એને જાણતું નથી. અવ્યક્ત જેનું શરીર છે, તે અવ્યક્તમાં સંચરિત થાય છે છતાં પણ અવ્યક્ત એને જાણતું નથી. અક્ષર જેનું શરીર છે, ઓમ જેનું શરીર છે, બોડી જે અક્ષરમાં સંચરિત થાય છે, અંદર પ્રવેશી જાય છે, પ્રસરે છે અને પછી એને એક્ટિવ કરે છે પણ અક્ષર એને જાણી શકતો તો નથી કે મને કોણ ચલાવી રહ્યું. એવી અક્ષરને પણ ખબર પડતી નથી. મૃત્યુ જેનું શરીર છે, જે મૃત્યુમાં સંચરિત થાય છે પણ મૃત્યુ એને જાણતું નથી. તે સર્વે ભૂતોનો અંતરાત્મા, વિનિષ્ટ પાપવાળો એક દિવ્ય દેવ નારાયણ છે. નર આયન, નર આયન, નારાયણ એમ કહેવામાં આવે. વ્યાપક છે એટલે વિષ્ણુ એનું બીજું નામ કીધું છે.

જળ જેમ હોય, તમે આમ પાણી અહીંયા છૂટું મૂકો એટલે બધે કેવું વ્યાપી જાય કે નહીં? અને જેટલી સરફેસ જ્યાં જ્યાં જેમ મળે કેવી રીતે પાણી બધું પ્રવેશી જાય એવી રીતે એ પ્રવેશી ગયેલો છે નારાયણ બધે જ. કોઈ ઇન્દ્રિય, કશું બાકી મૂક્યું નથી એને. કશું છોડ્યું જ નથી. એટલે આપણને આ સૃષ્ટિ કેવી ભાસે છે? જીવંત સૃષ્ટિ ભાસે છે. નહીંતર કેવું લાગે? જડ સૃષ્ટિ ભાસે. કેવી મ્યુઝિયમમાં મૂકેલું હોય દાખલા તરીકે કંઈને આપણે આમ ત્યાં આગળ આમ દૂરથી બહારથી જોતા હોય ને કેવું લાગે? એવું લાગે કે આખે આખી સૃષ્ટિ મ્યુઝિયમમાં મૂકવા જેવી જ છે જો નારાયણ ના હોય તો. હા, પણ આ છીએ તો આપણને પછી જીવન તો લાગે છે. પછી તો ઉત્સવ આવે એક પછી એક. યાર, પેલું હવે કંઈક બીજું આવવાનું છે. રથયાત્રા આવવાની છે કે પછી બહુ મજા આવશે. હજી એ પતી ના હોય તો કે પાછળ કંઈક બીજો.

પ્રસંગ આવે છે એટલે એમાં બહુ મજા આવવાની છે, પણ એ બધું જે કંઈ આખું ચાલી રહ્યું છે તે બધું શાના આધારે? આ નારાયણના આધારે ચાલે છે. આ વિદ્યા નારાયણે "અપાંતરતમા" નામના ઋષિને આપી હતી બહુ જૂના ટાઈમની અંદર આ આપંતરમે બ્રહ્માને આપી. બ્રહ્માએ ગોર અંગી રસને આપી. ગોરાંગી રસે રૈકવને આપી. રૈકવે રામને આપી અને રામે સંપૂર્ણ ભૂતોને પ્રદાન કરી દીધી. આ પ્રમાણે આ નિર્વાણનું અનુશાસન છે, વેદનું અનુશાસન છે અને વેદની શિક્ષા છે. "નિર્વાણાનું શાસન મિતિ વેદાનું શાસન મિતિ વેદાનું શાસનમ" એવું કીધું છે.

હવે આઠમાં ખંડની અંદર આગળ કહે છે: "બધાના શરીરોની અંદર હૃદયરૂપી ગુફામાં આ શુદ્ધ આત્મા નિવાસ કરે છે." બસ, એક લીટીમાં કહી દીધું, એડ્રેસ આવી ગયું તમારી પાસે. બધાના શરીરોની અંદર હૃદયરૂપી ગુફામાં આ શુદ્ધ આત્મા નિવાસ કરે છે. શરીર તો માંસ, મેદ અને રક્તથી પરિપૂર્ણ છે, જે અત્યંત નશ્વર અને ચિત્રભીતિ એટલે ચિતરેલી ભીંતની જેમ, ગંધર્વ નગરની સમાન, કેળાના ગર્ભની નિસાર, જળના બુદબુદોની સમાન ચંચળ છે. કેટલી બધી ઉપમાઓ આપે છે, જો. પરંતુ તેથી પર રહેવાવાળો આત્મા કેવો છે? તો કે અચિંત્ય છે. તમે ચિંતન કરી જ ના શકો. આત્મા કેવો છે, કેવો છે? બસ, એ ચાલ્યા જ કરે, પણ તમે યુ નેવર કમ ટુ એની કન્ક્લુઝન કે આવો જ છે. એવો જે છે તે આત્મા દિવ્ય છે, પાછો પ્રકાશવાન છે. એ અસંગ છે, એ શુદ્ધ છે, તેજ સ્વરૂપ છે, રૂપ રહિત છે. આત્માનું કોઈ રૂપ હોતું નથી.

સર્વેશ્વર છે, બધા ઈશ્વરોનો પણ એ ઈશ્વર છે. અચિંત્ય છે, એટલે ફરી વખત શબ્દ આવ્યો અચિંત્ય. તમે ચિંતવન ન કરી શકો એવો અને અશરીર છે, એને કોઈ બોડી જ નથી, એને જરૂર બી નથી. હૃદયરૂપી ગુફામાં વાસ કરવાવાળો આત્મા અમૃત અને દીપ્તિમાન છે, દિવ્ય છે, ચકચક એકદમ પ્રકાશિત. વિદ્વાન તેને આનંદ રૂપમાં જુએ છે અને તેમાં વિલય થયા બાદ તેથી ભિન્ન કંઈ પણ રહેતું નથી. જોતા હું વિલીન થઈ ગયા પછી શું જોવાનું રહ્યું? કશું રહ્યું નથી. ક્યાંથી દેખાય કશું? આત્મામાં બધું પ્રવેશી ગયા તે પછી.

નવમાં ખંડની અંદર રૈકવે ગોરાંગી રસને પ્રશ્ન કર્યો કે, "હે ભગવાન, આ સંપૂર્ણ પદાર્થ ક્યાં અસ્ત થાય છે?" આજે કંઈ આખી સૃષ્ટિ છે એ એક પદાર્થ છે અને એના અંદર આ બધા પૃથક પૃથક પદાર્થો જુદા જુદા ભૂતોના અલગ અલગ પરમ્યુટેશન કોમ્બિનેશનથી બનેલા છે. હવે આ બધું ક્યાં જાય છે? ત્યારે કહે છે કે જે પદાર્થ ચક્ષુની પ્રત્યે પ્રગટ થાય છે, દેખાય છે, તે ચક્ષુ પોતાના અંતર્યામીમાં જ અસ્ત થઈ જાય છે. જે દ્રષ્ટવ્ય પદાર્થ આદિત્યને પ્રત્યે પ્રગટ થાય છે, તે આદિત્યમાં વિલીન થઈ જાય છે. જે જેની સામે આવે છે તે તેને પતાવી દે છે એમ કહે છે. જે આદિત્ય વિરજા એટલે કે સુષુમ્ણા નાડીનું એક નામ છે, ના પ્રતિ પ્રત્યક્ષ થાય છે, તે વીરજામાં વિલીન થાય છે. જે વીરજા પ્રાણના પ્રત્યે પ્રગટ થાય છે, તે પ્રાણમાં લય પામે. જે પ્રાણ વિજ્ઞાનના પ્રતિ પ્રગટ થાય છે, તે વિજ્ઞાનમાં અસ્ત થઈ જાય છે.

જે વિજ્ઞાન જાણવાથી આનંદના પ્રતિ ઉત્પન્ન થાય છે, તે આનંદમાં અસ્ત પામે છે. વિજ્ઞાન વિજ્ઞાન ઊભું થાય અને આનંદની સામે જુએ તો આ એ આનંદની અંદર અસ્ત પામી જાય. પછી વિજ્ઞાન રહેતું એ આનંદમય બની જાય. જે આનંદ તુર્યના પ્રત્યે પ્રગટ થાય છે, તે તુર્યમાં જ અસ્ત થાય છે. આ તુર્ય અમૃત, અભય, અશોક, અનંત અને નિર્બીજ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત થાય છે. જે જે નામની નાડીઓ મનુષ્યમાં હોય છે, તે બધી જ નાડીઓ મૂળ રૂપે વિરાટ પુરુષમાં હોય છે. જે પ્રમાણે વિરાટ પુરુષ પરમાત્માનો અંશ આત્મા છે, તે પ્રમાણે નાડીઓ પણ વિરાટના નાડીતંત્રની અંગ છે. આદિત્ય વગેરે દેવોનું પ્રગટ થવું અને વિલય થવું તે પણ આ પ્રતિ કહેવામાં આવ્યું છે.

હવે આગળના મંત્રોમાં અધિદેવતાનો વિલય જે નાડીઓમાં કહ્યો છે, તે બધી વિરાટની નાડીઓ છે એમ માન્ય છે. એટલે એક આ પુરુષ જે છે અહીં દેખાય છે, એક વિરાટ પુરુષ છે અને એનામાં જે છે તે બધું જ આની અંદર છે અને આ આના અંદર જે કાંઈ છે, જે જેવું જેવું છે, એ જે તે વસ્તુનો પ્રતિ પદાર્થ ત્યાં પહેલા મૂળ સાથે જોડાયેલો છે એમ કહે છે. એક અને આ એક છે, આ અનેક છે, પણ આ અનેક પાછા આ એક સાથે જોડાયેલા છે. એનામાં ફેરફાર આવવાથી અહીંયા બધે ફેરફાર આવી જાય છે. આનામાં ફેરફાર કોણ લાવે? કેવળ આત્મા. બીજું કોઈ પેનરસ જ નથી હતો. એટલે એ ઓટોમેશન પર હોય. વિરાટ પુરુષની અંદર આવનારા જે ફેરફારો હોય, સમયે સમયે જોતા જોતા, એ બધા ઓટોમેશન પર હોય. ચલો, ઓટોમેટિક આવે. ખાલી આત્માની હાજરી હોય, પછી એ બધું થવા માંડે. આ બધી છાસનો પ્રભાવ છે.

આ પ્રમાણે જે સ્ત્રોત્ર પ્રત્યે પ્રગટ થાય છે, તે સ્ત્રોત્રમાં અસ્ત પામે છે. જે સ્ત્રોત્ર શ્રોતવ્ય પ્રતિ પ્રગટ થાય છે, તે શ્રોતવ્યમાં અસ્ત થાય છે. કાળી ચાલે. જે શ્રોતવ્ય દિશાઓ પ્રત્યે પ્રગટ થાય છે, તે દિશાઓમાં અસ્ત પામે છે. જે દિશાઓ સુદર્શના પ્રતિ પ્રગટ થાય છે, તે સુદર્શનામાં અસ્ત પામે છે. જે સુદર્શના અપાનના પ્રતિ પ્રગટ થાય છે, તે અપાનમાં અસ્ત પામે છે અને જે અપાન વિજ્ઞાન પ્રત્યે ઉત્પન્ન થાય છે, તે વિજ્ઞાનમાં અસ્ત થઈ જાય છે. હવે વિજ્ઞાનનો અંત આવી જાય. જો આ વિજ્ઞાન અમૃત, અભય, અશોક, અનંત અને નિર્બીજ બ્રહ્મમાં લીન થઈ જાય છે. તો વિજ્ઞાન નીકળે છે ક્યાંથી? આ પરમાત્મામાંથી, નિર્બીજ બ્રહ્મમાંથી વિજ્ઞાન નીકળે છે સીધે સીધું જ આમ અને એ પ્રમાણે પછી આ બધું બને છે. તો હવે આ પ્રમાણે જે પદાર્થ નાસિકા પ્રતિ ગંધ રૂપે પ્રગટ થાય છે, તે નાસિકામાં અસ્ત પામે છે.

હવે બધું જ એ પ્રમાણે જોતા જવાનું. જે નાસિકા ઘ્રાણ યોગ્ય પદાર્થમાં પ્રગટ થાય છે, તે ઘ્રાતવ્ય પદાર્થોમાં વિલીન થાય છે. જે ઘ્રાતવ્ય પૃથ્વી પ્રતિ પ્રકટ થાય છે, તે પૃથ્વીમાં અસ્ત પામે. જે પૃથ્વી જીતા નામની નાડીમાં

પ્રગટ થાય છે તે જીતામાં અસ્ત પામે છે. જે જીતા વ્યાન પ્રત્યે પ્રગટ હોય છે, વ્યાન નામનો વાયુ તે વ્યાનમાં જ વિલય પામે છે. હવે વ્યાનનો વારો. તો કે જે વ્યાન વિજ્ઞાન પ્રત્યે પ્રગટ થાય છે, તે વિજ્ઞાનમાં લય પામી જાય અને આ વિજ્ઞાન અમૃત, અભય, અશોક, અનંત અને નિર્બીજ બ્રહ્મમાં લીન થઈ જાય. એ પ્રમાણે જે પદાર્થ આ ઘણું લાંબું છે, જીવવા પ્રત્યે પ્રગટ થાય છે તે પણ આવી જ રીતે જાય છે.

જે પદાર્થ ત્વચા પ્રત્યે પ્રગટ થાય છે, તે ત્વચામાં લીન થાય છે. જે પદાર્થ વાક પ્રત્યે પ્રગટ થાય છે, તે વાકમાં લીન થઈ જાય છે અને ફરીથી આગળ કીધું કે જે હાથને પ્રાપ્ત થાય છે, તે હાથમાં વિલીન થઈ જાય છે. જે પાદ પ્રત્યે ગમન કરે છે, તે પાદમાં વિલીન થઈ જાય છે. જે પાયુ પ્રત્યે ગમન કરે છે, તે પાયુમાં વિલીન થઈ જાય છે. પછી જે ઉપસ્થ પ્રત્યે ગમન કરે છે, તે ઉપસ્થમાં વિલીન થઈ જાય અને આનંદમય વિષયોને પ્રાપ્ત કરે છે. તેથી તે આનંદમાં લય પામી જાય છે. આ પ્રજાપતિમાં વિલય પામે છે. આ પ્રજાપતિ નાસીરા નાડી પ્રત્યે પ્રસ્થાન કરે છે, ત્યારે તે નાસીરા નાડીમાં પોતાને વિલીન કરી દે છે. તો આપણે જેમાંથી આવ્યા છીએ, તેમાં આપણે પાછા લય પામી જતા હોઈએ છીએ.

તે પછી કહ્યું કે જે મન પ્રત્યે ગમન કરે છે, તે મનમાં વિલીન થઈ જાય છે. જે બુદ્ધિ પ્રત્યે ગમન કરે છે, તે બુદ્ધિમાં વિલીન થઈ જાય છે. જે અહંકાર પ્રત્યે ગમન કરે છે, તે અહંકારમાં વિલીન થઈ ખલાસ થઈ જાય. પછી અહંકારમાં ખતમ થઈ જાય. જે ચિત્તને પ્રાપ્ત કરી લે છે, તે ચિત્તમાં વિલીન થઈ જાય છે. પછી જે મનુષ્ય આ વિજ્ઞાન તુર્યની સામે જાય છે, તેનાથી આ મૃત્યુ રહિત, શોક રહિત, અંતરહિત અને બીજ રહિત તુરીય અવસ્થાને એ પ્રાપ્ત કરી લે છે. પછી ફરી કહ્યું કે જે પણ મનુષ્ય આ પ્રમાણે નિર્બીજ રૂપ તત્વને જાણી લે છે, તે નિર્બીજ થઈ જાય છે.

આ બધાયનું મૂળ શું છે? તો કે બ્રહ્મ છે. એ બ્રહ્મ છે તે નિર્બીજ. એમાંથી કશું થતું નથી. એટલે એવું જાણ્યા પછી કારણ કે એ અજન્મા છે, તો આ પણ અજન્મા થાય છે. મૃત્યુ અને મોહને પણ પ્રાપ્ત થતું નથી. કારણ કે એને ખબર પડી ગઈ છે કે હું અહીંથી આવ્યો. એનું ભેદન થતું નથી, દહન થતું નથી, છેદન થતું નથી, કંપાઈમન થતું નથી અને ક્રોધિત પણ થતો નથી. આ પ્રમાણે સંપૂર્ણ રીતે દગ્ધ કરનાર આ આત્મા જ છે. આ બધું જ છેવટે ખતમ કરી નાખશે કોણ? તો કે આત્મા. બધું આત્મા પ્રત્યે.

"નમસ્તે ગણપતિ ત્વમેવ પ્રત્યક્ષમ તત્વમસી, ત્વમેવ કેવલમ કરતાસે, ત્વમેવ કેવલમ ધરતાસે, ત્વમેવ કેવલમ હરતાસે, ત્વમેવ સર્વખલવિદમ બ્રહ્માસે. ત્વમ સાક્ષાત આત્માસી નિત્યમ ઋતમ વચમી સત્યમ વચમી. અવત્વમામ અવક્તારમ અવશરોતારમ અવદાતારમ અવધાતારમ અવનુચાનમવશિષયમવ પશ્ચાતાતપુરસ્તાત અવોતરતાત અવદક્ષિણાતાત અવચોરધવાતાત અવાધરાતાત સર્વતોમામપાહી પાહી સમંતાત. ત્વમ વાંગમયમ ચિન્મસ્તમ બ્રહ્મસ્તવ આનંદમયસ્વ સચ્ચિદાનંદિત્યો સિત્યમ પ્રત્યક્ષમ બ્રહ્માસી ત્વમ જ્ઞાનમયો વિજ્ઞાનમયોસ સર્વ જગદિદમ ત્વતવત સસ્ત સર્વ જગદિદમ ત્વલમેશત સર્વ જગદિદમ ત્વય ધારીત સર્વ જગદિદમ ત્વ પ્રત્યયત. ત્વામ ભૂમિ રાપનલો નભવામ ચતવારી વાગ પદાનિત્યમ ત્વમ અવસ્થાત્રમગુ પૂનત્રયતિતમ ત્વમ દેહત્રયતિતમ ત્વમ કાલત્રયતિતમ ત્વમ મુલાધારસ્થિતોશ નિત્યમ ત્વમ શક્તિ ત્રમકમ ત્વમ યોગીનું ધ્યાન નિત્યમ ત્વમ બ્રહ્મા ત્વમ વિષ્ણુસ્તવમ રુદ્રસ્તવમ ઇન્દ્રસ્તવમ અગ્નિસ્તમ વાયુસ્તમ સૂર્યસ્તમ ચંદ્રમાસ્તમ બ્રહ્મ ભુભુરવસ્વરૂમ ગણાદિપૂર્વ મુચાર્યમ વરણાદિસ્તનંતરમ અનુસ્વાર પરતરમ અર્ધે દુલસિતમ તારે રુદ્ધમ એતતત્વમ મનુસ્વરૂપમ ગકાર પૂર્વ રૂપમ અકારો મધ્યમ રૂપમ મનુસ્વાર શાંત્ય રૂપમ બિંદુ રુત્તર રૂપમ નાદમ સંધાનમ સૈસા ગણેશ વિદ્યા ગણક ઋષિ નિચુદ ગાયત્રી છંદ ગન ગણપતિ દેવતા ૐ ગન ગણપતે નમઃ.

એકદંતાય વિમહે વક્રતુંડાય ધીમહિ તન્નોદંતીિ પ્રચોદયાત. એકદંતમ ચતુરહસ્તમ પાશમ કુષધારે દંચવર્દમ હસ્તે બિભરાણમ મુષકધ્વજમ રક્તમ લંબોદરમ સુપણકમ રક્તવાસમ રક્તગંધાનુલતાંગમ રક્ત પુષ્પેહ સુપૂજિતમ ભક્તાનુકંપનમ દેવમ જગત કારમ મચતમ આવિરભૂતચ સૃષ્ટિ યાદો પ્રકૃતે પુરુષાત પરમ એવમ ધ્યાયો નિત્યમ સહયોગી યોગી નાવર નમો વ્રાતપતે નમો ગણપતે નમો પ્રમતપતે નમસ્તેસ્તુ લંબોધરાય એકદંતાય વિઘ્નનાશીને શિવસુતાય શ્રી વરદમૂર્તયે નમઃ ૐ."

તો બધું પ્રત્યે છે. આ બ્રહ્મના અંદર જ બધું વિલીન થાય છે. એમાંથી જ બધું બહાર નીકળેલું છે. બસ આટલું આને અંદર આપણે સમજવાનું છે. એટલે એને કીધું છે કે આ આત્મા જે છે ને કેવો છે ભાઈ? તો કે સેકડો પ્રકારના પ્રવચન કરવાથી પણ મળતો નથી. સેંકડો પ્રકારના પ્રવચન, સેંકડો પ્રવચનની વાત નથી. સેંકડો પ્રકારના પ્રવચનો કરવાથી મળતો નથી અનેક શાસ્ત્રોનું અધ્યયન કરવાથી પણ મળતો નથી. બુદ્ધિ અને જ્ઞાનનું સાનિધ્ય પ્રાપ્ત કર્યા પછી પણ આ આત્મા પ્રાપ્ત થતો. બુદ્ધિ અને જ્ઞાન બધું ભેગું થાય એટલે જ્ઞાનવાળી બુદ્ધિ થઈ જાય તો પણ એ મળતો નથી.

મેધા, વેદો, યજ્ઞો, ઉગ્ર તપસ્ચર્યા, સાંખ્ય યોગ, આશ્રમ અથવા અન્ય બીજા પ્રયત્નો વડે પણ તે આત્મા પ્રાપ્ત કરવા શક્ય નથી. પણ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી શકાય? તો કે બ્રહ્મનિષ્ઠ જે મનુષ્ય પ્રવચન દ્વારા, ગુરુ સેવા વડે, પ્રશંસા કોની? ગુરુની કરીને, વ્યુત્થાન એટલે કે વ્યુત્થાન થવું એટલે સામાન્ય જીવનથી ઉપર ઉઠવાનું એને વ્યુત્થાન કહેવાય. આત્મપરક શાસ્ત્ર જ્ઞાન, આત્મજ્ઞાન પરક શાસ્ત્રોનું શ્રવણ કરતા જે અત્યારે થઈ રહ્યું છે, સમ, દમ, ઉપરતી અને તિતિક્ષામાં સ્થિત રહીને. સમ એટલે શાંતિ કરાવનારું, દમ એટલે દમન કરાવનારું, તિતિક્ષા અને ઉપરતિ. ઉપરતિ એટલે ઉપર ઉઠવાનું છે. તમામ રતિઓમાંથી ઉપર ઉઠવું એને ઉપરતિ કહેવાય. દરેક પ્રકારની રતિઓમાંથી ઉઠવાનું અને છેલ્લે કીધું કે તિતિક્ષા. તિતિક્ષા એટલે કેવું? કોઈ અપેક્ષા ના હોવા છતાય.

અપેક્ષિત રહેવું એ જાતની તિતિક્ષા કે "બ્રહ્મ તો મને પ્રાપ્ત થશે જ. બ્રહ્મ મને પ્રાપ્ત થયેલો છે, પણ મને થશે જ." એટલે આ બધું આમ પ્રાપ્ત થઈ ગયું છે, મને ખબર છે, પણ ના, એક દિવસ તો કંઈક થવાનું છે એમ ખબર હોય એને એવી રીતના એ બસ રાહ જોયા જ કરતો હોય કે પેલી શબરી જેમ કે "રામ ક્યારે?" તો એવી રીતે સમાધિનિષ્ઠ થયેલો આત્માને આત્મામાં જુએ છે. આત્માને આત્મામાં જુએ છે, તે જ આત્મતત્વને પ્રાપ્ત કરી શકે છે. જે પણ મનુષ્ય આ પ્રમાણે આત્મતત્વને જાણે છે, તે દરેકનો આત્મા બની જાય છે.

આત્મા બની જાઓ અને પછી આત્માને જાણો. એટલે પહેલા કીધું ને કે "હું આવો છું, હું આવો છું, આવો છું." આત્માના બધા ગુણોની ભજના થઈ ગઈ. પછી હવે એવા તદરૂપ થઈ જવાનું કે "ઓલરેડી આઈ એમ ધેટ" એમ કરીને અને પછી બેસવાનું એ તિતિક્ષામાં અને પછી આત્મા પ્રગટ. એક્ચ્યુઅલ એવી વાત એ એવી રીતે કરવાનું કહે છે.

આ ઉપરાંત રૈકવ મુનિએ ગોરાંગીરસને કીધું કે "ભગવાન, આ બધું કેમાં પ્રતિષ્ઠિત છે?" તદનંતર ગોરાંગીરસે કીધું કે "રસાતળના લોકોમાં બધું રહે છે." તો કે "આ રસાતળનો લોક શેમાં છે?" ત્યારે એને કીધું કે "આ ભૂલોકમાં છે." "આ ભૂલોક ક્યાં છે?" તો કે "ભુવલોકમાં છે." એવા તો "ભુવલોક ક્યાં આવ્યો?" તો કે "એ કોની અંદર છે, ઓતપ્રોત?" ત્યારે કે "સ્વર્ગલોકમાં ઓતપ્રોત છે." "આ સ્વર્ગલોક કોની અંદર છે?" ત્યારે એને જવાબ આપ્યો કે "આ મહલોકમાં છે." આ એક કરતાં એક મોટું છે. જો નીચેનું પ્રમાણ એક છે તો પેલું સો છે એમ સમજવાનું. પછી પેલું હજાર છે, પેલું લાખ છે, પેલું કરોડ છે. એટલા ઘણું મોટું છે એમ જુઓ તો આ તમારો ભૂલોક આટલો છે. તેની સામે આ સ્વર્ગલોક કોની ઓતપ્રોત છે? તો કે એ મહલોકમાં છે. આ મહલોક કોની ઉપર છે? તો કે જનલોકમાં છે. આ જનલોક ક્યાં પ્રતિષ્ઠિત છે?

તો કે તપલોકમાં છે. તપલોક ક્યાં આવ્યો છે? તો કે સત્યમ લોકમાં છે. આ સત્યમ લોક ક્યાં છે? તો કે પ્રજાપતિ લોકમાં છે. આ પ્રજાપતિ લોક ક્યાં આવ્યો છે? તો કે એ કહે છે કે આ બ્રહ્મલોકમાં છે. પછી આ અન્ય કોઈમાં ઓતપ્રોત નથી. બ્રહ્મલોક સંપૂર્ણ થઈ ગયું. બ્રહ્મલોક એટલે જ બ્રહ્મ. બ્રહ્મત્વ જે પામી ગયું હોય કે પરબ્રહ્મ છે એ જ એને લોક તરીકે લઈએ તો એ પરબ્રહ્મ છે. તો એ પરબ્રહ્મ એટલે કે બ્રહ્મલોકમાં છે. સમસ્ત લોક આત્મસ્વરૂપ પરબ્રહ્મમાં માળાના મણકાની જેમ ઓતપ્રોત છે. આ ખાલી બ્રહ્મલોક એક સ્વતંત્ર છે એમ કહે છે અને એની અંદર બાકીના બધાય આવેલા છે અને એ બધા માળાના મણકાની જેમ પાછા પરબ્રહ્મની અંદર વ્યાપેલા છે. જે પુરુષ આ બધા લોકોની આત્મામાં સ્થિતિ રહે છે, તે આત્મસ્વરૂપ થઈ જાય છે. આ પ્રમાણે નિર્વાણ મોક્ષ વિષયનું અનુશાસન છે. એ જ વેદની શિક્ષા છે અને એ જ વેદની આજ્ઞા પણ છે.

જો અહીંયા બનાવેલા છે બધા લોક આ પાના ઉપર. જ્યારે હું વાંચવા બેઠો હતો ત્યારે સમજવા માટે થઈને આવું કર્યું. તો એનો મતલબ પૃથ્વી લોક જે છે, પૃથ્વી લોક એટલે આખી આ પૃથ્વી. હવે પૃથ્વી લોકની અંદર જે કાંઈ રહેલું છે તે તો બધું જ આવી ગયું. આપણો ચંદ્ર, મંગળ, ફલાણું, ઢેકણું, બધું જે કાંઈ હોય બધું આ એક લોકની અંદર આવ્યું. એ આટલું નાનું ટપકા જેટલું. પેલું એનાથી મોટું સો ગણું, પેલું એનાથી મોટું સો ગણું. એમ એમ કરતાં કરતાં આગળ સુધીને બધું ચાલે જાય. તો વિચાર કરો, સત્યલોક કેટલો મોટો હશે? એનો ક્યારે પાર આવે? તેનાથી થી આવે? ત્યાં કેવી રીતે પહોંચાય? તો કે આત્મા વગર ના પહોંચાય. ત્યાં સુધી પહોંચવાનો રસ્તો જ આત્મા છે.

હવે આગળ કહે છે રૈકવ મુનિ કે "ભગવાન, આ વિજ્ઞાન ઘન આત્મા, વિજ્ઞાન ઘન આત્મા જ્યારે શરીરથી ઉત્ક્રમણ કરે છે, ત્યારે કયા સ્થાનનો પરિત્યાગ કરી અને કયા સ્થાનથી બહાર તરફ પ્રસ્થાન કરે છે?" ત્યારે ગોરાંગીરસે કહ્યું કે "હૃદયના માંસનું લાલ પિંડ સ્થિત છે. આ પિંડમાં ચંદ્રમા દ્વારા વિકસિત થવાવાળા કમલિનીના પુષ્પની જેમ શુભ્ર શ્વેત એક સૂક્ષ્મથી પણ અતિ સૂક્ષ્મ એવું કમળ વિદ્યમાન છે અંદર. એ સૂક્ષ્મ કમળનો અનેક પ્રકારે વિકાસ થયો છે. તેના મધ્યમાં સમુદ્ર. અંદર જો આટલું બધું છે. આ સમુદ્રની વચ્ચે કોષ એક વિશેષ સ્થાન છે. એમાં ચાર પ્રકારની નાડીઓ છે પાછી: રમા, અરમા, ઈચ્છા અને અપુનરભવા. એમાંથી રમા નાડી જે છે, એ પુણ્યલોક કૃત્યના માધ્યમથી પુણ્યલોકમાં લઈ જાય છે. અરમા નાડી જે છે, તે પાપ કર્મ વડે પાપ લોકમાં લઈ જાય. ઈચ્છા નાડી વડે જેને યાદ કરવામાં આવે છે, તેની પ્રાપ્તિ થાય છે તથા અપુનર્ભવા નાડી વડે આ હૃદયના મધ્યમાં સ્થિત કોષને ખોલવામાં આવે છે.

એ કોષને ખોલીને મસ્તકના શીર્ષ એટલે કે બ્રહ્મરંધ્રને ખોલવામાં આવે છે. ત્યાંથી અહીંયા સુધીનું એક આખું આમ સાફટ આમ ખુલે, જગ્યા થઈ જાય અને બસ ત્યાં જાવ." એ ભેદ કરીને ખોલવામાં આવે છે.

તો મસ્તકના શીર્ષને ખોલીને પછી શું? પૃથ્વીનું ભેદન કરવામાં આવે છે. કઈ? આ ઉપરની પૃથ્વી છે જે અત્યારે આપણને દ્રશ્યમાં નથી. એ પૃથ્વીનું ભેદન કર્યા પછી જળનું ભેદન કરવામાં આવે છે. તે પછી તેજનું ભેદન કરવાનું. આ સ્થૂળ છે, પેલું સૂક્ષ્મ છે એમ આમ જવાનું છે પાછા. હવે તેજનું ભેદન થયા પછી ક્યાં? તો કે વાયુ. વાયુમાંથી આકાશ. આકાશમાંથી મનનું ભેદન. મનનું ભેદન કરીને અહંકારને ભેદવાનો. એને ભેદીને પછી મહતત્વને ભેદવાનું. પછી પ્રકૃતિને અને ત્યારબાદ છેવટે અક્ષરને ભેદવાનું. આ અક્ષરનું ભેદન કર્યા પછી મૃત્યુનું ભેદન કરવાનું. એ મૃત્યુ આદિદેવ પરમાત્મામાં એક રૂપે અવસ્થિત રહે છે. એ એકાકાર પછી સત, અસત અને સદ-સત વગેરે કાંઈ પણ રહેતું નથી. આ પ્રમાણે આ નિર્વાણ મોક્ષનું અનુશાસન આ સ્થૂળ સૃષ્ટિની વાત કરી અને પછી આખી સૂક્ષ્મ સૃષ્ટિ જે છે, તેની વાત કરી છે.

તો આગળ કહે છે કે "નારાયણથી અન્નનું આગમન છે. એ અન્ન મહાસંવર્તક એટલે કે પ્રલયકાળમાં બ્રહ્મના લોકમાંથી પાકેલું છે. તે પછી કાલાગ્નિ આદિત્યમાં."

પાકેલું તે પછી ક્રવ્યાદિ એટલે કલ્યાણ આવશ્યાગ્નિમાં પાકેલું છે. ફરી પ્રાણીઓ દ્વારા ખાધા પછીથી તે જઠરાગ્નિમાં પકવાય છે.

આ ભીના વાસી અન્નને સન્યાસીઓ ક્યારેય ખાતા નથી, પણ પવિત્ર, અયાચિત (વગર માંગેલું) ખાનારા, અસંકલ્પિત (કોઈના ઘેરથી સંકલ્પપૂર્વક ન લેનારા) ભિક્ષામાં પ્રાપ્ત અન્નને અવશ્ય ગ્રહણ કરે. એ પ્રમાણે સન્યાસીએ કોઈની પાસે પણ અન્નની યાચના કરવી જોઈએ નહીં.

૧૩મા ખંડમાં કહે છે: જ્ઞાની માટે બાલ્યાવસ્થામાં સદેવ બન્યા રહેવાની કામના કરવી. બાલ્યાવસ્થામાં બાળકો જેવા સ્વભાવવાળા, અસંગ (આસક્તિ રહિત) અને નિર્વજ્ઞ (એટલે કે દોષ રહિત) રહેવાની કામના કરવી. મૌન રહેવું, પાંડિત્યને ગ્રહણ કરવું, અવધિ રહિત વર્ણાશ્રમ વગેરેથી દૂર રહેવાવાળા અધિકાર મેળવવો. જ્ઞાનની જે પ્રાપ્તિની શરૂઆત કરતા હોય, તો એ બાલ્યાવસ્થા કહેવાય. "શરૂઆત જસ્ટ જ તમે કરેલી છે, તો તમારા માટે આ યોગ્ય છે," એમ કહે છે. એ જ અંતિમ કેવલ્યની સ્થિતિ બતાવવામાં આવી છે.

પ્રજાપતિએ કહ્યું છે કે, શ્રેષ્ઠ પદને જાણી લીધા પછી વૃક્ષ નીચે નિવાસ કરવો, જીર્ણ વસ્ત્રને ધારણ કરવું, કોઈની પણ સહાયતા ન લેવી, એકાકી રહીને સમાધિ અવસ્થામાં લીન રહેવું. આ પ્રમાણે પુરુષ આત્માને પ્રાપ્ત કરવાની ઈચ્છાવાળો, પૂર્ણ કામ અને કામનાઓથી રહિત થઈ જાય છે.

જુઓ, કેવી વાત કરે છે! "પૂર્ણ કામ" – બધી જ ઈચ્છાઓ, વાસનાઓ જે કંઈ છે, બધા સાથેનો છે. બધું સંપૂર્ણ થઈ જાય છે એટલે પૂર્ણ કામ થાય અને પછી એ કામના રહિત થઈ જાય છે. પહેલા બધી ઉભરી આવશે, એ બધી જોશે કે આ બધું આ થઈ રહ્યું છે, મારે આટલું કરવાનું હતું અને પછી હવે નથી કરવું. વિથડ્રોલ, ટોટલ, ટોટલ વિથડ્રોલ અને વિથ ફૂલ અવેરનેસ પાછી. "મેને એસા સોચા થા, યે કરના થા, વો કરના થા, સબ ખતમ, અબ કુછ નહીં."

આ પ્રમાણે આત્માને પ્રાપ્ત કરવાની ઈચ્છાવાળો પૂર્ણ કામ, કામનાઓથી રહિત થઈ જાય છે. તે પુરુષની બધી ઈચ્છાઓ જીર્ણ-શીર્ણ થઈ જાય છે.

તે પછી એ પુરુષ હાથી, સિંહ, દંશ, મચ્છર, નકુલ, સર્પ, રાક્ષસ અથવા ગંધર્વ વગેરેમાં મૃત્યુનું રૂપ સમજીને કોઈથી પણ ભયભીત થતો નથી. "આ બધા મૃત્યુરૂપ જ છે," એમ જુએ છે અને કોઈથી પણ (ભયભીત થતો નથી). હવે આપણા રવિભાઈને મેલેરિયા થયો હોય, તો મચ્છરને પણ મૃત્યુરૂપ જ જોવું પડે.

વૃક્ષની જેમ સ્થિર રહેવાની કામના કરતો (પુરુષ) નહીં, અગર તેને કોઈ કાપીને નષ્ટ કરી દે, ત્યારે પણ તે ક્રોધ રહિત હોય છે, કંપિત નથી થતો. યાદ કરો, ઈશુ ખ્રિસ્તને ત્યાં લટકાવી દીધો હતો, પણ તો પણ એણે "મને બચાવો" એવી બૂમો પાડી નથી. એણે ઉપરથી પેલા લુકને કીધું કે, "આને બચાવો," કે "આ પડી રહ્યો છે," કે "આને બચાવો."

કમળની જેમ નિર્લિપ્ત રહેવા ઈચ્છે છે. અસ્ત્ર-શસ્ત્રો વડે છેદવામાં આવે તો પણ ક્રોધિત નથી થતો. પોતાના સ્થાન પર સ્થિત રહીને આકાશની જેમ નિર્લિપ્ત રહેવા માંગે છે. છિન્ન-ભિન્ન કર્યા પછી પણ ક્રોધિત ન થવું.

હવે કોઈ શસ્ત્ર-અસ્ત્ર લઈને મારે એવું તો છે નહીં આજના જમાનામાં, પણ કોઈ ગમે તેમ બોલી જાય ખરા. તો તે વખતે તમે સ્થિર, કમ્પોઝ રહી શકો એટલું થઈ જાય એટલે કામ પૂરું થયું, આપણે એમ સમજવાનું. પછી કોઈ આવીને તલવારના ઝાટકે આપણને ઉડાડી જાય એવી બધી ઈચ્છાઓ નહીં રાખવાની, એમ.

સદા સત્ય પ્રત્યે આરૂઢ થવાની ઈચ્છા રાખવાની. બસ, એ જ આત્માનું સત્યરૂપ છે.

સંપૂર્ણ ગંધોનું હૃદય પૃથ્વી છે. બધા પ્રકારના રસોનું હૃદય જળ છે. સંપૂર્ણ રૂપોનું હૃદય તેજ છે. દરેક સ્પર્શોનું હૃદય એ વાયુ છે અને દરેક પ્રકારના શબ્દોનું જે હૃદય (હૃદય એટલે સેન્ટર) એ આકાશ છે.

સંપૂર્ણ ગતિઓનું હૃદય અવ્યક્ત પ્રકૃતિ છે. સંપૂર્ણ ગતિઓ (આ જે કંઈ બધું છે) તે શેમાં જવાનું? તો કે અવ્યક્ત પ્રકૃતિમાં બધું લીન થવાનું.

દરેક પ્રકારના પ્રાણીઓનું હૃદય શું છે? તો કે મૃત્યુ છે. બધા ક્યાં જાય છે? મૃત્યુમાં જાય છે. એમ જાણે કે મૃત્યુ કશુંક છે એવું. બસ, ત્યાં સુધી જાણે કે બધા જાય છે, પણ દરેક જાય છે એ તો હકીકત. મૃત્યુમાં અને મૃત્યુ ક્યાં જાય છે? તો કે પરમાદિદેવ પરમાત્મ તત્વમાં એકરૂપ થઈને રહે છે.

એટલે મૃત્યુને બાયપાસ કરીને તમે પરમ તત્વ સુધી પહોંચી જવાય એવો રસ્તો ખોલી કાઢો: "મૃત્યુમાં અમૃતમ ગમય."

એ પછી ના સત છે, ના અસત છે, ના તો સદસત છે. આ પ્રમાણે આ મોક્ષનો ઉપદેશ એ જ વેદોની શિક્ષા અને વેદોનું અનુશાસન છે.

આગળ ૧૪મા અધ્યાયમાં (ખંડમાં) કહે છે: પૃથ્વી એ અન્ન છે, જળ એ અન્નનું ભક્ષણ કરનાર છે. સ્થૂળ આહાર છે, પાણીમાં પચે. બધા પ્રકારના રસ ને બધું અંદર થાય, એ તો એને ભક્ષણ કરે છે.

હવે જળ જે અન્ન છે, જળ જે અન્ન બન્યું, એને કોણ કરશે? તો કે તેજ અથવા અગ્નિ એ એને ખેંચી લેશે એમાંથી. એટલે એનોય સૂક્ષ્મ ભાગ આની પાસે, એનોય સૂક્ષ્મ ભાગ આની પાસે, એનોય સૂક્ષ્મ ભાગ વાયુ પાસે. વાયુનોય અંદર આવેલો જે કંઈ હોય તે બધો તેનોય સૂક્ષ્મ ભાગ આકાશ પાસે જશે, એમ કહે છે.

અને તે આકાશ પાસેથી ઇન્દ્રિય ગ્રહણ કરી લે છે. સમજાયું? આ પેટમાં નાખ્યું, ખાધું આજે, બરાબર છે. ઉપર પાણી પડ્યું, રસ પડ્યા, બધું થયું. પછી અંદર રહેલું જે તેજ છે (પ્રાણ દ્વારા આવતું અને શરીરની અંદર જે કાંઈ છે), એ તેજ જે છે તે એનો એક્સટ્રેક્ટ કાઢશે. અંદર જે પેલું પડેલું છે, તેને એ તેજ પ્રાપ્ત કરશે.

તેજ પાછો વાયુને આપશે. એ વાયુ બધે ફરે છે. એ વાયુ પાછું કોને આપશે? તો કે આકાશને આપશે. એટલે ક્યાં આગળ? જ્યાં જ્યાં જરૂર છે, જ્યાં જ્યાં જગ્યા છે, ત્યાં ત્યાં પૂરી પાડશે કે, "તારે જરૂર છે એટલે લે આ તારું રાખ. તારે જરૂર છે એટલે રાખ." એમ કરતો વાયુ બધે ફર્યા કરે છે આખા બોડીની અંદર.

હવે એ આકાશ પાછું જે છે, તે ઇન્દ્રિયોને આપી આવે છે. ઇન્દ્રિયો જ અન્ન છે. તો ઇન્દ્રિયોનું અન્ન કોણ ગ્રહણ કરે છે? ઇન્દ્રિયોનું અન્ન આ રહી, તેને પાછું મન ગ્રહણ કરે. આખી સાયકલ જુઓ, સમજાવી છે. એ મન ગ્રહણ કરે અને મન જે...

છે તેને કોણ ગ્રહણ કરે છે? અન્ન. તો કે બુદ્ધિ મનનો સાર કાઢે. બુદ્ધિ બધાનો સાર કાઢે કે ના કાઢે? એટલે એ બુદ્ધિ અને બુદ્ધિનું અન્ન છે. તો એ બુદ્ધિ કોની કેવી છે? તો એ એના આધારે શું ઊભું થાય છે? તો કે પ્રકૃતિ. તો કે પ્રકૃતિ મેળવી લે છે બુદ્ધિમાંથી. એનો સાર કાઢી નાખે. એ બધો ક્યાં જાય? પ્રકૃતિની અંદર જાય. અને પ્રકૃતિ પણ અન્ન છે. એ અન્નને કોણ ખાય છે? તો કે અક્ષર ખાય છે, જે ક્ષર નથી થતું તેવો. એટલે અવ્યક્ત જે છે તે પ્રકૃતિને ખાઈ જાય. અને એને પાછો જે છે તે કોણ ખાય છે? તો કે મૃત્યુ ખાય છે. અને મૃત્યુ કોને ખાઈ જાય? મૃત્યુને કોણ ખાઈ જાય છે? એ શેમાં લીન થાય છે? તો કે પરમેશ્વર પરબ્રહ્મની અંદર છેવટે એ લીન થઈ જાય છે. ત્યાર પછી એકરૂપ થઈ ગયો એટલે પછી ત્યાં સત પણ નથી, અસત પણ નથી, સદસ પણ નથી. આ મોક્ષનો ઉપદેશ છે અને આજ એનું અનુશાસન છે.

પછી રેકો મુનિએ ફરી ગોરાંગીરસને પ્રશ્ન કર્યો કે, "હે ભગવાન, આ વિજ્ઞાન રૂપ જે તમે કહો છો એવો આત્મા જ્યારે શરીરમાંથી બહાર નીકળે છે ત્યારે એ કોના વડે કયા સ્થાનને સળગાવે છે?"

ત્યારે ગોરાંગીરસે કહ્યું કે, "આ વિજ્ઞાન ઘન આત્મા જ્યારે બહાર ઉત્ક્રમણ કરે છે ત્યારે સૌથી પહેલા એ પ્રાણને સળગાવે છે. પછી એ અપાનને સળગાવે છે. પછી એ વ્યાનને, તે પછી ઉદાનને સળગાવે છે. તે પછી સમાનને સળગાવે છે. પછી વૈરંભને એ સળગાવે છે. પછી મુખ્યને સળગાવે. ત્યારબાદ અંતરયાત્મને, પછી પ્રભંજનને, એ કુમારને, કુમાર જે છે તે શનને, એ શ્વેતને, એ કૃષ્ણને અને નાગ નામનું જે વાયુ છે તેને દહન કરે. આ નાગ નામનો વાયુ પછી દહન થયા પછી એ પૃથ્વી, તેજ, જળ, વાયુ, આકાશ પાંચે પાંચ તત્વોને ખતમ કરે. એના પછી જાગૃત, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ, તુરીય, મહાનતાનો લોક અને પરલોકને પણ એ ખતમ કરે છે. એ ઉપરાંત લોક અને આલોકને બાળી નાખે છે. પછી એ ધર્મ અને અધર્મને બાળી નાખે છે. એ પછી સૂર્ય વગર, મર્યાદા વગર અને આ લોક વગર તે દરેક સ્થાનને ખતમ કરી નાખે છે.

એ પછી તે મહત તત્વને ખતમ કરે છે, સળગાવે છે, પ્રકૃતિને સળગાવે છે. છેવટે અક્ષરને બાળે છે અને પછી મૃત્યુનું પણ દહન કરે છે. અને એ મૃત્યુ જ પરમ આધિદેવ પરમ તત્વમાં એકાકાર થઈ જાય છે. તે પછી ના તો સત છે, ના તો અસત છે, ના તો સદસત છે. આ પ્રમાણે આ મોક્ષનો ઉપદેશ એ જ વેદોની શિક્ષા અને વેદોનું અનુશાસન છે."

છેલ્લા 16મા ખંડની અંદર સૌબાલ એટલે સુબાલ સંબંધી જે બ્રહ્મનું બીજ છે એવું આ ઉપનિષદ બીજા કોઈને પણ આપવું ના જોઈએ જે અત્યધિક શાંત ન હોય, જે પુત્ર ન હોય, જે શિષ્ય ન હોય અને જે એક વર્ષ સુધી પાસે ના રહ્યો હોય. "તમ લોકો બે દાડા પહેલા આયા બધા." આ પ્રમાણે અજ્ઞાત કુલશીલ વાળા મનુષ્યને પણ આપવો ન જોઈએ અને ન એને બતાવવું જોઈએ. જે વ્યક્તિની પરમાત્મા શક્તિની ઉપર અને પરમાત્માની જેમ ગુરુની ઉપર પરમ શ્રેષ્ઠ ભક્તિ હોય તેને માટે આ અર્થ આ વિશેષ જ્ઞાન છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. અને એવા જ મહાન આત્માને તે પ્રકાશિત કરે છે. એ જ નિર્વાણ મુક્તિનો આદેશ છે, એ જ વેદોની શિક્ષા છે અને એ જ વેદોનું અનુશાસન છે.

ૐ પૂર્ણમદ પૂર્ણમિદમ પૂર્ણાત પૂર્ણ મુદચ્ચતે. પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે. શાંતિ: શાંતિ: શાંતિ: