ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૭૦

ૐ શંનો મિત્ર શંવરુણઃ શં ભવત્વર્યમા (અર્યમા દેવ) શનો ઇન્દ્રો બ્રહસ્પતિહ શં નો વિષ્ણુરુરુક્રમઃ નમો બ્રહ્મણે નમસ્તેવાયો ત્વમેવ પ્રત્યક્ષમ બ્રહ્માસી ત્વમેવ પ્રત્યક્ષમ બ્રહ્મ વદિશ્યામિ ઋતમ વદિશ્યામિ સત્યમ વદિશ્યામિ તન્મામવતુ તદવક્તારમવતુ અવતુમામ અવતુ વક્તારમ ૐ શાંતિહી.

હે મિત્ર દેવતા, અમારા માટે કલ્યાણકારી બનો. વરુણદેવ અમારા માટે સુખપ્રદ થાવ. આર્યમાદેવ કલ્યાણકારી બનો. ઇન્દ્ર અને બ્રહસ્પતિ દેવ અમને સુખકારક થાવ. જેના પગલાં ખૂબ જ વિશાળ છે એવા વિષ્ણુદેવ અમારા માટે શાંતિપ્રદ થાવ. બ્રહ્મને પ્રણામ છે. હે વાયુ, આપને નમસ્કાર છે, કારણ કે આપ પ્રત્યક્ષ બ્રહ્મ છો. આપને જ પ્રત્યક્ષ બ્રહ્મ કહે છે. સત્ય અને ઋત આપને કહે છે. હે બ્રહ્મ, અમારું રક્ષણ કરો, અમારા આચાર્યનું રક્ષણ કરો. અમારું તેમજ અમારા આચાર્ય બંનેનું રક્ષણ કરો. ત્રિવિધ તાપોથી સર્વત્ર શાંતિ થાવ.

આ મંત્રમાં વાયુને પ્રત્યક્ષ દેવ કહેવામાં આવેલા છે, કારણ કે પ્રાણ પ્રવાહ જે હોય છે તે વાયુની સાથે સાથે સંચરિત થતો હોય છે. બ્રહ્મમાં બધું જ સમાયેલું છે અને બધા જ સમાયેલા છે અને બ્રહ્મ બધા પ્રાણીઓમાં જીવન રૂપમાં સંચરિત છે. આ સત્યને અનુરૂપ આ પ્રાણ વાયુ, વાયુમય પરમાત્મ તત્વ પ્રત્યક્ષ રૂપમાં અનુભવગમ્ય છે. વાયુને તમે અનુભવી શકો. તો જેમ તમે વાયુને અનુભવો છો, ત્યારે વાયુને અનુભવો છો, એમ જ તમારે બ્રહ્મને અનુભવો છો તેમ તમારે જાણવાનું છે. તેની સાથે જ છે. જ્યાં જ્યાં તમને વાયુનો આમ અનુભવ આવે છે, ત્યાં ત્યાં બધે બ્રહ્મ મોજુદ જ છે, એની જોડે જ છે. જેમ કે બે મિત્રો સાથે ફર્યા કરતા હોય તો એકને જુઓ એટલે જાણે બીજો છે. જેમ મોટા ભાગના લોકો એને સમજતા જ હોય છે, માની લે, ધારી લે, બધું કરે. ભલેને પેલો ત્રણ દિવસ ના હોય જોડે, તો પણ બધાને અંદરખાની એમ જ હોય કે એ બે જણ જોડે જ હોય.

એ પ્રમાણે વાયુની સાથે બ્રહ્મ મોજૂદ જ છે એવું સતત આપણે અનુભવ કર્યા કરીએ. પછી વાયુનું મહત્વ રહેતું નથી, બ્રહ્મનું મહત્વ વધતું જાય. એટલે ઋષિઓ વાયુને પણ પ્રત્યક્ષ બ્રહ્મ જ કહે છે કે એ બે જણા એક જ છે.

ઓ, એટલે આપણે શિક્ષાની વ્યાખ્યા કરીએ છીએ. તો શિક્ષા એટલે શું? તો કે વર્ણ, સ્વર, માત્રા, બળ, સામ અને સંતાન. આ બધી શિક્ષાના સારની વસ્તુઓ છે. આટલી વસ્તુઓ જે છે એ શિક્ષાનો સાર છે. શું? તો કે વર્ણ, સ્વર, માત્રા, બળ, સામ અને સંધિ. આ રીતે શિક્ષાને અધ્યાય કહેવામાં આવે છે. જ્યારે આટલી શિક્ષા લીધી એટલે તમને કે ભઈ આ એક પહેલો અધ્યાય, આ બીજો અધ્યાય, એવી રીતના કરીને અધ્યાય કહેવામાં આવે છે. એટલે વર્ણ 'અ', 'આ' વગેરે છે. સ્વર જે છે તે ઉદ્દાત, અનુદાત, સ્વરિત વગેરે છે. વૈદિક સ્વર જે છે એ છે. માત્રા એટલે રસ્વ, દીર્ઘ વગેરેને માત્રા કહેવામાં આવે. બળ એટલે વર્ણ ઉચ્ચારણ કરવામાં લાગતી વપરાતી પ્રાણશક્તિ, એને બળ કહેવામાં આવે. અને સામ એટલે મધ્યમવૃત્તિથી ઉચ્ચારણ કરવાની વિધિ તથા સંતાન એટલે શબ્દોની મેળવણી અર્થાત શબ્દોની મિલન પ્રક્રિયા જે છે તેને સંધિ કહેવામાં આવે છે.

એટલે શિક્ષાનું શિક્ષારૂપ જે છે તે વૈદિક પ્રયોગ છે.

ત્રીજા અનુવાકમાં કહે છે: "અમે બંને શિષ્યના આચાર્યનો યશ એક સાથે વધે. અમારા બંનેનું બ્રહ્મતેજ પણ સાથે સાથે વધતું જ જાય. અમે બંને પાંચે અધિકરણોમાં સંહિતાની ઉપનિષદની વ્યાખ્યા હવે કરીએ." પાંચ અધિકરણો કયા છે? તો કે અધિલોક, અધિજ્યોતિષ, અધિવિદ, અધિપ્રજ અને આધ્યાત્મ. એમ એ પાંચ અધિકરણો છે. અંતઃકરણ હોય, બાહ્યકરણ હોય, એવી રીતે આ અધિકરણ પણ છે અને એને જાણી લો: અધિલોક, અધિજ્યોતિષ, અધિવેદ, અધિપ્રજ અને અધ્યાત્મ. વિદ્વાન લોકો એને મહાસંહિતા કહે છે.

હવે લોકો વિશે વાત કરું. એનું જે પૂર્વ રૂપ છે તે પૃથ્વી છે. ઉત્તર રૂપ છે તે દ્યુલોક છે. પૃથ્વી અને દ્યુની વચ્ચેનું અંતરિક્ષ એ એનું સંધિ રૂપ છે. વાયુ સંધાન સંયોજક રૂપ છે. આ લોક સંબંધી સંહિતા છે.

હવે જ્યોતિ સંબંધી એટલે પ્રકાશ સંબંધી સંહિતા શું છે? તો કે પૃથ્વીમાં રહેલ અગ્નિ પૃથ્વીરૂપ છે, પૂર્વ રૂપ છે. દ્યુલોકમાં રહેલ આદિત્ય સૂર્ય જે છે તે ઉત્તર રૂપ છે. જળ એ એ બંનેમાં સંધિ રૂપ છે. અંતરિક્ષમાં રહેલ વિદ્યુત એ આ સંધિ સંસ્થાનમાં સંયોજક છે. આ જ્યોતિ સંબંધી સંહિતા છે. આ જે છે તે નીચેનો પૃથ્વીલોક ગણાય છે અને ઉપરનો આ જે આદિત્ય સૂર્ય છે તે ઉત્તરરૂપ ગણાય છે અને જળ જે છે એ બેના વચ્ચેનો પ્રદેશ એને સંધિપ જે છે તેને જળ કહેવામાં આવે છે અને આ બધા જ વિદ્યુતથી જોડાયેલા છે એમ એ કહેવા માંગે છે. એટલે એની બધાની સંધિ જે છે તે વિદ્યુત છે. તો આ જ્યોતિ સંબંધી સંહિતા થઈ.

હવે વિદ્યા સહિત ગુરુ એનું પૂર્વ રૂપ છે. શિષ્ય એનું ઉત્તર રૂપ છે. વિદ્યા સંધિરૂપ છે. બેના વચ્ચે જોડાણ કરનાર કોણ છે? ગુરુને શિષ્યને વિદ્યા છે. પ્રવચન એ સંધિમાં સંયોજક છે, જેના માધ્યમથી સંધિ થાય છે તે. અને આ વિદ્યા સંબંધી સંહિતા છે.

હવે સંતાન સંબંધી વાત કરે છે. તેમાં માતા જે છે તે પૂર્વ રૂપ છે. પિતા છે એ ઉત્તર રૂપ. સંતાન છે એ સંધિરૂપ છે. બેની વચ્ચે પ્રજનન કર્મ જે છે એ સંયોજક છે, એના કારણે બાળક પેદા થયું છે. આ સંતતિ સંબંધી સંહિતા છે.

હવે આત્મા સંબંધી શરીર સંબંધી સંહિતાનું વર્ણન કરીએ. નીચેનું જડબું જે છે તે પૂર્વ રૂપ છે. ઉપરનું જડબું જે છે તે ઉત્તર રૂપ છે. વાણી એ સંધિ રૂપ છે. એમાં જીભ સંયોજક છે. આ આત્મા સંબંધી સંહિતા છે. આ રીતે આ પાંચે સંહિતાઓ કહેવામાં આવી છે. જે પુરુષ આ પાંચ મહાસંહિતાઓના સાર તત્વને સમજી લે છે તે પ્રજા, પશુ, બ્રહ્મ વર્ચસ, અન્ન વગેરે ભોગ્ય પદાર્થ અને સ્વર્ગ વગેરેથી પરિપૂર્ણ થઈ જાય છે. સામાન્ય રીતે સંહિતા વર્ણોના સંયોજિત સમૂહને કહેવામાં આવે. આચરણ સૂત્રોના સંયોજિત સમૂહને આચરણ સંહિતા કહે છે. એ રીતે.

એકમોના, લોક, જ્યોતિષ વગેરેના સંયોજિત સમૂહોનો ઉલ્લેખ થાય છે, તો એને "મહાસંહિતા" કહેવામાં આવે છે. એટલે આ મહાસંધેઓના વર્ણનમાં પણ ઋષિઓએ આવા બધા ભાગ પાડેલા છે.

ચોથા અનુવાકમાં કહે છે કે, "જે વેદોમાં સર્વશ્રેષ્ઠ છે, સર્વરૂપ છે, જેનું વેદોના વિશેષ રૂપે પ્રાગટ્ય થયું છે, એ ઇન્દ્રદેવ પરમેશ્વર છે." એને ઇન્દ્ર કહે છે. "હે પરમેશ્વર, મને મેધા સંપન્ન, બુદ્ધિ સંપન્ન બનાવો. હે દેવ, હું અમૃત સ્વરૂપ પરમાત્માને ધારણ કરનારું બનું. મારું શરીર શક્તિયુક્ત થાવ. મારી જીભ મધુર ભાષીણી થાવ. મારા કાન સારું સાંભળનારા બનો. આપ મેધાદી યુક્ત બ્રહ્મના ભંડાર સમાન છો. મારા દ્વારા સાંભળવામાં આવેલી વાણી ક્યારેય ભૂલાય નહીં, હંમેશા તેનું રક્ષણ થાય. હે દેવ, અમારા માટે તમે શ્રી સંપદા લાવો, જે તત્કાળ વસ્ત્ર, ગાયો વગેરે પદાર્થો પ્રદાન કરનારી હોય, રોમ યુક્ત પશુઓની સાથે વૈભવની વૃદ્ધિ કરનારી હોય." આ આહુતિ એ નિમિત્તે સમર્પણ કરીએ છીએ.

"બ્રહ્મચારીગણ અમારી પાસે આવો. એ કપટ રહિત બનો. એ પ્રમાણિક જ્ઞાનને ધારણ કરનારા થાઓ. એ ઇન્દ્રિયોનું દમન કરનારા થાઓ. એ મનનો નિગ્રહ કરનારા થાઓ." આ સૌના માટે આહુતિઓ સમર્પિત કરવામાં આવે છે.

આગળ કહે છે, "અમે બધા લોકોમાં યશસ્વી બનીએ. ધનવાનોમાં વધારે ધન સંપન્ન થઈએ. હે ભગવાન, આપ અમારામાં પ્રવેશો. હે સહસ્ત્ર રૂપ વાળા ભગવાન, આપની ઉપાસનાદી અમે સૌ પવિત્ર બનીએ." આ બધાના નિમિત્તે આહુતિઓ સમર્પિત કરવામાં આવે છે.

જેમ જળ નીચાણ તરફના સ્થાનોમાં પ્રવાહિત થતું સમુદ્રમાં ચાલ્યું જાય છે અને મહિના દિવસોનો ક્ષય થતા સંવતસરમાં સમાઈ જાય છે, "હે વિધાતા, તેવી રીતે બ્રહ્મચારીગણ બધી જ બાજુએથી અમારી પાસે આવો. આપ અમારું આશ્રય સ્થળ છો. અમે આપના આશ્રય છીએ." મતલબ, "આપ અમોને પ્રકાશિત કરો, આપ અમોને મળો." પરમાત્માને આ પ્રાર્થના છે.

"ભૂ, ભુવ, સ્વહ" આ ત્રણ વ્યાહતીઓ છે. એનાથી અલગ જુદી જે ચોથી વ્યાહતી છે, તે "મહ" છે, જેને સૌથી પહેલા મહાચમસના પુત્રએ જાણી હતી. એટલે એ મહ જ બ્રહ્મ છે, એ જ બ્રહ્મનો આત્મા છે. બીજા દેવતાઓ એના અંગ છે.

"ભૂ" આ વ્યાહતી પૃથ્વીલોક છે. "ભુવ" એ વ્યાહતી અંતરિક્ષ લોક છે અને "સ્વહ" એ વ્યાહતી સ્વર્ગલોક છે. એટલે પૃથ્વી, અંતરિક્ષ અને સ્વર્ગલોક એમ "ભૂ, ભુવ, સ્વહ" કહેવાય છે.

"મહ" જે છે તે આદિત્ય છે. એટલે આ આદિત્યથી જ સંપૂર્ણ લોકો મહિમા મેળવે છે. સૂર્યનો જેમ પ્રકાશ થાય છે, તો એનો પ્રકાશ જ્યાં જ્યાં પહોંચે છે, તે બધી જ જગ્યાઓ એનાથી પ્રકાશિત થવાના કારણે જ મહિમા પામે છે. પોતાનું કે, "હા, હું પણ છું, હું પણ છું" એવી રીતના એ પામે છે. તો "મહ" એ વ્યાહતી પણ ચંદ્રમાં છે. ચંદ્રમાંથી જ સમસ્ત જ્યોતિઓ મહિમા પ્રાપ્ત કરે છે.

"ભૂ" આ ઋગ્વેદ છે. "ભુવ" એ સામવેદ છે. "સ્વહ" એ યજુર્વેદ છે. "મહ" આ બ્રહ્મ છે. બ્રહ્મથી જ સમસ્ત વેદ મહિમા વગેરે મેળવે છે.

"ભૂ" આ પ્રાણ છે. "ભુવ" અપાન છે. "સ્વહ" એ વ્યાન છે. "મહ" જે છે તે અન્ન છે. અન્નથી જ બધા જ પ્રાણોમાં બળનો સંચાર થાય છે. એટલે આ ચારે વ્યાહતીઓ ચાર જાતની છે એમ એક એકના ચાર ભેદ થવાથી ટોટલ ૧૬ વ્યાહતીઓ થાય છે. એ રીતે જે જાણે છે, તે બ્રહ્મને જાણી લે છે. એ પુરુષના માટે સંપૂર્ણ દેવતા પોતાનું અનુદાન પ્રદાન કરે છે. દરેક એને કંઈકને કંઈક આપે છે.

આ હૃદયમાં રહેલા આકાશભાગમાં એ મનોમય, અમૃત સ્વરૂપ, પ્રકાશ સ્વરૂપ પરમ પુરુષ પ્રતિષ્ઠિત છે. બંને તાળવાની વચ્ચે જે સ્તનની જેમ લટકેલી છે, તે કાકડાનો ભાગ છે. જ્યાં ના કેસોનો મૂળ ભાગ છે, તે શીર્ષ કપાલને ભેદીને સુષુમ્ણા નાડી ઉપર જાય છે. સહસ્ત્રાર અથવા બ્રહ્મરંધ્ર એ ઇન્દ્રિયો કહેવાય છે.

નિર્વાણ સમયે સાધક "ભૂ" સ્વરૂપ અગ્નિમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે, "ભુવ" સ્વરૂપ વાયુમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે અને "સ્વહ" સ્વરૂપ આદિત્યમાં તથા "મહ" સ્વરૂપ બ્રહ્મમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. દેહ ત્યાગ વખતે બ્રહ્મવેતા સાધક પોતાના રાજ્યમાં અધિષ્ઠિત થાય છે. જે બ્રહ્મની સાધના કરતો હોય, એ તો પહોંચી જાય છે એમ કહી દીધું. એ પૂરેપૂરા મનનો સ્વામી, વાણી, નેત્રો, કર્ણો અને વિજ્ઞાનનો સ્વામી બની જાય છે. પૂર્વોક્ત સાધનોનું આ બધું એને ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. એટલે એણે જે પૂર્વે સાધના કરી, આ બધા સાધનો વડે તેનું એ બ્રહ્મ આકાશ સમાન વિશાળ છે. આકાશ જેવું છે, પણ આકાશથી પણ ઘણું મોટું છે. હવે આકાશ જ આટલું બધું મોટું છે, તો બ્રહ્મ કેટલું મોટું છે એમ વિચાર કરવાનો વિચાર બંધ થઈ જાય. બસ, એ બસ બધું બ્રહ્મ જ છે. જે કંઈ છે તે એ સ્થિતિ જે આવે છે, તે બ્રહ્મ છે એમ.

તો એ સત્યરૂપ આત્મતત્વ એ પ્રાણોને વિશ્રામ આપનાર છે. જો એ સ્થિતિમાં, બ્રહ્મ સ્થિતિમાં આવશો ને, એટલે બધું એકદમ નિરાંત થઈ જશે. પ્રાણ બી તમારો ઉત્પાતમાં હશે તો શાંત થઈ ગયો હશે. ચિત્ત ભાગદોડ કશું નહીં કરતું હોય કંઈક, કારણ કે બ્રહ્મ સ્થિતિમાં ત્યારે જ પહોંચાય જ્યારે આ બધું શાંત થઈ જાય. એટલે એ બધાને શાંત કરી દે, ત્યારે જ એ બ્રહ્મ સ્વરૂપ પોતે સ્વયં પ્રગટ થાય. જ્યાં સુધી અહીં ઉથલપુથલ ચાલુ હોય, ત્યાં સુધી બ્રહ્મ સ્વરૂપ પર ધ્યાન જતું જ નથી, સમજાય? એટલે ચંચળ ભાગના જે જે ભાવો આવે છે, તે બધા નિશ્ચેતન ચેતનના છે. "હું શુદ્ધ ચેતન સર્વથા અચળ જ છું," જે દાદાએ કહેલું છે, તે આ વાત છે, સમજાય?

ઇન્દ્ર એ શાસક સંગઠનનું પ્રતીક છે. મનુષ્ય શરીરમાં રહેલા દેવતા સ્વરૂપ ધારાઓને નિયમિત કરવાનું સામર્થ્ય સહસ્ત્રાર અથવા બ્રહ્મરંધ્રમાં હોવાથી તેને ઇન્દ્રિયોની કહેવામાં આવે છે. નિયામક, નિયોજક હોય એને ઇન્દ્ર કહેવાય. તો આ બધાયને કંટ્રોલ કરી શકે છે કોણ? તો કે ક્રાઉન ચક્ર, સહસ્ત્રાર ચક્ર. એટલા માટે એને પણ ઇન્દ્રિયોની કહેવામાં આવે છે.

હવે અહીંયા પાંચ તત્વોની વિભિન્ન પંક્તિઓ, શૃંખલાઓનો નિર્દેશ કરેલો છે, જે બધી એકબીજાઓને પૂરક છે: પૃથ્વી, અંતરિક્ષ, દ્યલોક, દિશાઓ અને અવાંતર દિશાઓ. એટલે કે દિશાઓની વચ્ચેનો ખૂણો, એને અવાંતર કહેવાય. આ

લોકોની પંક્તિ છે. જે પ્રદેશ હોય તેની અગ્નિ, વાયુ, આદિત્ય, ચંદ્રમા અને સમસ્ત નક્ષત્ર ગણ આ બધા જ્યોતિની શૃંખલામાં ગણાય છે. જળ, ઔષધિઓ, વનસ્પતિ, આકાશ અને આત્મા એ બધું આ કાયા સાથે સંબંધિત છે. શરીર સાથે આ આધિભૌતિક વર્ણન થયું.

હવે આધ્યાત્મિક વર્ણન શું છે? તો કે પ્રાણ, વ્યાન, અપાન, ઉદાન અને સમાન એ પ્રાણનો સમૂહ છે. ચક્ષુ, સ્્રોત્ર, મન, વાણી તથા ત્વચા આ પાંચ કરણો એ ઇન્દ્રિયોની પંક્તિ છે. ચર્મ, માંસ, નાડી, હાડકા અને મજ્જા આ શરીરની ધાતુઓના સમૂહ છે. આ પરિપૂર્ણ કલ્પના કરતાં ઋષિએ કહ્યું છે: "આ તમામ પંક્તિઓનો સમૂહ છે અને પંક્તિઓથી જ પંક્તિઓની પૂર્તિ થાય છે." એક એક લાઈન હોય, બીજી લાઈન સાથે જોડાય, એમ કરતાં કરતાં લાઈન મોટી થતી જાય. એવી રીતે બધું જોડાતું જાય છે. એમ કરતાં કરતાં આખો સંસાર ઉદ્ભવે છે.

આઠમાં અનુવાકમાં કહે છે કે "ઓમ જ બ્રહ્મ છે. ઓમ જ આ પ્રત્યક્ષ જગત છે. ઓમ જ જગતની અનુકૃતિ છે." આ જગત જે છે તેની અનુકૃતિ કોણ છે? ઓમ છે. જેમ અહીંયા છાપ પાડી દીધી હોય ને આખા જગતની, એવી રીતના. "આચાર્ય, ઓમના વિષયમાં હજુ પણ વધારે સંભળાવો." ત્યારે આચાર્ય કહે છે: "ઓમથી પ્રારંભ કરીને સામ ગાયક સામગાન કરે છે." "ઓ ઓ" કરીને સામનું પછી આગળ ગાયન શરૂ કરે. "ઓ" કહેતા કહેતા શસ્ત્રરૂપ મંત્ર પણ વાંચવામાં આવે છે. મંત્ર કેવો છે? શસ્ત્રરૂપ છે. એ અચૂક કામ બસ જાય ને કામ કરીને જ આવે. જેમ તીરફાડનું કામ છે ને શસ્ત્રનું, એવી રીતના એ બધા અનિષ્ટોને, વિક્ષેપોને, આવરણોને, પાપોને, એ બધાને કાપવા માટે મંત્રોચ્ચાર કરવામાં આવે છે. એટલે અહીંથી જ બોલાય છે. મંત્ર વાસ્તવમાં ત્યાં આગળે શું કામ કરે છે? સૂક્ષ્મ જગતની અંદર એ શસ્ત્રની જેમ કામ કરે છે, સૂક્ષ્મ જગતની અંદર.

અને આ વાત એમને જ્ઞાત હતી, ઋષિમુનિઓને. અને એટલા માટે એ લોકો એને વધુને વધુ સરસ, શાર્પ ને એવું બધું બનાવતા હતા. બધા પોતે મંત્રોના સ્વરના પ્રખર જ્ઞાતા હોવાના કારણે. એટલે તમે "રમ" બોલો, "રમ" બોલો, "રમ" બોલો, ત્રણેયના ઉચ્ચારણ અંદર જે પ્રાણનું બળ પાછળ જે લગાવવામાં આવે છે, એના કારણે સૂક્ષ્મ જગતની અંદર પણ એની એ પ્રમાણેની જ અસરો હોય, ઓછા વત્તા પ્રમાણે. એ એક આખો અલગ વિષય છે અને આપણે પહેલા પુસ્તકની અંદર બધું આનું થોડું કામ આપેલું છે. એટલે જરૂર પડે પાછું ફરી વખત જોઈ લેજો.

ઓમથી જ અધ્વર્યું પ્રતિગર મંત્રોનું ઉચ્ચારણ કરે છે. ઓમ કહીને જ અગ્નિહોત્રનો પ્રારંભ કરવામાં આવે છે. અધ્યયન વખતે બ્રાહ્મણ ઓમ કહીને જ બ્રહ્મને મેળવવાની વાતો કરે છે અને ઓમ દ્વારા જ એ બ્રહ્મને મેળવે પણ છે. "ૐ હવે જે અનુભવ આવી રહ્યો છે તે બ્રહ્મ છે," એમ કહેવાય. સત્ય આચરણ, સત્યવાણીની સાથે સાથે શાસ્ત્રોનું અધ્યયન, અધ્યાપન પણ કરો. અધ્યયન કરો પણ સાથે સાથે અધ્યાપન કરો, મતલબ શીખવવાનું શરૂ કરો. તપશ્ચર્યા, તપસ્ચર્યા એટલે તપ. કોઈપણ વસ્તુને પ્રાપ્ત કરવા માટે થઈને આમ શાંત થઈને બેસવું તેને તપસ્ચર્યા કહેવામાં આવે છે. બધી ઇન્દ્રિયોનો નિગ્રહ કરવાનો, મનનો પણ નિગ્રહ કરવાનો અને પછી શાસ્ત્રોનું અધ્યયન કરો અને અધ્યાપન પણ કરો. જો અહીંયા લખેલું જ છે: "પ્રજા ઉત્પત્તિ, પ્રજનન, પ્રજાવૃદ્ધિના કર્મોની સાથે સાથે શાસ્ત્રોનું અધ્યયન અને અધ્યાપન પણ કરવું." રથીતરના પુત્ર સત્યવચા ઋષિ કહે છે: "સત્યદ એમાં શ્રેષ્ઠ છે.

શાસ્ત્રોનું અધ્યયન અને અધ્યાપન જ સર્વશ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે એ પણ શું એક તપ છે." કોઈ જેમ તેમ શાસ્ત્રને કે અધ્યયન કે અધ્યાપન કરી શકતું નથી. એ તપસ્ચર્યા બરાબર જ છે એમ કહે છે. એટલા માટે અહીંયા ઋષિએ મનુષ્ય માટે સ્વાધ્યાયની અનિવાર્યતા પ્રગટ કરી કે તમે જાતે જાતે અધ્યયન કરો અને સાથે સાથે કોઈકને શીખવો. શીખવો એ અધ્યાપન કહેવાય. શીખવનાર જે છે એ અધ્યાપક કહેવાય છે.

હવે જો આ દસમા અનુવાકની તો શરૂઆત જ કેટલી જબરજસ્ત કરી છે: "હું આ વિશ્વ વૃક્ષનો ઉચ્છેદક છું. હમ વૃષયસ્ય રેરીકા વાહ કીર્તિહી પૃષ્ટમ ગિરેરીવા. મારો યશ ગિરિ શિખર જેવો ઊંચો છે. અન્નોત્પાદક સૂર્યમાં વ્યાપ્ત અમૃત સમાન હું પણ અત્યંત પવિત્ર અમૃત સ્વરૂપ છું. હું તેજોયુક્ત, સંપદાવાન, ઉત્તમ મેધાવાન, બુદ્ધિશાળી અને અમૃતથી અભિષેક્ત છું." આવું કોણ બોલે છે? ત્રિશંકુ ઋષિની જ્ઞાન અનુભવ યુક્ત વાણી છે આ. એમણે એમને અનુભવ કરી ચૂક્યા છે ત્યારે આ બોલે છે કે "હું આ વિશ્વ વૃક્ષનો ઉચ્છેદક છું." વિશ્વરૂપી વૃક્ષને ખતમ કરી નાખવાનું. "મારો યશ ગિરિશિખર જેટલો ઊંચો છે," એટલે ખૂબ છે મારો યશ તો. "અન્ન ઉત્પાદક સૂર્યમાં વ્યાપ્ત સૂર્ય સમાન અમૃત સમાન હું પણ પવિત્ર છું, અમૃત સ્વરૂપ છું." હું પોતે સ્વયં અમૃત સ્વરૂપ છું. તો પોતાના માટેનો જો આ કેટલો ઊંચો ખ્યાલ છે!

"હું તેજોયુક્ત છું, સંપદાવાન છું, ઉત્તમ મેહાવાન છું અને અમૃતથી અભિષેક્ત છું." અમૃતનો મારી પર અભિષેક થઈ ચૂકેલો છે. આવી આ અનુભવ યુક્ત વાણી છે.

૧૧મા અનુવાકમાં કહે છે કે વેદ અધ્યાપન પછી, એટલે કે વેદ ભણાવ્યા પછી, આશ્રમના વિદ્યાર્થીઓને આચાર્ય શિક્ષણ આપે છે. આગળનું વેદ ભણાવી લીધા, બધું કરી દીધું પછી કહે છે: "સત્ય બોલો. ધર્મનું આચરણ કરો. સ્વાધ્યાયમાં પ્રમાદ ના કરશો. આચાર્યને શ્રેષ્ઠ એટલે કે અભિષ્ટ ધન પ્રદાન કરો. તમારા ગુરુ જે હોય તેને પૂરો સંતોષ આપો. પ્રજાઓની પરંપરાને એટલે સંતાનની પરંપરાને તૂટવા ના દેશો. સંતાન ઉત્પન્ન કરજો." એમ પણ કહે છે. જો ગુરુ આ કોન્વોકેશન થાય ત્યારે આ બોલે તે જમાનામાં ગુરુકુળની અંદર: "સત્યથી ડગશો નહીં, અચળ રહેજો. ધર્મથી ડગશો નહીં, ચલાયમાન ના થશો. શુભ કર્મોમાં પ્રમાદ ના કરો." જે કોકનું કલ્યાણકારી હોય એવા કોઈપણ શુભ શુભ કર્મો જે હોય, પોતાનું કે કોઈનું પણ, એમાં પ્રમાદ નહીં કરવાનું, ડીલે નહીં કરવાનું, મોડું નહીં કરવાનું, આળસ નહીં કરવાનું.

"પ્રગતિના સાધન ન છોડો. શાસ્ત્રોના અધ્યયન..."

અને અધ્યાપનમાં પ્રમાદ ના કરો. દેવ અને પિતૃ કર્મોનો ત્યાગ ના કરો. માતા-પિતાને દેવરૂપ માનો. આચાર્યને દેવતા સમજો. અતિથિને દેવરૂપ માનો. જે દોષ રહિત કર્મ વર્ણવ્યા છે, દોષ રહિત છે, તેનું જ આચરણ કરો, બીજાનું નહીં. આપણા શાસ્ત્રોમાં જે શ્રેષ્ઠ ચરિત્ર છે, તેની જ ઉપાસના કરો, બીજાને નહીં. આપણાથી શ્રેષ્ઠ જે આચાર્ય, બ્રાહ્મણ વગેરે આવે, તેને ઉત્તમ આસન આપીને આરામ આપવો.

દાન વગેરે શ્રદ્ધાપૂર્વક આપવા. શ્રદ્ધા વગરનું દાન આપવા યોગ્ય નથી. એ કે, "આપ્યું ને આપણે જોઈને આપી દીધું." તમને શ્રદ્ધા છે કે આનાથી સારું થશે? તો કે, "મને ખબર નથી." તો એનો કોઈ મતલબ નથી. હવે આટલા સરકાર આટલો ઇન્કમ ટેક્સ ઉઘરાવે છે, પણ જો શ્રદ્ધાપૂર્વક ઇન્કમ ટેક્સ આપનારા કેટલા? સરકારને જો શ્રદ્ધાપૂર્વક ઇન્કમ ટેક્સ આપવાનો શરૂ કરે, તો સરકારની એ મતી ફરી જાય, સરકારની એ મતી ફરી જાય અને આવેલું જે કંઈ ઇન્કમ ટેક્સ છે, તે યોગ્ય ડેવલપમેન્ટલ એક્ટિવિટીસની અંદર મેક્સિમમ ચેનલાઈઝ થાય. ઓફકોર્સ, ભારત માતાના વિકાસ માટેની જ જે છે ને, તે એના માટે જ તમે આપી રહ્યા છો, તો એ તો અનુદાન છે એક જાતનું.

"તો ભરવો પડે છે એટલે મને એવું." "હા, હા, એટલે કમ્પલશન થાય છે ને." "લઈ લેતું હોય ને એમ નથી આપે એમ કે મારે આમાં શું?" "નહીં, સરકારે નક્કી કર્યું છે ભાઈ કે ભઈ તમારે આટલો એમ કે ટેક્સ ભરવા યોગ્ય થાય છે, બરાબર? અને તમને બહુ બહુ તો તમારા ધ્યાન પર લાવે છે સરકાર કે ભઈ આટલો ભરી દેજો, કારણ કે એને ઘણા બધા ડેવલપમેન્ટ કામ કરવાના છે. પણ પછી પહેલા તો તમને એને જાણ કરી દીધી છે, પણ પછી એક રિમાઈન્ડર, બે રિમાઇન્ડર, પચીસ રિમાઇન્ડર ઠોક્યા હોય તોય કોઈ પેલો ભરવા તૈયાર ના થતો હોય. પછી સરકારે અઘરા પગલાં ભરવા પડે છે એના માટે અને પછી ત્યારે તો એને આકરું લાગે જ છે ને. છેવટે તો ભરવું જ પડે છે. બહુ બહુ તો કોર્ટમાં જાય, સમાધાનો કરે. આ બધી બધી શું છે કે મોડું કરવાની ને એવી બધી ટેકટીકો છે, ડીલે ટાઈમપાસ કરવાનો, પસાર કરવાનો. એવું ત્યાં સુધી વાપરીશું કે આપણે પૈસા એવું બધું હોય એટલે છેલ્લે શું કરે કે ભાઈ તમે વ્યાજ માફ કર દો, હું રકમ ભરી દઈશ, બરાબર?

તો દસ લાખ રૂપિયા આજે ભરવાના થતા હોય, દસ વર્ષ કેસ ચલાવે, પછી દસ લાખ રૂપિયા ભરી દે અને એ પણ એમ કે કે મને પાછો હપ્તો કરી આલો બે લાખનો. એટલે એમ કરીને એ કરે અને ઉપર જે દસ લાખ રૂપિયાનું દસ વર્ષનું જે વ્યાજ થતું હોય, તે બધું સરકાર મને માફ કરી દે."

એટલે આવી આવી રીતે પણ બુદ્ધિ લોકો ચલાવી ચલાવીને પૈસા ખેંચવાની વૃત્તિ છે. "પોતાની પાસે રાખી લઉં પૈસા અને હું સમૃદ્ધ થતો જાઉં, બીજાનું જે થવું એ થાય." એ જે ભાવ હોય છે, એના કારણે બધી મુશ્કેલીઓ થતી હોય છે. હા, બેય બાજુ છે ને. સામે એવું જ છે ને, ત્યાં અધિકાર છે તો એ અધિકારી પોતાના અધિકારનો વધુ પડતો કડકાઈથી ઉપયોગ કરે છે, ઘણી વખતે અનુચિત ઉપયોગ કરે છે અને પછી એના પાસેથી મેળવી લે છે એ વસ્તુ. એટલે એ પણ અયોગ્ય છે એમાં.

"સર, એટલે ઘણાને આપણે કહીએ ને ટેક્સ ભરવાની વાત આ તે, તો બધા શું કહે કે ફોરેનમાં એ કે આપણને બધી કેવી ગવર્મેન્ટ સગવડો આપે, બધા ટેક્સ ભરતા હોય આ તે. આપણા દેશમાં કંઈ છે જ નહીં એટલે આપણે નથી ભરવો." "એવી માન્યતાઓ." "હા, વાત બરાબર છે, પણ જ્યારે તમે સરકાર બનાવવા માટે તક હતી, તે વખતે તમારે આ બધી વસ્તુઓનો ઉપયોગ કરવો હતો. ત્યારે વસ્તુ તમારા હાથમાં હતી. તમે તમારા જે સમૂહ સંપ્રદાય જે છે, તેમાં આ જ વસ્તુને તમે મૂકો ને. તમે જો એ વાતને સાચી માનો છો, તો તમે એ વસ્તુને તમારા સંપ્રદાયની અંદર, સમૂહની અંદર તમે મૂકો કે ભાઈ આ વખતે આવું થાય તો જ આપણે કરીશું. એ પ્રકારનું આપણે ત્યાં જઈને એમ કે જાણ કરવી છે, બરાબર? જે તે વિસ્તારનો સંસદ સભ્ય હોય કે ધારાસભ્ય હોય કે તેને કે ભાઈ આ વસ્તુ તમારે ત્યાં આગળે લોકસભામાં કહેવી પડશે. હવે લોકોનું કલ્યાણ થાવ, સાઠ ઉપરનાને આ ફેસિલિટી મળો, સ્ત્રીઓને આ ફેસિલિટી મળો, બાળકોને આવી ફેસિલિટી મળો, એજ્યુકેશન આવું હોવું જોઈએ.

એ બાબતે કંઈ એક ચોક્કસ તમે પહેલા નક્કી તો કરો અને પછી એ વસ્તુની તમે રજૂઆત કરો. રજૂઆત કર્યા પછી પણ જો એક્સેપ્ટ ના થાય, તો તમે એના માટે પછી ઇન્સિસ્ટ કરી શકો, પણ તમે એવું ના કહી શકો કે આવું નથી થયું એટલા માટે હું આ પૈસા નહીં ભરું. એ અયોગ્ય બાબત છે ને. કેમ કે સરકાર સતત અવિરતપણે ચાલ્યા જ કરે છે અને પોતાનું કામ જેટલું બી, જેવી બી રીતે થતું હોય, કર્યા જ કરે છે. સરકાર અલ્ટીમેટલી શું છે? કર્મચારીઓથી જ બનેલી છે. જે કંઈ છે એ બધું એ આખે બધું ગોઠવાયેલું છે તંત્ર અને એ લોકો બધા પોતાના ઘરેથી આઠ કલાક માટે ઘરની બહાર નીકળે, આવીને બેસે છે, કંઈક કરે છે અથવા નથી કરતા અથવા કરે છે, ભલે જે કોઈ પરિસ્થિતિ છે, પણ જો આ એક ટ્યુબલાઈટ બી ચાલુ રહી જાય છે ને, એક ટ્યુબલાઈટ, તો પણ એ બીજલીનો વ્યય તો કરે જ છે. એવી રીતે પૈસાનો વ્યય તો થઈ જ રહ્યો છે સતત.

તો એ પૈસાનો જે વ્યય થઈ રહ્યો છે આખા દેશની અંદર આવી રીતે સરકાર માટે થઈને કે સરકાર ચલાવવા માટે થઈને, તે બધા પૈસા કોણ આપશે? એ પૈસા તો આપવા પડશે ને તમારે. તમે એવું ના કહી શકો કે આ સરકારી કર્મચારી કામ નથી કરતો એટલા માટે હવે એને પગાર આપવાનો બંધ કર દો, આમ કરો, તેમ. હા, એના માટેની અલગ વ્યવસ્થા છે. બધું ન ભરવા માટેના બાના છે. આપણે ટેક્સ નથી ભરવો એટલે કઈ રીતે એ યોગ્ય નથી એમ. અને સોરી ટુ સે, એમાં જ બધા ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ મોટા ભાગે લોકોને બતાવતા હોય છે કે આમ કરો, આટલો બચશે, આમ કરો. પણ એ ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટો છે કે જે લોકો સરકારના પેલા એનાથી જ બનેલા છે. કોઈ એક અધિનિયમ હેઠળ કે કોઈ જે આરબીઆઈ બનાવવામાં આવેલી છે, એવી જ રીતે તમારું ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટનું એસોસિએશન કે કંઈ જે છે, હાઈએસ્ટ ઉપરનું, એ બનાવવામાં આવ્યું."

છે એને પછી નક્કી કરેલા છે નીતિ-નિયમો, ધોરણો, બધું ત્યાં આગાડે અને એના હેઠળ તમને એના સર્ટિફિકેશન, બધી વસ્તુઓ આપવામાં આવેલી છે. તો તમને લાયક સમજવામાં આવ્યા છે કે તમે આ બાબતની જાણકારી લોકોને આપશો અને એ રીતે તમારે આપવી જોઈએ કે હા, વ્યક્તિને ફાયદો થાય. વાંધો નથી, સરકારને નુકસાન તો ન જ થવું જોઈએ. એ જો જોવાનું પણ તમારે ધ્યાન તો રાખવું જ જોઈશે કે કોઈપણ સંજોગમાં સરકારને નુકસાન ના થવું જોઈએ અને આ વ્યક્તિને ફાયદો થવો જોઈએ. એવો કોઈક રસ્તો, એવી કોઈક સિસ્ટમ, એવા કોઈ પ્રકાર (કારણ કે જ્યારે ટેક્સ બદલાતા હોય, કશું થતું હોય ત્યારે પણ તમે આ બધા સૂચનો આપી શકતા હોવ છો). એટલે એ બધું કરવું જ રહ્યું. ઇન શોર્ટ, જેટલું પણ તમને ડયુ છે એટલું તો તમારે આપવી દેવું પડે અને આજે એને એને કાલે આપવાનું જ છે તો પછી અત્યારે જ આપી દો.

સમયસર આપી દો તો બધું સારું થશે. આગળ આપણે ડોનેશન ભાવે આપીએ તો વધારે સારું છે ને?

તમે એમ કહો, તમે એમ કહો કે ઘરની બહાર નીકળું રાત્રે, તો જેવું હું મારા ઘરની બહાર નીકળું છું ને, મેન રોડ મને મળી જાય છે તરત જ. સરસ, સુવાળો, વ્યવસ્થિત રોડ ઉપર રાત્રે પણ લાઈટ હોય છે. ચાર રસ્તા ઉપર કે કોઈ મોટા વ્યુહાત્મક સ્થળોએ પોલીસ પણ મોજૂદ છે; ટ્રાફિક જામ ના થાય એટલા માટે પણ અને લોકો કંઈ ચોરી-લૂંટફાટ ન કરતા હોય એટલા માટે. એટલે કાયદો અને વ્યવસ્થા, જાનમાલ બંનેનું રક્ષણ કરવા માટે પણ ત્યાં આગળે વ્યવસ્થા ગોઠવાયેલી છે. આ બધી જ ફેસિલિટી સરકારે ઊભી કરેલી છે ને? અને એનો ઉપયોગ તમે કરો કે ના કરો પણ થઈ તો રહ્યો જ છે ને? જેવા ઘરની બહાર નીકળ્યા તો તરત રોડ મળી ગયો. આમના ખાડો ખોદીને મૂકી દીધો હોત તો? એક માઈલ લાંબો, એક પહોળો, એક માઈલ ઊંડો નીકળો હવે ઘરની બહાર! કે સરકાર કહે છે કે મારે તો અહીંથી તેલ કાઢવું છે, તમારે જે બાજુથી ફરીને જવું હોય જાવ.

કેમ તમે ટેક્સ નથી ભરતા? શું કરશો? એ બાબતો છે ને? એટલે સમજવાનું છે કે આપણને અગવડ નથી એ પણ મોટી સગવડ છે અને જો થોડી અગવડ પડે છે તો એમ સમજો કે બહુ મોટી અગવડ નથી પડતી, થોડીક જ પડે. જો આ એક છે ને સમજદારીની વાત છે. પછી છેવટે તો, અને એટલું જો આવી જાય ને તો જ દેશ ઊંચો આવે, બાકી કઈ નહી.

જો, આર્થિક સ્થિતિને અનુરૂપ દાન આપવા યોગ્ય છે. શ્રદ્ધા વગરનું દાન આપવા યોગ્ય નથી અને આર્થિક સ્થિતિ ને અનુરૂપ જ દાન આપવું જોઈએ. આપણે આર્થિક સ્થિતિ ઓછી હોય ને આપણે બહુ જ મોટું એ કરી. કોઈ માણસે એવું કીધું છે કે, "ભાઈ, મારો પગાર એમ કે મહિને લાખ રૂપિયા છે, પણ અંબાણી સાહેબ ભરે છે ને એટલો જ એમ કે ઇન્કમ ટેક્સ હું પણ આ વર્ષે ભરી દઈશ," અને ભરી દે છે ખરો. એટલે એવી બાબત પણ છે. એટલો ખર્ચો કરે છે ખરો જેટલો એ કરે છે સમાજ વિકાસ, કલ્યાણ એને બધાના માટે એ લોકો પૈસા ખરચતા હોય છે. મોટા મોટા ઇન્ડસ્ટ્રિયલિસ્ટ, તમારા સૌજીભાઈ ને બધા છે ને, બધા સારા કામો બી કેટલાય કરતા હોય. એટલે આર્થિક સ્થિતિને અનુરૂપ દાન આપવું જોઈએ.

સાથે સાથે લજ્જા એટલે સામાજિકતાથી શરમાઈને તથા સિદ્ધાંતના ભયથી પણ દાન આપવું ઉચિત છે. સંવિધ એટલે મૈત્રી વગેરેના ના નિર્વાહને પણ આ ધ્યાન આપવું જોઈએ.

અગર આપને કર્મ અને આચરણના વિષયમાં ગમે તે પ્રકારનો સંદેહ હોય તો એવી સ્થિતિમાં વિચારશીલ, પરામર્શ દાતા, આચરણને નિર્મળ બુદ્ધિવાળા, ધર્માભિલાષી બ્રાહ્મણ સાથે પરામર્શ કરવો જોઈએ. અહીયા બ્રાહ્મણના બદલે કન્સલ્ટન્ટ લઈ લો. તમે જે તે વિષયનો નિશ્નાત માણસ, એવી રીતના તમે એની સાથે પરામર્શ કરો. એ જે વ્યવહારનો ઉપદેશ આપે એવો જ વ્યવહાર ત્યાં આગળે કરવો જોઈએ. મોરલેસ અત્યારે એ થઈ રહ્યું છે ને? વકીલને હું પૂછી લઉં.

કોઈક અપરાધથી લાંછિત વ્યક્તિના વિષયમાં કોઈ સંદેહ ઉત્પન્ન થાય તો વિચારશીલ, પરામર્શકુળ કુશળ, આચરણને નિર્મળ બુદ્ધિવાળા, ધર્માભિલાષી બ્રાહ્મણ સાથે પરામર્શ કરવો જોઈએ. એ જેવા વ્યવહારનો આદેશ કરે એવો વ્યવહાર કરવું. આદેશ! જો, બ્રાહ્મણ તમને આદેશ કરશે. કન્સલ્ટર તમને છે ને કન્સલટેશન કરશે અને કહે છે કે તમે આમ કરો. અગેન, ઈટ willલ બી સજેશન. પણ તે જમાનામાં બ્રાહ્મણ તો એમ કહી દે તો તમારે આ કરવા યોગ્ય છે, ઉચિત છે, આમ જ કરો. અને એ પ્રમાણે લોકો કરતા. એજમાનામાં એ આપના માટે આદેશ અને ઉપદેશ છે. આજ વેદની આજ્ઞા છે. આજ ઈશ્વરનું અનુશાસન છે. આ સિદ્ધાંતોની જ ઉપાસના કરવી જોઈએ અને આજ ઉપાસ્ય છે. ઉપાસના કરવા યોગ્ય જે બાબત છે તેને ઉપાસ્ય કહીએ છે આપણે.

એટલે આચાર્ય પોતાના તરફથી આ આખુંય અનુશાસન સમજા જાવે છે, પરંતુ શિષ્યોને પોતાના સુધી સીમિત રાખતા નથી કે "હું કહું એટલું જ કરવાનું," એવું નહીં. શંકા ઊભી થયેથી પોતાના ધર્માચરણ યુક્ત કોઈપણ ધર્મ, ધર્માચરણ યુક્ત બ્રાહ્મણ પાસેથી પરામર્શ કરી લેવાનો. પરામર્શ આપે છે. બ્રાહ્મણ સંજ્ઞા એ વ્યક્તિ માટે છે જે જ્ઞાનયુક્ત અને નિષ્પૃહ છે. તો તે જમાનામાં બ્રાહ્મણને ને તમે દક્ષિણા આપતા હતા. અત્યારે કન્સલ્ટન્ટને તમે ફી આપો છો. ઈટ ઇસ ઓલ ગુડ, એક જ વસ્તુ છે અને એને ફી જે હોય છે ને એના નીતિ-નિયમો, ધારાધોરણોને અનુરૂપ જ હોય છે. એના સમયને અનુરૂપ હોય છે. બહુ મોટો ઊંચો વકીલ હોય તો એના સમયની કિંમત હોય, એના પ્રમાણે એ પૈસા ચાર્જ કરતો હોય છે અને લોકો આપતા બી હોય છે. સર, પેલા એવું હશે એટલે એ જમાનામાં લોભ ને મોહને એટલું ઓછું હશે એ સમયે.

અત્યારે કેમ આપણે આદેશ આપીએ અને સજેશન આપીએ તો એ આદેશ માની લે? કારણ કે લોભ ઓછો હોય. કોઈકને કે તું દાન કરે તો કરી જ દે એમ. એટલે તે રીતે વાત છે. એટલે લોભ ને મોહની ગ્રંથિઓ ઓછી હશે અને અત્યારે લોભ, મોહ અને બીજો ક્વેશ્ચન એવું છે કે આત્માનો અનુભવ આપણે બપરવાર થતી તીને નિરંતર કેમ રે એમ? તો આ જ્યારે લોભ ને મોહની ગ્રંથિઓ એટલી બધી વધેલી હોય એટલે ચિત એમાં જતું રહે એટલે પાછું.

આપણને અનુભવ નથી આવતો એનું કારણ એ છે કે આ બધા આચરણમાં હજી લોભ આવી જાય છે, મોહ આવી જાય છે, એના કારણે પાછું બધું ધ્વંસ થઈ જાય છે. હવે પહેલી વાત કરી. પહેલી વાત શું કીધી તમે? "એ સમય ને આ સમય, એ સમય ને આ સમય." બરાબર ને? "એ સમય અને આ સમય" એવું ના લો. તમે આ જે કંઈ છે તે બધું શાશ્વત સનાતન જે છે, સનાતનની અંદર બધું સનાતન છે એટલે એને કોઈ કાળખંડની અંદર કશું ના લેશો. જ્ઞાન જ્ઞાન છે. અહીં તો આ જ્ઞાન આપ્યું છે તમને અને વેદોનું અનુશાસન આપેલું છે, બરાબર? એટલે કોઈ કાળ નથી, પણ વાત એટલું જ કહેવા માંગે છે કે જ્યારે જ્યારે અતિશય લોભ અને મોહથી વ્યક્તિઓ આવી રીતના કરે છે ત્યારે એમને આવું આવું થાય છે. વાત આટલી જ છે. કોઈપણ કાળમાં કરશે. એ કાળ કરતાં અત્યારનો કાળ. હા, એવું બને કે આ ગામ કરતાં પેલા ગામના લોકો વધારે લોભી છે, એવું કરાય.

આ દેશ કરતાં પેલા દેશના લોકો વધારે લોભી છે, એવું. એ તો બધું ચાલ્યા જ કરતું હોય છે. જનમાનસની અંદર એક ચાલતો પ્રવાહ રૂપે આખી બાબત છે અને ઘણા બધા એકબીજાનું જોઈ જોઈને જ અનુકરણ કરીને અનુસરણ કર્યા કરતા હોય છે. એટલે અહીંથી જુએ ને ત્યાં આગળ એ પ્રમાણે વર્તન કરી બેસે.

તો સૌથી ઉપરથી જ આખી શરૂઆત થાય કે જુઓ કે રાજાઓ લોભી છે, અધિકારીઓ લોભી છે, ક્રોધી છે, આવું આવું કરે છે, તો બાકીના બીજા બધા પણ એ પ્રમાણેનું વર્તન કરવા માંડે. પછી કારણ કે એમ સમજે કે આ જ અનુશાસન છે. પણ ત્યાં ઉપર કોઈક એવા બેઠા હોય મોદી સાહેબ જેવા કે યોગી સાહેબ જેવા કે પ્રમાણિકતાને એ બધાથી જ પોતાનું બધું જીવન વ્યાપન કરતા હોય, એવા પ્રકારના સત્યનિષ્ઠ હોય કે ઘણી વખત એના માટે પોતાનો જાન જોખમમાં નાખીને પણ જાત માહિતી મેળવીને ગમે તેમ કરીને કંઈ પણ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં પણ એ લોકો દુર્ગમ પ્રદેશોમાં પણ પહોંચીને જે તે પ્રશ્ન ઊભો થયો હોય તેનું નિરાકરણ લાવતા હોય. આવું બધું જ્યારે પ્રજા જુએ ત્યારે લોકોને એમ થાય, એમ લોકો આગળ આવે. પછી એકાદ કોઈ એમાંથી હાકલ કરે કે ભાઈ દેશમાં અત્યારે લોકો લશ્કરમાં જોડાવવા માંડો, એટલે બધા એકદમ ચાલવા માંડે.

એના એ જ છોકરાઓ છે જે ફિલ્મ જોતા હોય ને લેર કરતા હોય, લાંબા લાંબા પટિયા પાડતા અને સિગરેટ ફૂંકતા હોય. શક્ય છે કે લોકો સિગરેટ તો ત્યાં પણ લશ્કરમાં જઈને ફૂંકશે, કદાચ અહીંના કરતાં વધારે ફૂંકશે, પણ બધા ડિસિપ્લિનમાં આવી ગયા હશે ત્યાં આગળ અને સેવાના કાર્યોમાં લાગી પડે.

જો આપણો દેશ ખાલી ફક્ત લડાઈઓ જ લડ્યા કરે છે અને સૈનિકો પાસે લડાઈઓ જ કરાયા કરે છે એવું પણ નથી. આપત્તિ ધર્મની અંદર, મુશ્કેલીના સમયની અંદર, દુર્ઘટનાના ટાઈમે જ્યારે કોઈ અનરસ્ટ થયો હોય એવા ટાઈમે દરેક જગ્યાએ લશ્કરની મદદ લેવામાં આવે છે અને એ લોકો બધા કેટલું દિન-રાત કામ કરતા હોય છે! જબરજસ્ત પોતે આખી પોતાની સિસ્ટમ કામે લગાડી દેતા હોય છે અને પ્રોબ્લેમ સોલ્વ કરી નાખે છે. એટલે એ પણ જોવાવું જોઈએ. તો લોભ અને મોહ તે કાળમાં હતો અને આ કાળમાં. આમાં શું છે? એક સમય આવતો હોય છે જ્યારે બધા જ જુએ કે આ કઈ બાજુ જઈ રહ્યું છે. એટલે જો આ બધી વસ્તુઓના ઉભરા આવે ને શમે, ઉભરા આવે ને શમે, એવું બધું ચાલતું હોય. જનમાનસમાં ચાલતું હોય, વ્યક્તિઓમાં પણ થતું હોય. પછી માણસને બેસીને પશ્ચાતાપ પણ થાય કે આપણે આવું નહોતું કરવું જોઈતું અને કદાચ વળી પણ જાય.

એ પછી લોભ ન પણ કરતો થાય. એટલે આવું બધું બન્યા કરતું હોય છે, એમાં કંઈ મુશ્કેલી નથી.

અને હવે બીજી વાત. બીજી વાત શું હતી આપણી? "લોભ અને મોહ આચરણમાં આવે છે એટલે આત્માનો અનુભવ નથી આવતો." હા, એટલે જ્યાં પણ તમે ચિત્ત અને મનની ચંચળ વૃત્તિઓ, ષડરિપુઓ જેને કહેવામાં આવે છે, એ બધાને પ્રાધાન્ય આપતા જશો, બાહ્ય જીવનને આ પ્રાધાન્ય જ્યાં સુધી તમે આપ્યા કરશો ત્યાં સુધી તમને આંતરિક બાબતોનો તો આત્મા તો કેવી વસ્તુ છે? એના આધારે આ બધું પ્રગટ થયું છે. પણ આ પ્રગટ થયા પછી બધા એમ જ રચ્યાપચ્યા રહે છે ને આને ભૂલી ગયા છે. એટલે સ્થિતિ કેવી થાય છે કે બહુ સમૃદ્ધ થયો, ભણી ગણીને તૈયાર ડોક્ટર બનાવ્યો, એન્જિનિયર બનાવ્યો અને પછી એના મા-બાપને ભૂલી ગયો. વતનની અંદર ક્યાંય બિચારા અત્યારે મજૂરી કરતા હોય, કંઈ કરતા હોય ને પેલો કોઈપણ પ્રકારનું ધ્યાન ના આપતો હોય ને, જેવી સ્થિતિ છે એવી સ્થિતિ છે એમ સમજો. એને તે લોકો આત્માને ભૂલી ગયા.

પછી જેના આધારે જીવન આવ્યું, જેના આધારે એને આવા સારા માતા-પિતા મળ્યા, એ સારા માતા-પિતાએ વર્ષોના વર્ષો મહેનત કરીને પોતે સારા પૈસા એ કરીને એનું ફી ભરીને એને ખૂબ ભણાવ્યો અને એ બધું કરીને પછી આગળ નીકળ્યો, તૈયાર થઈ ગયો. હવે એને પૈસા મળી ગયા. દસ હજાર રૂપિયા, વીસ હજાર રૂપિયા એક એક કામના એને મળતા થઈ જાય છે. રોજના પાંચ-દસ લાખ રૂપિયાની આવક થઈ ગઈ છે. પણ હવે એને શરમ આવે છે. "ગામડે તો ના જવાય. મારા મા-બાપ છે અને જીવે છે" એવું પણ કોઈને ના કીધું. એ જે હાલત હોય છે ને પછી બસ એવી થઈ જાય. એટલે આપણે કહીએ છીએ કે જે ભગવાનને યાદ કરે છે, ભગવાન એનું સ્પેશિયલ ધ્યાન રાખે. એટલે મા-બાપ જે છે ગામડે, હવે એમનું એ ધ્યાન રાખે તો મા-બાપ પણ પછી એ બાળકને આશીર્વાદ આપે કે ભગવાન વિશેષ ધ્યાન રાખે. "માતા-પિતાને ભગવાન માનો, આચાર્યને કે તમારા શિક્ષકને પણ ભગવાન માનો" એમ કીધું છે ને?

દરેકની અંદર તમે માનો છો ખરા? એવું વર્તન એક દાડો તો કરી જુઓ યાર, છ દાડા, છ મહિના તો કરી જુઓ. પરિસ્થિતિ પછી જો પલટાઈ નહીં તો કહેજો. ખાલી ખાલી "શનિ નડે છે ને મંગળ નડે છે ને રાહુ આવો થઈ ગયો એટલે મારે આવું થયું છે" ને એવું બધું નથી. આ બધા રિએક્શનના રિએક્શનો છે. જેવું વર્તન તમે આ બધાના સાથે કર્યું છે એના જ આ દુષ્પરિણામો ભોગવતો હોય છે જે તે વ્યક્તિ. સામે જે મુશ્કેલીઓ, તકલીફો આવતી હોય. એટલા માટે કીધું છે કે આ.

બધાનું ધ્યાન રાખો. સૌથી પહેલામાં પહેલું, એ મા-બાપની સેવા કરો. એ પૂજા બરાબર જ છે. પછી ઘંટડી ખખડાવીને પેલું આમ-આમ નહીં કરો તો ચાલશે, પણ તમે આવો, પાંચ મિનિટ બેસો, માતા-પિતાને પૂછો: "તમે ભોજન કર્યું? તમને આરામ થયો? તમે સારી ઊંઘ લીધી? તમારે કંઈ જોઈએ છે? કંઈ જાવું છે? કંઈ કરવું છે?" તમે પૂછો તો ખરા! તો એ સેવા થઈ ગઈ. મા-બાપ પ્રસન્ન થઈ ગયા. "દીકરો મારો બરાબર!" ઓકે. આશીર્વાદ એ આશીર્વાદ ફળે છે, બધા જે તમને આ બધી વસ્તુઓ લાવવામાં અનુકૂળતાઓ કરી આપે છે. અને જો આ નથી કરતા તો પ્રતિકૂળતાઓ આવવાની જ છે. પછી તો ગાડી લીધી હોય પણ પછી આગળ જઈને બ્રિજ ઉપર બધા બ્રત્યા તૂટી પડે ધડામ દઈને. એ જે થાય છે એ બધું આવું બધું છે કે સફળતાની ટોચેથી માણસો ગબડે જાય છે.

એટલે કીધું કે શ્રેષ્ઠ જીવન છે, એના સિદ્ધાંતો જે છે, એને જે ઉપાસ્ય માને છે એ ઉપાસના છે. "મિત્રદેવ અમારા માટે કલ્યાણપ્રદ બનો." મિત્ર! મિત્રદેવ કહે છે. જો, મિત્રને દેવ માન્યો છે. આ સંસ્કૃતિની હું ક્યાં વાત કરું? તમે મને એ કહો, મિત્રને દેવ રૂપે જોયો કોઈ દિવસ? માતા-પિતાને દેવ રૂપે જોયા? એક દાડો તો જુઓ, પગે લાગો. "વરુણદેવ કલ્યાણકારી બનો. અર્યમાદેવ અમારા માટે કલ્યાણકારી થાઓ." અર્યમા સૂર્ય. "ઇન્દ્રદેવ, બ્રહસ્પતિ અમારા માટે શાંતિપ્રદ થાઓ." ઇન્દ્રદેવ એટલે મન અને બૃહસ્પતિ દેવ બુદ્ધિના દેવ છે. મન અને બુદ્ધિ બે બરાબર હોય એટલે પછી બાકીનું બધું બરાબર થાય જીવનની અંદર.

પછી આગળ કહે છે: "વિશાળ પગલાવાળા વિષ્ણુદેવ અમારા માટે કલ્યાણપ્રદ થાઓ." વિશાળ પગલાવાળા વિષ્ણુદેવ. પેલા સાડા ત્રણ પગની અંદર એમણે આ બધું કર્યું હતું ને? સાડા ત્રણ પગલાની અંદર સ્વર્ગ, મૃત્યુ અને પાતાળ બધું એ કરી નાખ્યું હતું બલિરાજાના આખ્યાનની અંદર તે વાત. એટલે એમને વિશાળ પગલાવાળા કહેવામાં આવે છે. પણ આમે તે પોતે સ્વયં એટલા વિશાળ છે એટલે તો એમને વિષ્ણુ કહેવામાં આવે છે, કારણ કે એ વ્યાપક છે.

હવે કહે છે: "હે વાયુદેવ, આપને નમસ્કાર છે. બ્રહ્મને નમસ્કાર. આપ પ્રત્યક્ષ બ્રહ્મ છો. આપને પ્રત્યક્ષ બ્રહ્મ કહેવામાં આવેલ છે." વાયુને એને બ્રહ્મ રૂપે ઉપાસના કરવાની છે. એ પ્રાણાયામ છે. "આપ જ રૂત અને સત્યના નામથી કહેવાયેલ છો." મજાક કરો છો? હું જ્યારે આમ વાત કહું છું ત્યારે કે આમ શ્વાસ લેવાનું, આમ કરવાનું એટલે શું? પ્રત્યક્ષ બ્રહ્મ છે એ રીતે કરો. "એ બ્રહ્મે અમારી અને આચાર્યની રક્ષા કરી છે. ત્રિવિધ તાપો દ્વારા સર્વત્ર શાંતિ થાઓ. ત્રિવિધ તાપો દ્વારા સર્વત્ર શાંતિ થાઓ. ત્રિવિધ તાપોની સર્વત્ર શાંતિ થાઓ." વાસ્તવિકતા આ છે: તાપો દ્વારા શાંતિ કેવી રીતે થશે? તપ દ્વારા થશે. પછી શાંતિ થઈ જશે.

એટલે એ પરમાત્મા અમારા બંનેની, આચાર્ય અને શિષ્યની સાથે સાથે રક્ષા કરો. અમારા બંનેનું સાથે પોષણ કરો. અમે બંને સાથે પરાક્રમ કરીએ. અમારું અધ્યયન, અધ્યાપન, જ્ઞાન જે છે તે તેજોયુક્ત થાઓ, પ્રકાશવાન થાઓ. અમે પરસ્પર દ્વેષભાવથી દૂર રહીએ. ત્રિવિધ તાપોની શાંતિ થાઓ. શ્રુતિમાં એવું કહેલ છે કે બ્રહ્મવેત્તા સાધક પરબ્રહ્મને મેળવી લે છે. એ બ્રહ્મ કેવો? સત્ય, જ્ઞાન સ્વરૂપ અને અનંત છે. કેવો છે? સત્ય, જ્ઞાન સ્વરૂપ અને અનંત છે. એવું એ બ્રહ્મ છે જે સાધક પરમ આકાશમાં અને પ્રાણીઓની હૃદય ગુફામાં રહેલ છે એ બ્રહ્મને જાણી લે છે. એ વિશિષ્ટ જ્ઞાન સ્વરૂપ બ્રહ્મની સાથે સમસ્ત ભોગોનો ઉપભોગ કરે છે. વિશિષ્ટ જ્ઞાન સ્વરૂપ એ બ્રહ્મની સાથે સાથે રાખીને બધા જ ભોગોનો એ ભોગ કરે છે. પછીથી એટલો એ સમૃદ્ધ બને છે એના જીવનમાં એમ કહેવા માંગે છે.

એ પરમાત્માથી અવશ્ય જ સૌથી પહેલા આકાશ તત્વ પ્રગટ થયું. ત્યારબાદ આકાશમાંથી વાયુ, વાયુથી અગ્નિ, અગ્નિથી જળ, જળથી પૃથ્વી તત્વ પ્રગટ થયું. પૃથ્વીથી ઔષધીઓ, ઔષધીઓથી અન્ન મળ્યું. અન્નથી પુરુષ વૃદ્ધિને પ્રાપ્ત થયો. જરૂર પુરુષ જ એ અન્નના રસ સ્વરૂપમાં છે. એનું આ મનુષ્યરૂપી માથું છે. એક બાજુ જમણી બાજુની પાંખ છે. બીજો હાથ એ બીજી પાંખ છે. આત્મા એ મધ્યભાગ છે. આ પગ એ જ પૂછડી છે અને એની પ્રતિષ્ઠિત પ્રતિષ્ઠા છે. એ વિષયમાં આ એક અહીંયા આગળે આ શ્લોક લખેલો.

હવે આગળ કહે છે: ઈશ્વર દ્વારા પંચભૂતોની ઉત્પત્તિ અને મનુષ્યના શરીરમાં જે સંવ્યાપ્ત પંચ કોષો છે તેના વિશે છે વાત. મનુષ્યના કાયમાં સમાયેલા બધા કોષોનો આકાર મનુષ્યની સ્થૂળ કાયના બરાબર જ અર્થાત એને અનુરૂપ જ હોય છે. મનુષ્યને પક્ષી માનીને તેની મસ્તક, પાંખો, મધ્યભાગ અને પૂછડી સાથે સંગતિ બેસાડતા આ પાંચે કોષોનું વર્ણન અહીંયા આગળે કરવામાં આવ્યું છે.

"એ બધા જ પ્રાણી અન્નથી ઉત્પન્ન થાય છે." કહી દીધું: "અન્નાદ્વે પ્રજા પ્રજાયંતે." જે પૃથ્વીના આશ્રય રહેલા છે, બધા અન્નથી એ જીવતા પણ રહે છે અને અંતમાં અન્નમાં જે વિલીન થઈ જાય છે. પૃથ્વી છે એ જ અન્ન છે એટલે એમાં પછી એ બધા વિલીન થઈ જાય. અન્ન જ બધા તત્વોમાં શ્રેષ્ઠ એટલા માટે એ સર્વોષધિ રૂપ કહેવામાં આવેલ છે. સર્વની સર્વોશ્રેષ્ઠ ઔષધિ શું છે? તો કે તમારું અન્ન છે, આહાર જે તમે કરો છો તે જ. જે અન્નરૂપી બ્રહ્મની ઉપાસના કરે છે, એ પુરુષ સંપૂર્ણ અન્નને પ્રાપ્ત કરે છે. સો એ સો ટકા એને પચી જાય છે. ડાયજેશન, મેટાબોલિઝમ બધું બરાબર એકદમ, કોઈ પ્રોબ્લેમ નહીં. સ્થૂળ ભાગ સ્થૂળની જગ્યાએ નીકળી જાય. સૂક્ષ્મ ભાગ જે છે તે ધારણ થઈ જાય અને સૂક્ષ્મતમ જે ભાગ છે તે બધો તેજ વાયુ રૂપે, બુદ્ધિ રૂપે એ બધા રીતે સૂક્ષ્મ રીતે બની જાય અને એ પછી આગળ ઉપર બધું કામ કરતો હોય છે.

તો અન્ન બધા તત્વોમાં શ્રેષ્ઠ છે એટલે પ્રાણીઓની વૃદ્ધિ પણ અન્નથી થાય છે. અન્ન પ્રાણીઓ દ્વારા ખવાય છે અને અન્ન પણ પ્રાણીઓને ખાય છે. એટલા માટે એ અન્ન "અદ્યતેવા અતિચ વા" અન્ન કહેવામાં આવે છે. આ અન્નરસયુક્ત દેહથી અલગ, અન્નરસ યુક્ત દેહથી અલગ આ દેહમાં પ્રાણરૂપ.

આત્મા પૂર્ણપણે વ્યાપ્ત છે અને આ દેહ, જે 'ફિઝિકલ બોડી' છે, એનો આત્મા કોણ છે? તો કે પ્રાણ છે," એમ કહે છે. "એ પૂર્ણરૂપે વ્યાપ્ત છે."

આ પ્રાણરૂપ આત્મા અવશ્ય જ પુરુષના આકારનો જ છે. જેટલો પુરુષ, એટલો જ એ છે. જેવો છે તેવો જ એ પુરુષની આકૃતિમાં વ્યાપ્ત હોવાના કારણે એ પુરુષના આકારનો છે. કારણ બી આપી દીધું: "બાટલીમાં પાણી ભરો તો એ બાટલી જેવું જ બની ગયું હોય આકારરૂપ." એવી રીતે, એ પ્રાણગત દેહનો પ્રાણ જ મસ્તક છે. આખા પ્રાણદેહનો પ્રાણ જે છે, તે કોણ છે? મસ્તક છે. વ્યાન જે છે, તે જમણી પાંખ છે. અપાન છે, તે ડાબી પાંખ છે. આકાશ એ દેહનો મધ્યભાગ છે અને પૃથ્વી એની પૂછળીને આદાર ભાગ છે.

એ આ પ્રાણગત દેહના વિષયમાં તમને કીધું. હવે આગળ કહે છે: જે દેવગણ, મનુષ્ય અને પશુ વગેરે પ્રાણી છે, એ પ્રાણના આશ્રય દ્વારા જ ચેષ્ટા કરે છે; કારણ કે પ્રાણ જ સમસ્ત પ્રાણીઓનું આયુષ્ય છે. તેથી જ આ બધાના પ્રાણીઓનું જીવન છે. જે પ્રાણરૂપ બ્રહ્મની ઉપાસના કરે છે, એ મનુષ્ય દીર્ઘ આયુષ્ય મેળવે છે. પ્રાણાયામ કરવાથી દીર્ઘાયુષ પ્રાપ્ત થાય છે. કેમ એવું? કારણ કે એ ઉપાસના કરવા બેઠો છે. આપણને એ 'ફિઝિકલ એક્સરસાઈઝ' જેવું લાગતું હોય, વાસ્તવની અંદર એવું નથી હોતું. પ્રાણે પ્રાણને તમારે બ્રહ્મ રૂપે ઉપાસના કરવાની છે. એટલે જાણે કે તમે બ્રહ્મને બોલાવો છો અને બ્રહ્મ બસ આવે છે ને જાય છે, આવે છે ને જાય છે, એવી રીતના જોવાનું. અવશ્ય, પ્રાણ સંપૂર્ણ પ્રાણીઓનું જીવન છે. એટલે બધા પ્રાણીઓનું આયુષ્ય એ પ્રાણને કહેવામાં આવે.

એનાથી ભિન્ન, પાછું આ પૂર્વક્ત અન્નમય જે શરીર છે, એનું એ અંતરાત્મા છે; કારણ કે એની અંદર રહેલો છે. હવે આ પ્રાણમય દેહના અંતર્ગત, પાછો એનાથી ભિન્ન એક મનોમય આત્મા પૂર્ણ રૂપે વ્યાપ્ત છે. એ પણ પુરુષના આકારનો છે. પ્રાણમય પુરુષની આકૃતિમાં જ હોવાના લીધે છે. એ મનોમય દેવ પુરુષ સાકારનું એનું મસ્તક, જે માથું છે, તે યજુર્વેદ છે. ઋગ્વેદ એનો જમણો હા ભાગ છે. સામવેદ એનો ડાબો ભાગ છે. આદેશ એ દેહનો મધ્ય ભાગ છે. અથર્વાન અંગેરા ઋષિ દ્વારા દ્રષ્ટ એટલે એમણે જોયેલો છે. આ અથરવના મંત્ર જ એની પૂછડી અને આધાર છે, આધારભાગ છે.

આ શ્લોક એ મનોમય દેહના વિષયમાં છે. હવે આગળ કહે છે: જે બ્રહ્મના આનંદની અનુભૂતિમાં મનની સાથે વાણી પણ અસમર્થ બની રહે છે, એનો બોધ (અનુભવયુક્ત જ્ઞાન) કરનારો વિદ્વાન ક્યારેય પણ ભયગ્રસ્ત થતો નથી. આ મનોમય શરીર પોતાના પૂર્વવર્તી પ્રાણમય શરીરનો આધાર છે, આત્મા છે. આ મનોમય શરીર છે, તે મુખ્ય છે," એમ કહે છે. "પૂર્વવતે પ્રાણમયનો આત્મા કોણ છે? મનોમય શરીર," એમ કીધું.

આ મનોમય શરીરથી અલગ આત્મા છે પાછો એક, જેને વિજ્ઞાનમય કહેવામાં આવે છે. જે મનોમય શરીરમાં વ્યાપ્ત છે. મનોમય શરીરની અંદર કોણ છે? વિજ્ઞાનમય છે. આ આત્મા એ વિજ્ઞાનમય દેહનું મસ્તક છે. શ્રદ્ધા છે. શ્રદ્ધા વિજ્ઞાનમયનું વૃત. સનાતન સત્ય એ એનું જમણી પાંક છે. સત્ય એની ડાબી પાંખ. પ્રત્યક્ષ સત્ય એ એની ડાબી પાંક છે. એટલે બેય સત્ય છે: "આ સનાતન સત્ય છે અને આ પ્રત્યક્ષ સત્ય છે," એમ બે જુદા ભાગ પાડ્યા. સત્ય પ્રત્યક્ષ જે છે, એ એ છે. યોગ એનો મધ્યભાગ છે અને 'મહને ને' એની પૂછડી અથવા આધારભાગ કહેવામાં આવે છે.

એ વિજ્ઞાનમય દેહના વિષયમાં આ શ્લોક આપવામાં આવ્યો છે.

છઠ્ઠા બાબતની વાત કરે છે. આનંદમય કોષની આપણે વાત કરીએ, પછી આગળ થોડો બ્રેક લઈએ. વિજ્ઞાન જ યજ્ઞો અને કર્મોની વૃદ્ધિ કરે. શ્રદ્ધા જે કીધું ને અહિયા, ત્યાંથી એની શરૂઆત થાય છે વિજ્ઞાનમય આત્માની, બરાબર? હવે એ યજ્ઞો અને કર્મોની વૃદ્ધિ કરે છે. સનાતન સત્ય, પ્રત્યક્ષ સત્ય અને આ યોગ, એ બધા વડે એ પોતે સ્વચાલિત છે. પોતે સંપૂર્ણ દેવગણ વિજ્ઞાનની શ્રેષ્ઠ એવા બ્રહ્મ રૂપમાં ઉપાસના કરે છે. બધા દેવતાઓ જે છે, આ બધી ઇન્દ્રિયો બધા છે, તે બધા કોને એની ઉપાસના કરે છે? વિજ્ઞાનમય આત્માની ઉપાસના કરે છે. જે વિજ્ઞાનને બ્રહ્મ સ્વરૂપમાં જાણે છે, એવી જ રીતના ચિંતનમાં રત રહે છે, તો એ આ શરીરથી પાપોમાંથી મુક્તિ મેળવી સંપૂર્ણ કામનાઓની સિદ્ધિઓને પ્રાપ્ત કરે. એ બધું જ કરી શકે છે જે વિજ્ઞાનમય આત્માને પ્રગટ કરી દે છે.

એ વિજ્ઞાનમય દેહની અંતર્ગત એ આત્મા જ બ્રહ્મરૂપ છે. એ વિજ્ઞાનમય આત્માથી ભિન્ન, એની અંદર જ આનંદમય આત્મા પૂરેપૂરી રીતે પૂર્ણતર વ્યાપેલો છે. આ પણ પુરુષના આકારનો જ છે. પ્રેમ એ આનંદમય શરીરનું મસ્તક છે. પ્રેમ મોદ એની જમણી પાંખ છે. પ્રમોદ એ ડાબી પાંક છે અને આનંદ એ વિજ્ઞાનમય દેહનો મધ્યભાગ છે. બ્રહ્મ એની પૂછડી છે અને આધાર છે. આનંદની પૂછડી છે બ્રહ્મ. તો એ આનંદમય દેહના વિષયમાં આ શ્લોક છે.

જે બ્રહ્મના અસ્તિત્વને માનતા નથી, જે સત્ય માનતા નથી, તેવો જ અસત્ય બની જાય છે. જય સચ્ચિદાનંદ. ટેક અ બ્રેક ફોર 5 મિનિટસ. થેન્ક્યુ.