ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૭૫

એવું સરસ મજાનું પ્રણવ ઉપનિષદ વિશે વાત કરીએ. આમાં પ્રણવ ઓમકારનું વિવેચન કરવામાં આવ્યું છે. ઓમકારને પરબ્રહ્મની અક્ષરાભિવ્યક્તિ કહેવામાં આવે છે. અક્ષરની અભિવ્યક્તિ એની અક્ષરપણાની અભિવ્યક્તિ છે, ક્ષરપણાની નહીં. અક્ષર ક્યારેય ક્ષર ના થાય, એટલે કાયમી શાશ્વત. એવી અભિવ્યક્તિ આપવામાં આવી છે ઓમકારને.

એની ત્રણ માત્રાઓ – અ, ઉ, મ – ની સાથે ત્રિદેવ, ત્રિકાળ, ત્રિવેદ, ત્રણ અગ્નિઓની સંગતિ બેસાડવામાં આવી છે. ઈડા, પિંગળા, સુષુમ્ણા સહિત 72,000 નાડીઓમાં ઓમકારને સમવ્યાપ્ત કહેવામાં આવેલ છે. 72,000 નાડીઓમાં ઓમકારને સંવ્યાપ્ત કહેવામાં આવેલો છે.

અંતમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે જે સાધક ઓમકારના માધ્યમથી બ્રહ્મ સાથેનું તાદાત્મ્ય પ્રાપ્ત કરી લે છે, તેઓ અમૃત તત્વના અધિકારી બની જાય છે. અમૃત તત્વ કયું છે? પરમ તત્વ. અમૃત તત્વ ઘૂંટડા ભર્યા જ કરો, ભર્યા જ, ઓછો થાય જ નહીં. આત્મતત્વ વિશેના વિચારો કરવા માત્રથી આખા શરીરની અંદર રાસાયણિક ફેરફારો થઈ જાય છે. આખા બોડીની બાયોકેમેસ્ટ્રી પરમેનન્ટલી ચેન્જ થઈ જાય. તમારા ડીએનએ બદલાવવા માંડે. તમારા જે જિનેટિક જે કાંઈ કોડ લઈને આવ્યા છો, તે બધા કોડની અંદર ફેરફારો થઈ જાય. આટલી જબરજસ્ત વસ્તુ છે આત્મતત્વ, આટલું મોટું.

હવે બ્રહ્મ સ્વરૂપ ભગવાન વિષ્ણુના... ભગવાન વિષ્ણુ કેવા છે? બ્રહ્મ સ્વરૂપ. એવા ભગવાન વિષ્ણુની વાત કરીએ છીએ. કોઈના કલ્પનામાં આવેલા નહીં, અદભુત કર્મથી યુક્ત. અદભુત કર્મ કયું છે એમનું? સંચિત કર્મોને બાળવામાં સમર્થ, સંચિત પાપ વિનાશન. "લિંગં તત્ પ્રણમામિ સદાશિવલિંગમ્." આપણે કહીએ ને કે સંચિત પાપોનો જે વિનાશ કરી શકે છે, તેને સમર્થ કહેવાય. થોડી તાકાત આવી ગયા, આગળ જઈને પેલા જીમની અંદર કંઈક આમ આમ કરી નાખ્યું, એટલે પમ્પિંગ કર્યા, થોડું વજન, તો સમર્થ ના કહેવાય. કે પાંચ-પચીસ હજાર કરોડ રૂપિયા પેદા કરી લીધા, તો પણ એ સમર્થ ના જ કહેવાય. સમર્થ કોણ છે? સંચિત પાપનો નાશ કરે છે. કર્મોનો, પાપનો પણ નહીં પાછા. જો સંચિત કર્મો થયા છે, તેમાં પાપ પણ હશે અને પુણ્ય પણ હશે અને ઘણું બધું ન્યુટ્રલ પણ હશે, પણ બધું સંચિત થઈને રહેલું છે.

એને દૂર કરી શકે એવું અગ્નિને ધારણ કરનારી બ્રહ્મવિદ્યાનું રહસ્ય.

કોને બ્રહ્મવિદ્યા પ્રાપ્ત કરે એટલે કેવો થાય વ્યક્તિ? "અગ્નિપૂતો ભવતી." અગ્નિ સમાન બની જાય છે. એવા જ્યાં જાય ત્યાં આમ આગ લગાડે બધે. ક્યાં? લોકોના સંસારમાં ના, સંસાર ભાવમાં આગ લગાડે છે. એના સંગથી બધા પવિત્ર થવા માંડે છે. સમજાયું? બ્રહ્મવિદ્યાનું રહસ્ય વર્ણવવામાં આવે છે. બ્રહ્મવેતાઓએ ઓમકારને જ એક અદ્વિતીય, અવિનાશી બ્રહ્મ કહેલ છે. કોને? ઓમકારને. એના શરીર, સ્થાન અને કાલત્રય એટલે કે ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનનું હવે વિવેચન કરવામાં આવ્યું છે.

એ ઓમકાર રૂપ બ્રહ્મમાં ત્રણ દેવતા: બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ; ત્રણ લોક: ભૂ, ભુવ:, સ્વ:; ત્રણ વેદ: ઋગ, યજુષ અને સામ એટલે કે ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદ; ત્રણ અગ્નિ: ગાહપત્ય, દક્ષિણાગ્નિ અને આવનીય; ત્રણ પૂર્ણ માત્રા અને એક અર્ધમાત્રા: અ, ઉ, મ અને અનુસ્વાર – આ બધું સમાયેલું છે. એનું સાક્ષાત્કાર સાક્ષાત કલ્યાણકારી શિવ સ્વરૂપ છે. એનું સ્વરૂપ કેવું છે? શિવ સ્વરૂપ. શિવ કેવો છે? કલ્યાણકારી છે. તો આ ઓમ કેવો છે? શિવ સ્વરૂપ છે અને એ કેવો છે? કલ્યાણકારી. ઓમના ઉચ્ચારણ માત્રથી એ પણ આ બધું થવા માટે. ઓમના અવલોકનથી પણ ઘણું બધું થઈ શકે. આંખો બંધ કરો, સામે આમ બસ ઓમને ચિત્રયાજ કરો, ચિત્રયાજ કરો, એક તાર થઈ જાવ તમે. મનગમતો રંગ પૂરો અંદર. ઇન્ટરવલ બિટવીન ટુ ઓમ્સ, સાયલન્સ.

હવે ઋષિ આગળ કહે છે કે અકારની અંદર, અકારની અંદર કોણ છે? તો કે ઋગ્વેદ, પૃથ્વી, ગાહપત્ય અગ્નિ અને દેવ બ્રહ્મા. આ ચાર છે. તેમને તત્વવેતાઓએ ઓમકારના ત્રણ અક્ષરના અંદર અકારના શરીર રૂપ બતાવવામાં આવ્યો છે. અ જે છે, તેમાં શું છે? ઋગ્વેદ છે, પૃથ્વી તત્વ વજન છે, ગાહપત્ય અગ્નિ આમ સ્પાર્ક થાય છે ને એવો અગ્નિ શરૂ થાય છે અને દેવ બ્રહ્મા એટલે ક્રિએશન. આ ચાર દેવો, તો આ બધાએ ઓમકારના અશરીરમાં છે, અરૂપ શરીરમાં. અકાર શરીર રૂપની અંદર રહેલા યજુર્વેદ, અંતરિક્ષ, દક્ષિણાગ્નિ અને ભગવાન વિષ્ણુ એ બધાય ક્યાં છે? તો કે ઓમકારના ત્રણ અક્ષરમાંથી ઉકાર સ્વરૂપમાં રહેલા છે. જે કરે છે તેની અંદર છે આ બધા.

જ્યારે સામવેદ, સામવેદની અંદર દ્યુવલોક છે. ત્રીજા જે છે તે સામવેદલોક, આહવનીય અને મહાદેવ શિવ. આ ચાર જે છે તે મકારના સ્વરૂપમાં નિરૂપિત થયા છે. આવી રીતે અ, ઉ, મ ત્રણ અક્ષરોને સમજવા જોઈએ, જાણવા જોઈએ. સૂર્યમંડળનું જે સ્વરૂપ છે, એ ઓમકારના અક્ષરોમાં અકારનું સ્વરૂપ છે. ચંદ્રમંડળનું જે સ્વરૂપ છે, તે ઉકાર સાથે જોડાયેલું છે અને જે ઓમકારની મધ્યમાં રહેલું છે. ઓમકારનું અંતિમ અક્ષર મકાર એ અગ્નિ સ્વરૂપમાં કે જે ધૂમ્ર રહિત છે, વિદ્યુત સમાન છે. ઓમકારની ત્રણ માત્રાઓને ચંદ્ર, સૂર્ય અને અગ્નિના તેજસ સ્વરૂપમાં સમજવી જોઈએ. તો આમ જે સામે જોવાનું કીધું, એને તમારે કેવું વિદ્યુત સમપ્રભ જોવો જોઈએ. ઓમકારામ બનતો એનું ધ્યાન કરવાનું છે.

દીપકની જ્યોતિશિખાના સ્વરૂપમાં જે શિખા ઉર્ધ્વગામી હોય, એ પ્રણવ અક્ષર ઓમકારની ઉપર રહેલા અર્ધચંદ્ર, અર્ધમાત્રાને સમજવી જોઈએ. તો ઓમકારની ઉપર રહેલી જે અર્ધમાત્રા છે, તેને તમારે દીપકની જ્યોતિ છે જાણે એમ સમજવાનું. દીપકની જ્યોતિ. જ્યોતિ વગર દીપક દેખાય ખરો? એટલે અર્ધમાત્રા જો તમે જાણતા હશો, તો જ તમને અ, ઉ અને મની સમજણ પડશે, નહીંતર ગોળ ગોળ ફર્યા કરશો, કાંઈ ખબર પડશે. એટલે સૌથી મહત્વની જે છે તે અર્ધમાત્રા છે, જેના પ્રકાશથી અ, ઉ અને મ ત્રણે પ્રકાશિત થઈ ઉઠે છે, પ્રજ્વલિત થઈ ઉઠે છે, નક્કરપણું પામે છે. બીજી કમળસૂત્ર નાળ સમાન સૂક્ષ્મ શિખાની કાંતિ મસ્તક પ્રદેશમાં દ્રષ્ટિગોચર થાય છે એ નાસારદ્ર દ્વારા.

સૂર્યવત્ તેજને ધારણ કરીને, સૂર્યમંડળનું ભેદન કરીને ત્યાં રહેલ છે. અહીંયા એમ બતાવે કે અગ્નિસોમ સ્વરૂપ શિખા ઓમકારની જે અર્ધમાત્રા છે, તે 72,000 નાડીઓ દ્વારા સંપૂર્ણ પ્રાણીઓને જીવન પ્રાણ આપનારી અને બધાને વ્યાપ્ત કરીને રહેલી છે. જ્યારે મુમુક્ષુ મોક્ષ પ્રાપ્તિની નજીક શાંત સ્થિતિને મેળવી લે છે, તો કાંસાના ઘંટ સમાન અવાજ સંભળાય છે. કાંસાનો જે ઘંટ હોય છે, તેવો આ ઓમકારનું જ સ્વરૂપ છે. આ સ્વરૂપને દરેક સાધક સાંભળવાની ઈચ્છા રાખે છે.

"ઘરમાં એક ઘંટ લઈ આવવાનો, પછી વગાડ્યા કરવાનો એટલે પેલું સંભળાશે." ના, એમાં લય થવો જોઈએ. એમાં સમજવાનું છે. વગાડ્યો તો ખરો ઘંટ, પણ આ જે અવાજ આવ્યો તે શું છે? ઓમકારનું કયો સ્વર છે? અહીંયા ગાળે આ કઈ માત્રાનો અવાજ છે? જેની હું વાત કરી રહ્યો છું તે બધી વાતની સમજણ પડવી જોઈએ. તો એ ઘંટનાદને સાંભળવો પણ યોગ્ય છે, નહીં તો પછી એમ જ સંભળાયા કરશે, સંગીત જેમ સાંભળતા હોય એમ બધું થાય. આજકાલ એક પેલા લોકો બહુ ખબર છે, અહીં બધા પેલા વરઘોડાને બધું કાઢે છે ને, જાન કાઢે ને બધું, તો આપણે કંઈક નવું શીખ્યા છે. તો એવા બધા બહુ જ ઘંટ વગાડતા લઈ આવે છે, એવું કંઈક ચાલ્યું છે. અતિશય લાગે તો ઇરીટેટિંગ લાગે. માણસોને એમ થાય કે હવે આ બંધ ક્યારે કરશે? એટલે કાંસાના એ ઘંટનો જે નાદ છે તે કેવો હોય છે? આમ સાંભળો તો ખરા, વગાડો ઘંટ.

જો, આ કેવું? દરેક સાધક સાંભળવાની ઈચ્છા રાખે છે. જે સાધક ઓમકાર સ્વરૂપ શબ્દ નાદમાં લીન થઈ જાય છે, એ બ્રહ્મ સ્વરૂપ જ કહેવામાં આવે છે. એને જ, એ જ અમૃતત્વને મેળવી લે છે. એ શું નિશ્ચિત? શું નિશ્ચિત છે? નક્કી જ છે કે એ મેળવી જ લે છે. અને અહીંયા ગાળે આ પ્રણવ ઉપનિષદ પૂરું થાય. પ્રણવ ઉપનિષદની એક બીજી વિશિષ્ટતા એ જોવા મળે છે કે એની બિગીનિંગ કે એન્ડની અંદર કોઈપણ જગ્યાએ જે ઉપનિષદની પ્રાર્થના હોય છે, તે છે નહીં. ઓમ એક જ ઉપાસના અને તેમાં પણ એને શું કીધું? ચોથી માત્રા. ચોથી માત્રા પ્રકાશિત કરે છે બાકીની ત્રણ માત્રાઓને. અને આગળ તમને કહી દીધું બિંદુ અને નાદ વિશે.

હવેનું ઉપનિષદ પ્રશ્નોપનિષદ છે. આ બહુ સુંદર છે. એ જમાનામાં અથર્વ વેદની પીપલાદ શાખાનો બ્રાહ્મણ ભાગ જે છે, એ આ પ્રશ્નોપનિષદ છે. એની અંદર જિજ્ઞાસુઓ દ્વારા મહર્ષિ પીપલાદને પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યા. કેટલા પ્રશ્ન? છ. અને એના ઉત્તરોનું વર્ણન છે આની અંદર. પ્રથમ પ્રશ્નમાં કબંદીએ પ્રાણ અને રઈના સંબંધમાં જાણવાની ઈચ્છા કરી. બીજા પ્રશ્નમાં ભાર્ગવે પ્રજાના આધાર વિષયક ત્રણ પ્રશ્નો કર્યા. ત્રીજા પ્રશ્નને અંતર્ગત અશ્વલાયન દ્વારા પ્રાણની ઉત્પત્તિના સંબંધમાં છ પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યા. ચોથા પ્રશ્નમાં ગાર્ગ્ય દ્વારા જીવાત્મા-પરમાત્મા સંબંધમાં પાંચ જિજ્ઞાસાઓ પ્રગટ કરવામાં આવી. પાંચમા પ્રશ્ન અંતર્ગત સત્યકામે ઓમકારની ઉપાસના જાણવા માંગી છે. છઠ્ઠો પ્રશ્ન સુકેશાએ કર્યો, જેમાં 16 કળાયુક્ત પુરુષના વિષયમાં જિજ્ઞાસા પ્રગટ કરવામાં આવી છે.

છેવટે અંતમાં બધા જ પ્રશ્નોના સમુચિત સમાધાન મેળવીને જિજ્ઞાસુઓ દ્વારા મહર્ષિ પીપલાદ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરતા તેમની વંદના કરવામાં આવી.

જો, અદભુત છે. અહીંયા ગાળે જે ગુરુએ જ્ઞાન એમને આપ્યું છે, પછીથી એ લોકો પાછા એ જ્ઞાનના એની અંદર કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરે અને પછી શું કરે છે? એમને વંદન કરે છે. વંદન કરવું બહુ મહત્વની વાત. વંદન હંમેશા હૃદયપૂર્વક થાય. નમસ્કાર છે એ શારીરિક છે. વંદન એ વધારે પડતા હાર્દિક છે, આત્મિક છે, આત્માની બહુ નજીકનું છે. એટલે એને કીધું કે, "વંદુ ૐ ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવાઃ, ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્યજત્રાઃ સ્થિર રંગેસ્તુવાસસ્તનોભિષ વયશેમ દેવહિતમ યદાયુ સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ, સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ, સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્ષ્યો અરિષ્ટનેમિઃ, સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્દધાતુ ૐ શાંતિ શાંતિહી શાંતિહ."

હે દેવો, અમે કાન દ્વારા કલ્યાણમય વચનોનું જ શ્રવણ કરીએ. કલ્યાણમય વચન એક જ છે: આત્મવિચાર વિશે જ્યારે કોઈ પણ આપણને કાંઈ કહેવા માંગતું હોય તો એ કલ્યાણમય વચનો છે. અમે નેત્રોથી શુભ દ્રશ્ય જોઈએ. વ્યવહારની અંદર તમે જે કંઈ એનો અર્થ કાઢતા હોય, પણ શુભ દ્રશ્ય એક જ છે કે જ્યાં જ્યાં તમે આમ દ્રષ્ટિ તમારી જાય, ત્યાં ત્યાં તમને બ્રહ્મ દેખાય, ત્યાં ત્યાં તમને આત્મા દેખાય. એવા ભાવ સાથે તમે જુઓ તો એવી રીતે એને શુભ દ્રશ્ય કહી શકાય. સુદૃઢ અંગોથી યુક્ત શરીરવાળા બનીને, આખાય એની અંદર બ્રહ્મનું સ્થાપન કરીને, મતલબ આયુષ્ય પર્યંત, આયુષ્ય જ્યાં છે ત્યાં સુધી. કાઈ કઈ આયુષ્ય કર્મ બાંધીને લઈને આવ્યા છો, એટલું, એટલા વર્ષ તો જીવવું જ પડશે, સિવાય કે કંઈ એક્સિડન્ટ થઈ જાય, એ વાત જુદી છે. પણ એમ એક્સિડન્ટ ઝટ દઈને થતા હોતા નથી, કારણ કે એ બી નક્કી હોય છે કે આના આટલા વર્ષે આવું આવું અથડાશે.

એટલે બધાયના નસીબમાં એ એક્સિડન્ટ તો કંઈ હોતા નથી. એટલે વાહન વ્યવહાર સલામત છે ભાઈ, ચિંતા ના કરો, રોજ રોજ વિમાનો ના પડે, સમજ્યા?

ઇન્દ્રદેવ અમારા માટે કલ્યાણકારી થાઓ. ઇન્દ્ર પુષાદેવ અમારું કલ્યાણ કરો. અરિષ્ઠનેમિ ગરુડદેવ અમારા માટે કલ્યાણકારી. કલ્યાણ કેવી રીતે કરશે ગરુડદેવ? તો કે સંસારરૂપ ભાવ રૂપી પોઈઝનને એ ખાઈ જશે ગરુડજી. અને પછી શું થશે? તો કે બસ, એ તમને આમ ઉપાડી લેશે. ગરુડની ગતિ કેવી હોય અને એની એની દ્રષ્ટિ કેવી હોય? તીક્ષ્ણ. બિલકુલ વિષ્ણુ સિવાય કશાને જોતા બીજા કશાની ઉપર ધ્યાન ના આપે એવા. એટલે પવિત્ર કરી મૂકે આપણને. તો એવા જેને કહેવાય ગરુડદેવ પણ અમારું કલ્યાણ કરો. બૃહસ્પતિ દેવ અમારા માટે સ્વસ્તિ પ્રદાતા થાઓ. કલ્યાણ થાય અમારું, એવી અમને બુદ્ધિ ઉત્પન્ન થાય એવું કંઈક બૃહસ્પતિ. બાકી બુદ્ધિ બગડતાય વાર નહીં અને બેર મારી જતાય વાર નહીં. આમ એક ચપટી કોક દવા ખવડાવી દે ને આજકાલ તોય ક્યાંય રિએક્શન આવ્યું.

છે, એટલે કે આમ બુદ્ધિ બેર મારી ગઈ એની તરત કંઈ ખબર જ ના પડે. અને આજકાલ તો પેલી દવાઓ લોકો બહુ ખાય છે, એટલે કીધું કે આ બધું જે છે, આ બધા તાપો છે. તો આધિ, વ્યાધિ અને ઉપાધિ એ ત્રણ તાપ છે. શું છે? આધિ, વ્યાધિ અને ઉપાધિ. આધિ એટલે કોઈ પણ પ્રકારના દેવનો, જ્યારે કોઈ યક્ષનો, વિદ્યાધરનો, કોઈકનો દ્રોહ થયો હોય, ગુરુનો દ્રોહ થયો હોય અને એના પરિણામે જે જીવનની અંદર ઉત્પાતો થવાના શરૂ થાય તે બધાને આધિ. વ્યાધિ એટલે શરીરની અંદર, મનની અંદર કંઈક પ્રકારનું અસુખ પેદા થઈ અને પછી જાતજાતનું રોગ થવા માટે તમે હમણાં કીધું એમ હાઈપોગ્લોસેમિયા એવા પ્રકારનું સુગરના રોગો ને હાર્ટના રોગો બધું બહુ છે એ તો. તો એ બધી વ્યાધિઓ કહેવાય. શું? વ્યાધિ બહુ લાંબો ટાઈમ ચાલે, ઘણી વખત ટૂંકમાં પતાવે. અને છેલ્લે રહે છે ઉપાધિ. અંધારી આવે તેને શું કહેવાય?

અને આવે ને પડે પાછી એમ. તો પડે એટલે કેટલા જોરથી પડે કે એવું વાગે, એવું વાગે બાપના બાપ બોલી જાય માણસ ઘડીકવારની અંદર એવું. એટલે આધિ, વ્યાધિ અને ઉપાધિ એ ત્રણેય તાપો કીધા. એ ત્રણ ત્રિવિધ તાપોની શાંતિ થાઓ, આ પ્રાર્થના છે.

હવે પ્રથમ પ્રશ્ન કરે છે ભરદ્વાજનો પુત્ર સુકેશા, શિબિ પુત્ર સત્યકામ. કોણ કોણ બધા ત્યાં આગળ પ્રશ્નો પૂછવા બેઠા હતા તેની વાત કરે છે. ગર્ગસૂત સૌર્યાયણી, સૂર્યનો પૌત્ર અશ્વલ પુત્ર કૌશલ્ય, વિદર્ભવાસી ભાર્ગવ અને કાત્યાયન કબંધી. પરબ્રહ્મના ઉપાસક અને એને અનુરૂપ અનુષ્ઠાનમાં તત્પર છ ઋષિગણ પરબ્રહ્મ પ્રત્યે જિજ્ઞાસુ ભાવથી હાથમાં સમિધા લઈ અને મહર્ષિ પીપલાદ પાસે ગયા હતા. તો લોકો મીઠાઈનું ખોખું ઝાલતા જાય છે, હાથમાં થોડા ફૂલ લઈ જાય, નહિતર બે-ચાર એકાદ માળા લઈ જાય. પહેલાના જમાનામાં આ બધું નોતા લઈ જતા. શું કરે? સમિધા લઈ જાય. સમિધા પ્રતીક છે કે હું તમને સમર્પિત છું. અહંકારથી હું તમને સમર્પિત ઇન ધ સેન્સ કે તમે હું તમારું અભિવાદન કરું છું. તમે મારાથી ઉચ્ચ, મોટા, મહાન, બધી જ રીતે આગળ એવા છો એમ કરીને જતા. તો એને સમિધા કહેતા.

એક લાકડું હોય, બે લાકડા હોય, વધતના. કોના પાસે ગયા? મહર્ષિ પીપલાદ પાસે ગયા.

હવે ત્યાં આગળ આ બધા ત્યાં આગળ બેઠેલા હતા. એમણે આવેલા આ બધા ઋષિઓને કીધું કે, "આપ બ્રહ્મચર્યપૂર્વક તપસ્યારત રહેતા એક વર્ષ સુધી શ્રદ્ધાપૂર્વક અહીં રહો. પછી પોતપોતાની ઈચ્છા અનુસાર પ્રશ્ન કરશો. અગર હું જાણતો હોઈશ તો આપનો જરૂર ઉત્તર આપીશ." અગર એ તો ઊભું જ છે પાછું, કન્ડિશન એપ્લાય. "આપ સૌ પધાર્યા છો, બહુ સરસ સરસ વાત છે. એક વર્ષ અહીં રહો." કેવા? બ્રહ્મચર્ય સહિત તપસ્યારત. આમ પડ્યા રહેવાનું નથી, વેકેશન પર નથી ગયા. તપસ્યારત રહેવાનું. બે બાબતો એક સાથે એમણે કહી દીધી. બ્રહ્મનું આચરણ કરતાં કરતાં એવી તપસ્યામાં રત રહીને, બ્રહ્મનું આચરણ કરતા હોય તેવી તપસ્યા કરી, એમાં રત રહીને તમે એક વર્ષ સુધી રહો. પછી તમે એલિજિબલ થશો, એટલે તમે પ્રશ્ન પૂછશો તો ત્યારે હું જવાબ આપીશ. અહીં ભોપાલમાં કોક આવ્યો હોય કે, "સાહેબ, મારે એક સવાલ છે." હું એને કહું કે, "એક વર્ષ અહીં રહેજે તું." તો કે, "સાહેબ, મારે આજે તો ગાડી પકડવાની, મારે વિમાન જવા કરવાનું છે, મારે આમ કરવાનું." એટલે આ બધી વ્યવસ્થા તે જમાનામાં જે લાગુ પડતી હતી એ બધી તો અત્યારે લાગુ બી નથી પડતી.

સમજાય? ઇન ધ સેન્સ એ બાબત એ છે કે એક પ્રશ્નનો જવાબ મેળવવા માટે એક વર્ષ આટલી તપશ્ચર્યા કરવા તૈયાર થાય એવા માણસો અત્યારે મળે ખરા? પ્રશ્ન એ છે. કારણ કે જ્ઞાન તો છે, જવાબ બી છે, બધું છે, આપનારા બી છે, પણ એવું જાણવા માગે એવા માણસો ક્યાં મળે? એવી તૈયારીવાળા.

એટલે એક વર્ષ બાદ પછીથી કાત્યાયન કબંધીએ પીપલાદની નજીક જઈને પ્રશ્ન પૂછ્યો કે, "ભગવાન, શું કહે છે? ભગવાન, ભગ વગેરે છ ઐશ્વર્ય જે ધરાવતો હોય તેને ભગવાન કહેવાય. આ પ્રજા કોનાથી ઉત્પન્ન થઈ છે?" ત્યારે મહર્ષિ પીપલાદે કહ્યું કે, "પ્રજાવૃદ્ધિની ઈચ્છાવાળા પ્રજાપતિ બ્રહ્માએ શું કર્યું? તપ કર્યું. ત્યારબાદ એમણે રહી અને પ્રાણ નામનું એક યુગલ ઉત્પન્ન કર્યું. એને વિચાર્યું કે આ યુગલ જ અનેક પ્રકારની પ્રજાનું ઉત્પાદન કરશે. પ્રાણ ગતિ પ્રદાન કરનાર ચેતન તત્વ અથવા શક્તિ છે તથા રઈ તેને ધારણ કરીને વિવિધ રૂપ આપવામાં સમર્થ એવી પ્રકૃતિ છે. રઈ જે છે તે ચંદ્રપસ્વર. વર્તમાન વિજ્ઞાનની ભાષામાં એને ચેતનાયુક્ત ઊર્જા અથવા તો લાઈવ એનર્જી અને બીજાને પદાર્થ એટલે કે મેટર પણ કહી શકીએ. આ બંનેના સંયોગથી સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થઈ."

પરમહંસ યોગાનંદજીનો જે આશ્રમ હતો કેલિફોર્નિયામાં, ત્યાં એમણે એક બહુ સુંદર શિષ્ય સમુદાય મળ્યો હતો. તો એક સુંદર ભજન હતું, એની એક લીટી એવી હતી. એમાં એ કહે છે કે, "નેચર એન્ડ સ્પિરિટ ડાન્સિંગ ટુગેધર." પછી આગળ બધું છે, પણ નેચર અને સ્પિરિટ એ બે શું કરે છે? સ્પિરિટ એટલે ચૈતન્ય. ચૈતન્ય ડાન્સ કરતું નથી. ડાન્સ પ્રકૃતિ કરે, પણ લાગે છે કે ચૈતન્ય પણ ડાન્સ કરે છે. વાસ્તવિકતા છે. અહીંયા આગળ ખાલી એમ કીધું કે, "નેચર એન્ડ સ્પિરિટ ડાન્સિંગ ટુગેધર." રાસલીલા, રસલીલાની પણ વાત અગાઉ આપણે કરેલી. તો આ બાબત છે, ભાઈ. એટલે જે પ્રકૃતિ છે ને, ભાઈ, એ ડાન્સ કરે છે. મુવમેન્ટ જે કંઈ કહો એ બધું જ એની અંદર છે, પણ એના હોવાના લીધે પ્રકૃતિ ડાન્સ કરે છે. આદિત્ય જે છે એ પ્રાણ સ્વરૂપ છે અને રઈ જ એ ચંદ્ર સ્વરૂપ છે. સૂર્યસ્વર અને ચંદ્રસ્વરની વાત કરી દીધી ને આ વિરાટ વિશ્વમાં જે કાંઈ મૂર્ત અને અમૂર્ત અથવા સ્થૂળ અથવા સૂક્ષ્મ છે એ બધું રઈ જ છે.

તેથી મૂર્તિ જ રઈ છે. ચંદ્ર, ચંદ્રસ્વર સૃષ્ટિ પૃથ્વી પર પ્રાણ સંચારનું દ્રશ્ય સ્ત્રોત જે છે તે સૂર્ય છે. સૂર્ય એ પ્રકાશક પ્રેરક છે. એની પ્રેરણાથી પાંદડા ખુલે, ફૂલ બધા આમ કરીને ખુલે એવી રીતનું બધું થતું હોય. તેથી પ્રાણરૂપ છે એના ચંદ્રમાં સૂર્યના પ્રકાશથી.

પ્રકાશિત, પ્રેરિત છે. એનો જ પ્રકાશ પણ એ વાય થઈને આવે છે ચંદ્ર પાસેથી. સોફ્ટ, સૌમ્ય બની જાય. ચંદ્ર સૌમ્ય જે સપાટી ઉપર અથડાઈને પ્રકાશ પ્રકાશિત થશે, તે તેના જેવો બનીને પાછો આવે. અહીંયા અરીસો મૂક્યો હોય તો જુદું આવે. આમાં વાઈટ કલર રાખ્યો છે તો જુદું છે. અહીંયા આગળે કોઈક બીજો કલર કરી દઈએ આખું, તો એનું આખું જુદું પરિવર્તન આવે. એ પ્રમાણે રઈ બદલાતી જાય. એને રઈ કહેવામાં આવે છે. પછી જે એની પ્રભાવકતા આવે, જે પ્રાણની, તેને રઈ કહેવામાં આવે છે.

રાત્રિ પૂર્ણ થતાં સૂર્યદેવ પૂર્વમાં ઉગીને પૂર્વ દિશાના પ્રાણોને પોતાના કિરણોમાં ધારણ કરે. ત્યારબાદ એ જ સૂર્યદેવ દક્ષિણ, પશ્ચિમ, ઉત્તર, નીચે, ઉપર અને દિશાઓના મધ્યભાગોને પણ પ્રકાશમાન બનાવે. અહીંયા આખું જેને કહેવાય કે પ્રાણિક ફિઝિયોલોજી ચાલુ થઈ છે. વ્યવહારની અંદર એમ કહેવાય કે રાત્રિ પૂરી થતા સૂર્યદેવ પૂર્વમાં ઊગ્યા. બરાબર? અહીંયા સમજવાનું એ છે કે રાત્રિ પૂર્ણ થતા એટલે કે અંધકાર, અજ્ઞાનની દશા પૂર્ણ થતા પૂર્વમાંથી આ હૃદય છે. હૃદયની અંદર શું છે? જ્ઞાન છે. અહીંયાથી શરૂઆત થાય છે કે પ્રાણ આમ ઉઠવાનો શરૂ થાય. તો એ ચાલુ થયા. એ પૂર્વ દિશાના પ્રાણોને પોતાના કિરણોમાં અહીંથી શરૂ કર્યું એટલે પૂર્વ દિશાના જે કંઈ પ્રાણ છે, હૃદયમાં જો પ્રાણ છે ને, હંમેશા હૃદયમાં હોય. ત્યાંથી એ શરૂ થાય છે. તે જે આમ કર્યું એની સાથે એની પાંખે ચડવાના ચાલુ થાય છે બધા કિરણો.

હવે શું થશે? તમારે સ્ટોપ થયું છે તે વખતે બધા જ કિરણો ચારે બાજુ, ઉપર, નીચે, આગળ, પાછળ જ્યારે કુંભક થયો છે તમારો, તે વખતે એ જે કિરણો છે તે પ્રાણ જે હૃદયમાંથી લઈને બહાર નીકળ્યા હતા, તેથી બધે જ પ્રકાશિત થાય છે એમ કહેવા માંગે છે. અને પછી બધી દિશાઓના પ્રાણોને, ત્યાં જે પ્રાણો ઓલરેડી પહેલા મૂકી આયેલા હતા, તે બધાને પાછા ભેગા કરે છે. કારણ કે હવે પેલા ઢીલા લુલા પડી ગયા હતા. તો કુંભક પૂરો થતા વખતે આ બે પ્રક્રિયાઓ સાથે થાય છે કે નવું લાયા છે તેને ઓફલોડ કરે છે અને પહેલાને લોડિંગ કરી દે છે. એ લોડિંગ કરેલો જે પ્રાણ છે તેને લઈને વળી પાછું આગળ ચાલશે અને બીજા એનાથી બહાર કાઢે છે. તે વખતે આ બધું જ બહાર નીકળી જાય એટલે જે લોડ કરેલું હતું તે બધું બહાર જતું રહ્યું. ક્યાં આગળે ગયું? બાહ્ય પ્રાણમાં જતું રહ્યું. હવે બાહ્ય પ્રાણની અંદર શું છે?

સૂર્યની ઊર્જા. ત્યાં એ પ્રાણને છોડી દેશે અને જીવંત પ્રાણને પાછો ફરી પકડશે. ત્યાંથી એને લોડિંગ કરશે ત્યાં ગાળે અને પછી એને અહીંયા આગળે પાછા અંદર લાવી અને પછી ઓફલોડિંગ કરશે. તો આવી રીતે શ્વસન પ્રક્રિયા ચાલ્યા જ કરે.

એ સૂર્યદેવ જ વૈશ્વાનર અગ્નિરૂપ. ખાલી શ્વાસ લીધા કરશો તો કંઈ દડો વળવાનો નથી. પણ જો એને પ્રાણ જાણીને, તેને અગ્નિ પ્રગટાવીને, તેને અંદર જો તમે ધારણ કરવાનો યત્ન કરશો, એક દિવસે તમે ખુદ અગ્નિરૂપ બની જશો, વિશ્વરૂપ બની જશો, પ્રાણરૂપ બની જશો. જીવન તો પ્રાણ જાણે હોય એમ ખબર પડી જાય કે આ પ્રાણવાનમાં પહેલા પેલા હતા ને એક આપણા જૂના પિક્ચરમાં એક આવતા હતા, પ્રાણ કરીને એમનું નામ. તો પ્રાણ ના થતું. મોટા ભાગે રોલ તો કરે બધા વિલનના, પણ જે પિક્ચરમાં એમની એન્ટ્રી થાય એટલે આમ ખબર પડી જાય બધાને કે આહાહા! શું આમ જાણ જીવંતતા આવી જાય એકદમ. એવો પ્રાણ. તો પ્રાણનું કામ આવું હોય છે. તે પ્રગટ થાય રૂચા દ્વારા, વેદ મંત્રો દ્વારા. આ તથ્યોની પુષ્ટિ કરવામાં આવી છે. એટલે બીજા કેટલાય ઋષિ મુનિઓએ પણ આ બાબતે પુષ્ટિ આપેલી છે કે હા, આવું થાય છે.

વાત સાચી છે કે જ્યારે તમે આ રીતના પ્રાણ ધારણ કરો છો ત્યારે અગ્નિરૂપ બની જાય છે માણસ. તેનો શ્વાસ પણ પ્રાણમય બની જાય છે અને પ્રાણ આવી રીતના બધે જ એ પ્રસારિત બી કરી શકે છે.

એ સૂર્ય સર્વરૂપ, સર્વાધાર. સર્વનો આધાર કયો? સૂર્ય. આ નહીં, આ સૂર્યની વાત કરે છે અંદર જે પ્રગટ કરો છો તે. રશ્મીવાન, સર્વજ્ઞાતા, તપોનિષ્ઠ અને અદ્વિતીય છે. એ સહસ્ત્રો કિરણો વાળા સૂર્યદેવ સેંકડો રૂપોથી વિદ્યમાન રહેતા સમસ્ત પ્રાણીઓના, પ્રાણધારીઓના પ્રાણને પ્રાણ સ્વરૂપ થઈને ઉગે. એક શ્વાસ લીધો એમાં આટલું બધું થયું. એ વ્યક્તિ જે બીઇંગ છે એ કેવો છે? સર્વરૂપ, સર્વ આધાર, સર્વનો આધાર છે. રશ્મીવાન, એમાંથી રશ્મીઓ ફૂટે છે. સર્વજ્ઞાતા, બધું જ જ્ઞાન એમાં છે. તપોનિષ્ઠ છે, તપ તપે એવું નિષ્ઠ. તપમાં એની નિષ્ઠા છે. અદ્વિતીય છે એટલે એક જ છે. તે સૂર્યદેવ એટલે આત્મા. અહીંયા સૂર્યદેવ નામ આપીને એની આત્માની વાત કરે.

એક દ્રષ્ટિથી સંવતસર જ પ્રજાપતિ છે. દક્ષિણ અને ઉત્તર એ બે એના અયન છે. જે લોકો પોતાના અભિષ્ટની પૂર્તિ માટે કર્મપથનો આશ્રય લે છે, તે ચંદ્રલોકને પ્રાપ્ત કરે છે. આવા ગમનને પ્રાપ્ત કરે છે. આ પ્રજાની ઈચ્છાવાળા ઋષિઓ, ઋષિગણ દક્ષિણ બાજુના પિતૃયાન માર્ગેથી જાય છે. આ પિતૃયાન માર્ગ જ રહી છે. એક દ્રષ્ટિથી એમ કહે છે કે સંવત શરદ પ્રજાપતિ. સંવતસર મતલબ એક આવર્તન કમ્પ્લીટ. જ્યારે એક બ્રીધિંગ સાયકલ પૂરી થાય તેને સંવતસર. એ પ્રજાપતિ છે. કમ્પ્લીટ સાયકલ થવાના કારણે શું થાય છે? એ પ્રજાને ઉત્પન્ન કરવા માટે સમર્થ બને. એની પ્રજામાં કોણ કોણ છે વિચારો? એની પ્રજામાં વિચારો છે. આ બધાને એ ઉત્પન્ન કરવા સમર્થ બને. દક્ષિણ અને ઉત્તર એ બે એના અયન છે. એટલે બે ભાગની અંદર જાય છે. પ્રાણ જાય છે અને આવે છે, જાય છે અને આવે છે. આમ સતત આ બે એના અયન છે.

તો આ એનો એક પોઈન્ટ છે. બીજો એનો બીજો પોઈન્ટ ધ્રુવની વાત કરે છે. દક્ષિણાયન અને ઉત્તરાયન કરીએ છીએ ને આપણે. જે લોકો પોતાના અભિષ્ટની પૂર્તિ માટે, અભિષ્ટ નક્કી કર્યું કે ભાઈ મારે આ કામ કરવું છે, કર્મપથનો આશ્રય લે છે એટલે કે ચંદ્રસ્વરનો આશ્રય લે છે. એ લોકો ચંદ્રલોકોને પ્રાપ્ત કરે. ચંદ્રલોક શીતળ, ઠંડો, શાંત, સ્થિર અને

એવો છે. આવા ગમનને પ્રાપ્ત કરે એટલે ચંદ્રલોકથી પછી આવાગમન કર્યા કરે અને એ લોકો એ પ્રમાણેનું બધી પ્રજા ઉત્પન્ન કરે. આ પ્રજાની ઈચ્છાવાળા ઋષિઓ દક્ષિણ બાજુ તરફના પિતૃયાન માર્ગેથી જાય છે અને આ પિતૃયાન માર્ગ જ રઈ છે. આ ઉત્તર છે ને આ દક્ષિણ છે. પ્રાણ લીધો, નીચે પહોંચાડ્યો અને પછી એને એને ઉપર લાવે છે. એવી રીતના જ્યારે ફેરવે છે ત્યારે તેને આ રઈનો પિતૃયાન માર્ગ કહેવામાં આવ્યો.

આત્મસુધી પુરુષ. ઓકે, એનાથી આગળ કહીએ. ચંદ્ર શબ્દ 'ચદી' ધાતુથી બનેલો છે, જેનો અર્થ થાય છે સુખ. જે લૌકિક સુખને લક્ષ્ય બનાવી, લૌકિક સુખ અલૌકિક કે નહીં, પોતાની ઉર્જાને નિયોજિત કરનારા, પ્રજા ઉત્પન્ન કરનારા, જીવન મરણનું ચક્ર ચલાવવામાં સહાયક થાય તો ચંદ્રસ્વરથી આ વસ્તુઓ બની શકે. તમે પ્રજા ઉત્પન્ન કરી શકો છો. તમે પ્રજોત્પત્તિ કરી શકો છો. ચંદ્રસ્વરના કારણે કરી શકો.

આત્મસોધી પુરુષ તપ, બ્રહ્મચર્ય, શ્રદ્ધા અને વિદ્યા દ્વારા પરમાત્માને મેળવીને ઉત્તરમાર્ગ, ઉત્તરમાર્ગ દ્વારા સૂર્યલોકને પ્રાપ્ત કરે. શોર્ટ બ્રે. અહીંયા આગળ ધ્યાન. ધ્યાન અહિયા આગા. શોર્ટ બ્રેક. આટલું જ આમ જો જો કરવાથી શું થશે? પરમાત્માને મેળીને ઉત્તરાયણ દ્વારા સૂર્યલોકને પ્રાપ્ત થાય. એ સૂર્યદેવ જ પ્રાણોના આશ્રય છે, એ જ અભય છે અને એ જ અવિનાશી છે અને એ જ પરમ ગતિવાળા છે. તેથી આ સૂર્યલોકને મેળવ્યા પછી ફરીથી પુનરાવર્તન થતું નથી.

આ પણ એક પ્રયોગ કરી શકાય. રોજ શાંત, સ્થિર બેસો. ચિત્તને અહીંયા આગળે સ્થાપિત કરી દો. "આ સૂર્ય છે" એમ જાણો અને પછી શ્વાસ લેવાના શરૂ કરો. કોઈ ઉતાવળ નહી. એકદમ શાંત. સંપૂર્ણ ધ્યાન આ જગ્યાએ. ધીરે ધીરે પ્રાણ તમારો વધતો, વધતો, વધતો અહીંયા સંચય થશે. એક સમય આવશે, તમે પોતે જોશો કે તમે સૂર્યલોકમાં છો. ત્યાં પહોંચો તો પછી મને યાદ કરજો.

એ સૂર્યદેવ જ પ્રાણોના આશ્રયદાતા છે અને એ જ અભય છે. જે અહીંયા આગળે પહોંચી ગયો, તેને પછીથી પુનરાવર્તન રહેતું નથી અને ફરી જન્મમાં મૃત્યુના ચક્કરમાં પડવાનું રહેતું નથી.

સૂર્ય એટલે પ્રેરક ઉર્જા સ્ત્રોતને લક્ષ્ય કરીને પોતાની ઉર્જાને નિયોજિત કરનારો સાધક, સૃજેતા એટલે કે પરમાત્મા સાથે એકાત્મ રૂપ બની જાય છે. આ પ્રક્રિયામાં બ્રહ્મચર્ય, શ્રદ્ધા વગેરેનો પ્રયોગ કરવો અને કરવાનો હોય છે. આ બ્રહ્મ છે. એ બ્રહ્મ સૂર્ય છે. એ બ્રહ્મ સૂર્યને તમે પ્રાણ દ્વારા શું કરો છો? સંચિત કરો છો. એ એને એને તમે ઓફરંગ આપો છો. પ્રત્યેક શ્વાસે "નમસ્કાર, નમસ્કાર". બસ, એ રીતે ઉપર જાયું. આ મારો હાથ આમ જાય છે, પણ એક્ચ્યુલી આમ છે. સીધું જ ઉપર જાય છે. આટલેથી સીધું ઉપર, આ પોઈન્ટ. બસ, અહીં જોયા કરો. અહીં આગળે સંચય થયા જ કરશે. ખૂટે જ નહી એટલો બધો. અને પછી એક દિવસ તમે સુરત જોશો અને પછી તમે સુરત બની જશો.

કેટલાક વિદ્વાન પ્રજાપતિને પાંચ પગ (એટલે કે પાંચ પ્રાણ અને પાંચ તત્વ) અને 12 આકૃતિઓ (એટલે 12 માસવાળા) દ્વલોકની વચ્ચે અંતરિક્ષ જળ ધારણ કરનારા કે છે. બીજા વિદ્વાનો એમને સાત ચક્રો (એટલે કે સાત વાર) અને છ આરા (એટલે છ ઋતુઓ) વાળા કહેવામાં આવે છે.

બીજી દ્રષ્ટિએ, માસ એ પ્રજાપતિ છે. એનો કૃષ્ણ પક્ષ એ રઈ અને શુક્લ પ્રક્ષ એ પ્રાણ છે. એક રઈ છે અને એક પ્રાણ છે. એટલા માટે એ ઋષિગણ (ઋષિ એટલે દ્રષ્ટાગણ, એને જોનારો, પ્રાણને જે જોનારો છે તેને ઋષિ કહે છે) શુક્લ પક્ષમાં ઈષ્ટ કર્મ કર્મા કરે છે અને અન્ય વિદ્વાન બીજા કૃષ્ણ પક્ષમાં ઈષ્ટ કાર્ય સંપાદન કરે છે.

શુક્લ પક્ષમાં પ્રકાશ વધે છે. ઈષ્ટ કર્મનો ભાવ છે: ઉર્જા ઉત્પાદન કર્મ. કૃષ્ણ પક્ષમાં કર્મનો ભાવ છે: ઉર્જા નિયોજન કર્મ. આ બે વસ્તુઓ અલગ પડી ગઈ, બરાબર? એકમાં ઉર્જાનું ઉત્પાદન થાય છે, બીજામાં ઉર્જાને ને નિયોજિત કરવામાં સુચારુ ઢંગથી એને ફરટી કરવાની. શેની મદદથી? તો કે આ સાત ચક્રોની મદદથી. કારણ કે એ સાત ચક્રો છે, એ જ સાત વાર છે અને છ આરા એટલે છ ઋતુઓ છે. દરેક ચક્રની અંદર છ આરા તો હોય જ છે.

બીજી દ્રષ્ટિએ, અહોરાત્રી (એટલે કે રાત્રી અને દિવસ બે ભેગા થાય ત્યારે એક અહો રાત્ર કહેવાય) પ્રજાપતિ સ્વરૂપ છે. એ પ્રજાના પતિ સ્વરૂપ. આ પ્રજાપતિ સ્વરૂપ. એમાં દિવસ એ પ્રાણ છે અને રાત્રી છે તે રઈ છે. એટલા માટે દિવસના સમયે સ્ત્રી સાથે વિહાર કરનાર પુરુષ પોતાના પ્રાણને ને ક્ષીણ કરે, પરંતુ રાત્રિમાં રતિ માટે સંયોગ કરનાર પુરુષ તેના કર્મફળથી લિપ્ત થતો નથી. અર્થાત, એ બ્રહ્મચારી જ ગણાય છે. તો એ પ્રસંગ કરવા માટે, સ્ત્રી પ્રસંગ માટે થઈને, રાત્રિ યોગ્ય છે અને રાત્રે જો એ કર્મ કરે છે તો એ બ્રહ્મચારી જ ગણાય છે કે એને બ્રહ્મના આચરણ કર્યું છે, એનું જે નિયમ છે તેના પ્રમાણે.

હવે કેવી રીતે? તો કે એક અહોરાત્રી (એટલે એક રાત્રિ દિવસ) એ પ્રજાપતિ સ્વરૂપ થયું. તેમાં દિવસ પ્રાણ છે અને રાત્રી છે તે રઈ છે. એટલે રઈના સમયે પ્રાણ જ્યારે એને મળે છે તો એ યોગ્ય છે, સુચારુ છે, એક્સેપ્ટેબલ છે. એટલા માટે એ બ્રહ્મચારી છે. પણ દિવસના સમય જો એ જ વસ્તુ કરવામાં આવે છે તો એ પ્રાણનો ક્ષય કરનાર છે. એટલા માટે નિષિદ્ધ છે, એમ ન કરવું જોઈએ એમ પણ કીધું.

અન્ન જ પ્રજાપતિ છે. પ્રજાનો પતિ કોણ છે? તો કે અન્ન છે. એનાથી જ વીર્ય ઉત્પન્ન થાય છે. ભોજન કરવું એનાથી બને. વીર્યથી જ સમસ્ત પ્રજાઓની ઉત્પત્તિ થાય છે. આ રીતે પ્રજાપતિના આવા વ્રત પાલન કરનાર પુરુષ કન્યા, પુત્રરૂપ મિથુનનું ઉત્પાદન કરે છે.

તપસ્વી એને બ્રહ્મચર્ય યુક્ત તથા સત્યાવલંબી પુરુષ બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત કરે છે. બ્રહ્મલોક બિલકુલ બ્રહ્મની સાથે એકરૂપ થઈ જાય, તેને બ્રહ્મલોક એમ સમજવું. એ એ કોઈ લોક નથી, કોઈ જગ્યા નથી, કોઈ એડ્રેસ નથી, કશું નથી. જે વ્યક્તિઓમાં કુટિલતા, જૂઠાનું, માયા (એટલે કે છળ કપટ) નથી, એ વિશુદ્ધ બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત કરે છે. એટલે જો આપણે બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરવું હોય, બ્રહ્મને.

લગતું જ્ઞાન પ્રગટ કરવું હોય તો આપણે આ કુટિલતા, જૂઠાણું અને છળકપટ આ બધાનો સંપૂર્ણપણે ત્યાગ થઈ જવો એ બહુ જ જરૂરી છે.

પછી વિદર્ભ દેશી ભાર્ગવે મહર્ષિ પીપલાદને બીજો પ્રશ્ન કર્યો: "હે ભગવાન, પ્રજા ધારણ કરનારા દેવતાઓની સંખ્યા કેટલી? એમાંથી કયા દેવતા એને પ્રકાશિત કરે છે અને એમાંથી વરિષ્ઠ કોણ છે?"

ત્યારે મહર્ષિ પીપલાદે કહ્યું: "અવશ્ય, આકાશ, અગ્નિ, જળ, પૃથ્વી – આ પંચભૂત તથા મન, વાણી, નેત્ર, કાન વગેરે ઇન્દ્રિયો – આ બધા દેવો જ છે. આ સમસ્ત દેવગણ પ્રગટ થઈને કહે છે કે અમોએ આ શરીરને ધારણ કરેલ છે, તેથી અમો જ તેના આશ્રયદાતા છીએ. અમારા આશ્રયે આખી આ દેહની જે સિસ્ટમ છે, તે રહેલી છે."

આ બધાથી દેવતાઓમાં સર્વશ્રેષ્ઠ એવા પ્રાણે કહ્યું: "તમે બધા મોહ છોડી દો કે હું જ પોતાના પાંચ વિભાગોથી આ શરીરને આશ્રય પ્રદાન કરીને ધારણ કરું છું." આગળ, એક ઉપનિષદમાં આપણે પ્રાણની આ વાત થઈ ગઈ.

આ વાત ઉપર દેવતાઓને વિશ્વાસ બેઠો. ત્યારે પ્રાણે અભિમાનપૂર્વક ઉપર ઉઠવાની ચેષ્ટા કરી. એટલે તરત જ બહાર નીકળવાની સાથે જ વાણી, નેત્ર, મન, શ્રોત્ર બધા આકળવિકળ થઈ ગયા અને શરીરને બહાર નીકળવા લાગ્યા. ત્યારે એ રોકાઈ ગયો. ત્યારે બધી જ ઇન્દ્રિયો પણ રોકાઈ ગઈ.

એટલે જેમ મધમાખીમાંથી રાણી માખી મધપુડામાંથી બહાર નીકળે, એની સાથે બધી જ મધમાખીઓ એની જોડે બહાર નીકળવા લાગે. એ બેસી રહે તો બધી બેસી રહે. એવી રીતે પ્રાણની વરિષ્ઠતા સાબિત થયેલી.

વાક્ વગેરે સર્વે દેવોએ પ્રાણને પ્રાર્થના કરી કે, "તમે જો જશો નહીં... તમે નહીં હોય તો હું જોઈ નહીં શકું, એટલે મારે જરૂર છે તમારી." એવી રીતે પ્રાણ જ અગ્નિ બનીને તપે છે. એ જ સૂર્ય છે, ઇન્દ્ર છે, મેઘ છે, વાયુ છે, પૃથ્વી છે અને રયિ છે. સત્ અને અસત્, અમૃત પણ આ પ્રાણ જ છે. એટલે "આ બધું જ પ્રાણ છે" એમ કહી દીધું.

એક વખત આપણે એનાથી ઉપરના લેવલે જઈશું, એટલે પછી કહે છે કે "આ બધું જ બ્રહ્મ છે." અહીંયા જુઓ, બધું જ પ્રાણ થયું, સમજ્યા?

જે રીતે રથચક્રની નાભિમાં (કેન્દ્રમાં) આરા હોય છે, એવી રીતે પ્રાણમાં ઋગ્વેદની ઋચાઓ, યજુર્વેદ અને સામવેદના મંત્રો, બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિયના યજ્ઞ – આ બધું જ એના આરાઓમાં રહેલું છે. ક્યાં? રથચક્રની નાભિમાં. ક્યાં ગણે નાભિમાં?

ત્યાં કહે છે કે: "હે પ્રાણ, આપ પ્રજાપતિ છો. ગર્ભમાં જ આપ નિવાસ કરો છો અને આપ જ માતા-પિતાના જેવી જ આકૃતિવાળા થઈને જન્મ ધારણ કરો છો. હે પ્રાણ, આ પ્રજા આપને જ બલિ પ્રદાન કરે છે. બધું જે કાંઈ ભોજન ગ્રહણ થાય છે, તે બધું તમને જ મળે, કારણ કે આપ જ સંપૂર્ણ ઇન્દ્રિયો સહિત પ્રતિષ્ઠિત છો. હે પ્રાણ, આપ જ દેવતાઓ માટે અગ્નિ છો, પિતૃગણો માટે સ્વધા છો. આ સત્ય અથર્વા અને આંગીરસ ઋષિઓ દ્વારા પણ પ્રમાણિત કરવામાં આવેલું છે. હે પ્રાણ, આપ જ ઇન્દ્ર છો, પોતાના તેજના ફળસ્વરૂપ એવા રુદ્ર છો અને બધી બાજુએથી અમારી સુરક્ષા કરનારા છો. આપ જ જ્યોતિઓના સ્વામી એવા સૂર્ય છો. આપ જ અંતરિક્ષમાં વિચરણ કરનારા છો."

હે પ્રાણ, આ પ્રાણ જ્યારે અંતરિક્ષમાં વિચરણ કરે, એટલે કેવું અનુભવે એ જ ખબર પડે. બેસીને આમ પ્રાણ જોયો હોય, એટલે તમને એનો અનુભવ આવશે કે અંતરિક્ષમાં જ્યારે પ્રાણ ચાલે છે, ત્યારે કેવું થતું હોય.

જ્યારે આપ મેઘરૂપ બનીને વર્ષો છો, ત્યારે સમસ્ત પ્રજા પુષ્કળ અન્ન ઉત્પાદનની આશાથી આહ્લાદિત-આનંદિત બની જાય છે. હે પ્રાણ, આપ વ્રાત્ય એટલે કે સંસ્કારવિહીન હોવા છતાંય એકર્ષિ નામના અગ્નિ છો. અમો આપના માટે જે આહાર પ્રદાન કરીએ છીએ, આપ એના ભોક્તા છો. આપ આ જગતના સ્વામી છો.

હે પ્રાણ, આપ જ અમારા પિતા છો અને આપ જ વાયુરૂપ થઈ આકાશમાં વિચરણ કરનારા માતરીશ્વા છો. આપનું જે સ્વરૂપ વાણી, શ્રોત્ર, નેત્ર અને મનમાં સમવ્યાપ્ત છે, આપ એને શાંત કરો, કલ્યાણમય કરો. આપ શરીરમાંથી બહાર નીકળવાની ચેષ્ટા કરશો નહીં. આ જગત અથવા ત્રીજા દ્યુલોક (એટલે કે સ્વર્ગ)માં જે કાંઈ પ્રતિષ્ઠિત છે, એ બધું જ પ્રાણના વશમાં છે.

હે પ્રાણ, આપ અમારું એવી રીતે રક્ષણ કરો કે જેથી માતા પુત્રની રક્ષા કરે છે. આપ અમોને શ્રી અને પ્રજ્ઞા – બે આપો. સમૃદ્ધિ અને પ્રજ્ઞા – બે આપો.

હવે જો પ્રજ્ઞા નહીં હોય તો શ્રી રહેવાની નથી. એટલે પહેલી પ્રજ્ઞા જોઈએ અને પછી શ્રી પણ જોઈએ. તો ભૂલોકને પ્રથમ, ભુવઃ (અંતરિક્ષ લોક)ને દ્વિતીય તથા સ્વઃ (અથવા સ્વર્ગ)ને ત્રિદેવલોકને તૃતીયની સંજ્ઞા પ્રદાન કરવામાં આવે છે. ભૂલોક એટલે બેઝિક ચક્ર, ભુવલોક એટલે શિખર ચક્ર અને સ્વલોક એટલે નાભિ ચક્ર. આમ પણ કહી શકાય: "ૐ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ તત્ સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્." આ સિક્રેટ છે.

તદુપરાંત, કૌશલ્ય અશ્વલાયને ભગવાનને પૂછ્યું: "આ પ્રાણની ઉત્પત્તિ ક્યાંથી થઈ? જ્યાંથી આનો પ્રશ્ન પૂરો થયો, ત્યાંથી ત્રીજાએ પ્રશ્ન કર્યો: "એ શરીરમાં કઈ રીતે પ્રવેશે છે? એ કઈ રીતે શરીરની બહાર આવે અને કઈ રીતે બહાર તેમજ અંદરના શરીરને ધારણ કરે છે?""

અંદરનું શરીર એટલે લિંગ શરીર, એટલે કે તમારું એનર્જી બોડી, ઊર્જા દેહ, ઓરા જે કહે છે તે બધું.

મહર્ષિ પીપલાદે કહ્યું: "આપ ઘણા જટિલ પ્રશ્ન પૂછો છો, પરંતુ આ બ્રહ્મનિષ્ઠ છે. આથી નિષ્ઠાથી પ્રશ્ન પૂછો, કારણ કે એક વર્ષ નિરંતર તો ઉભર્યો જ ના હોત. એટલે પહેલા તો એ બ્રહ્મચર્યપૂર્વક રહ્યો અને પછી આ પ્રશ્ન પૂછ્યો છે. એટલે કહે છે કે આ બ્રહ્મને જ થશો, એટલા માટે આપના પ્રશ્નનો ઉત્તર આપું છું."

સામાન્ય રીતે પ્રાણતત્વની અનુભૂતિ મુશ્કેલ છે. એની ઉત્પત્તિ અને નિયોજનનો ક્રમ તો એનાથી પણ વધારે જટિલ છે, પરંતુ બ્રહ્મનિષ્ઠ એને સમજી શકે છે. એટલા માટે મહર્ષિ એમને આ વિષય સ્પષ્ટ કરે છે.

હવે શું કહે છે? "પ્રાણની ઉત્પત્તિ ક્યાંથી થાય છે? આત્માથી થાય છે, સૂર્યમાંથી થાય છે. સૂર્ય છે તે જ આત્મા છે, આત્મા છે તે જ સૂર્ય." પ્રાણની ઉત્પત્તિ સૂર્યમાંથી થાય છે, એટલે...

કે આત્મામાંથી જે રીતે પડછાયો દેહધારીના દેહથી ઉત્પન્ન થાય છે, અથવા છાયા-પડછાયો દેહધારીને આશ્રિત છે, એવી રીતે પ્રાણ આત્માથી ઉત્પન્ન થઈને એને જ, અર્થાત એમાં જ આશ્રિત રહે છે. આ પ્રાણ મનના સંકલ્પ અનુસાર શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે. "એનર્જી ફોલોસ થોટ" શરૂ થઈ ગયો.

મનનો જેમ જેમ સંકલ્પ થશે, તેમ તેમ પ્રાણનો સંચાર થતો હોય તો પહેલો સંચાર મન દ્વારા થયો. કોનો? માતા-પિતાનું મન એક થયું, પ્રજાપતિ બન્યા અને પછી એ લોકોએ સંયોગ કર્યો. પરિણામ સ્વરૂપ પ્રજોત્પત્તિ ઉત્પન્ન થાય. સંકલ્પ અને વિકલ્પ: "કરવું કે ના કરું?" બે વસ્તુઓ ભેગી. પછી બેનું સંયોજન થાય. પરિણામ સ્વરૂપે જે કાર્યશક્તિ જન્મે છે, તે કાર્યશક્તિની એપ્લિકેશન કરવાથી જે પ્રજા જન્મે છે, તે સંતતિ.

આ પ્રાણની ઉત્પત્તિ આત્માથી થઈ આ આ રીતે, અને એ મનના સંકલ્પ અનુસાર શરીરમાં પ્રવેશ કરી ગયો. પછી જે રીતે રાજા પોતાના વિભિન્ન અધિકારીઓને જુદા જુદા ગામોમાં નિયુક્ત કરે છે, એવી રીતે પ્રાણ અન્ય પ્રાણોને જુદી જુદી રીતે નિયુક્ત કરે. તમને એક સરસ મજાની સાધના અહીંયા પણ બતાવીશ શકાય એવી છે.

એ પ્રાણ જાતે જ મુખ-નાસિકા દ્વારા નીકળતા નીકળતા નેત્ર અને સ્્રોત્રમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે, તથા ગુદા અને ઉપસ્થેન્દ્રિયમાં અપાન વાયુને નિયુક્ત કરે છે. મધ્યભાગમાં સમાન વાયુ રહે છે, જે અન્નને સમાનતા પૂર્વક શરીરના વિભિન્ન ભાગોમાં વિતરિત કરે છે. એ પ્રાણરૂપી અગ્નિથી સાત જ્વાળાઓનો પ્રાદુર્ભાવ થાય છે: સાત અગ્નિની જ્વાળાઓ. પ્રત્યે આ આત્મા પ્રાણીના હૃદય પ્રદેશમાં રહેલો છે.

અહીંયા આપણે કહ્યું, પૂર્વ દિશામાંથી એ શરૂ કરે છે પ્રાણ. આ હૃદય પ્રાંતમાં ૧૦૧ નાડીઓ રહેલી છે. એ બધી જ નાડીઓમાં પ્રત્યેકની સો શાખાઓ છે, અને એ બધી જ નાડી શાખાઓમાં પ્રત્યેકની ૭૨,૦૦૦ પ્રતિશાખાઓ છે. આ બધી જ નાડીઓમાં વ્યાન વાયુ સંચારિત થાય છે, બધે પ્રગટે છે. આ બધી કે એક નાડીઓની અંદર બધે આમ પાછળ જોઈ લો. જો આવી રીતના પ્રગટે. બિલકુલ ત્યાં કેટલી એવી રીતે બધું આમ ભરી દીધું છે આખું એને.

હવે શું કીધું આગળ? કે આ નાડીઓમાં એક નાડી સુસુમના જે છે, તે ઉર્ધ્વગામી. જેના માધ્યમથી ઉદાન નામનો વાયુ મનુષ્યને પુણ્ય કૃત્યો દ્વારા પુણ્ય લોકમાં અને પાપ કૃત્યો દ્વારા અધમ લોકમાં લઈ જાય છે. ઉર્ધવ લોક અને અધલોક. હૃદયથી ઉપરનો ઉર્ધ્વલોક છે આ બધો, બાકીનો નીચે અધલોક છે. આ ઉદાન વાયુ પાપ અને પુણ્ય બંને પ્રકારનો કર્મો દ્વારા મનુષ્યને મરતે લોકમાં પ્રતિષ્ઠિત કરે છે.

નાભી. બધા કર્મોનો સંચય અહિયા થઈ ગયો છે નાભીની અંદર. બધા પાપ-પુણ્ય જે કઈ હોય, એ બધું અહી છે. હવે આદિત્ય અવશ્ય બહારનો પ્રાણ છે. એ ચાક્ષુસ, ચાક્ષુ સંબંધી પ્રાણને અનુગ્રહિત કરતા ઉગે છે. પૃથ્વીના દેવતા પ્રાણીના અપાન વાયુને અકાર્ષિત કરે છે. પૃથ્વીના દેવતા... પૃથ્વીના દેવતા એટલે બેઝિક ચક્રના દેવતા, એટલે કે ગણપતિ, એટલે કે બેઝિક ચક્રનું જે મૂલાધાર છે, ત્યાં આગળથી એ શું કરે? અપાન વાયુને આકર્ષિત કરે છે.

અપાન વાયુ ક્યાં છે? બહાર છે. બહારથી પ્રાણને જે લેવામાં આવે છે, તેને અપાન કહેવામાં આવે. પ્રાણ અંદર... હા, બહારથી જે અંદર લેવામાં આવે છે, તેને અપાન વાયુ કહેવામાં આવે છે, અને અહીંથી જે બહાર જાય છે, તેને પ્રાણ કહેવામાં આવે છે. સો, અપાન અને પ્રાણ, અપાન અને પ્રાણ એ રીતે ચાલ્યા કરે છે આખી સાયકલ, બરાબર? અહીં શું કીધું? કે પૃથ્વીના દેવતા, પૃથ્વીના દેવતા અપાન વાયુનું આકર્ષણ કરે છે.

આ બંને, એટલે કે દ્યુ અને પૃથ્વી વચ્ચેનું ખાલી સ્થાન આકાશ જ સમાન વાયુ છે. એટલે આ દ્યુલોક જે છે, એ દ્યુલોક જે છે તે જે જગ્યા એ બેને વચ્ચેનું આકાશ, એટલે બેઝિક ચક્ર, બેઝિક ચક્ર અને હૃદય ચક્ર, એ બેની વચ્ચેનું જે આકાશ છે, ત્યાં આગળે શું છે? તો કે વાયુ છે, અને એ વાયુ જે છે, સમાન વાયુ છે. બાહ્ય વાયુ વ્યાપકતામાં આંતરિક વ્યાનથી સમાનતા હોવાથી વ્યાન પણ છે. વિશ્વ વિખ્યાત આદિત્ય રૂપી તેજ ઉદાન છે. તેનું તેજસ શીતળ બની જાય છે. એની ઇન્દ્રિયો મનમાં વિલીન થઈ જાય છે. આ સ્થિતિમાં એ પુનરજન્મને પ્રાપ્ત કરે છે.

મરણકાળમાં આનો, એટલે કે આત્માનો, જે રીતનો મનસંકલ્પ હોય છે, એ એવા જ પ્રકારના સંકલ્પની સાથે પ્રાણને પ્રાપ્ત કરે છે. એ પ્રાણ તેજસ સંપન્ન થઈ જીવના સંકલ્પ અનુસાર એને વિભિન્ન લોકોમાં, યોનિઓમાં ફેરવે છે અને લઈ જાય છે ત્યાં આગળ. જે જ્ઞાની લોકો આ પ્રાણ તત્વને આ રીતે સમજે છે, તેમની પ્રજા ક્યારેય વિનાશ મેળવતી નથી અને એ અમૃત તત્વને પ્રાપ્ત કરી લે છે. આ શ્લોક આજ તથ્યને સાબિત કરે છે. જે મનુષ્ય પ્રાણ તત્વની ઉત્પત્તિ, આગમન સ્થાન, સ્થાપક ત્વ તથા બહારના અને આધ્યાત્મિક સ્થિતિના પાંચ ભેદોને સારી રીતે જાણી લે છે, એ અમરપદ પ્રાપ્ત કરી લે છે. એ નિશ્ચિત રૂપે અમરત્વને પ્રાપ્ત કરે.

સાદી સાધના બહુ સિમ્પલ. આપણે ત્યાં આગળે જ્યારે પણ કોઈને અન્ન ગ્રહણ કરવાનું આવે, તો એમ કહેવામાં આવતું હતું કે "ઓમ પ્રાણાય સ્વાહા." પ્રાણ મુદ્રા આ રીતે થાય. પ્રાણ મુદ્રા એનાથી તમે આવી રીતે આહાર આપી શકો છો. "ઓમ પ્રાણાય સ્વાહા." પછી પહેલી, પેલી અને બીજી આંગળી અને અંગૂઠો. "ૐ વ્યાનાય." પ્રાણની સાથે સાથે આ વ્યાન વાયુ છે. પ્રાણ છે, પણ એને વ્યાન કરવો બહુ જરૂરી, એટલે શરીરમાં સમગ્ર રીતે સંચાલિત થશે. "વ્યાનાય." પછી "ૐ અપાનાય." અપાન વાયુ એ પ્રોપર રીતે એક્સક્રેશનનું બધું જ કામ કરશે. શરીરમાંથી બધું જ બિનજરૂરી શરીરમાંથી, મનમાંથી, જીવનમાંથી બધેથી કાઢવા માટે અપાન, એવી રીતે. પછી ચોથું જે છે, તો પહેલી, બીજી અને ત્રીજી આંગળી અને ચોથો અંગૂઠો એને જોડી દીધો, એટલે આને કીધો ઉદાન. ઉદાન તમને ઉર્ધવ ઉર્ધ્વીકરણ કરશે. દરેક વસ્તુનું ઉર્ધ્વીકરણ કરી આપશે, એટલે કીધું "ઓ ઉદાનાય." અને આ બધું સરસ રીતે થઈ ગયું.

પ્રોપર ડિસ્ટ્રીબ્યુશન થવું જોઈએ ને પાછું?

બધું પ્રાણનું, એટલે છેવટે શું આવશે? "ૐ સમાનાય." તો રોજ શરૂઆતથી શરૂઆત કરીએ તો પ્રાણથી શરૂઆત કરીએ. એટલે પહેલી અને બીજી આંગળીને અંગૂઠાને સ્પર્શ કરાવીએ. પ્રાણ મુદ્રા થઈ ગઈ. આવી રીતે બેસવાનું, અંગૂઠો હલકેથી સ્પર્શ કરાવીને. આમ બિલકુલ સીધા ત્યાં આગળ બેસશો એટલે આ અંગૂઠા પાસે એક સ્પંદન ચાલુ થશે અને એ સ્પંદન છેક તમારા બેઝિક ચક્રમાં, બધા સાથે સાત ચક્રોમાં, ધડક ધડક ધડક ધડક બધે ફેરફાર થવાનું ચાલુ કરી દેશે. પાંચ મિનિટથી શરૂ કરો. પ્રાણ મુદ્રા: "આખું શરીર પ્રાણથી ભરાઈ રહ્યું છે." આ જે પ્રાણ છે તે સીધો સીધો ક્યાંથી આવ્યો છે? "મારા આત્મામાંથી આવે છે." એ કેવો છે? તો કે "સૂર્યરૂપ છે." એ કેવો છે? "ચંદ્રરૂપ છે." પકડાયું સ્પંદન? ઓકે. નેક્સ્ટ ઇઝ "ૐ વ્યાનાય સ્વાહા." ઇન્ડેક્સ ફિંગર અને મધ્યમાં આંગળી, છેલ્લી બે આંગળીઓ છૂટી.

હવે આ રીતે બેસવાનું. "ૐ વ્યાનાય સ્વાહા." જે લીધેલું પ્રાણ છે તે બધું જ તમારા સમગ્ર શરીરની અંદર સંપૂર્ણ રીતે સુંદર રીતે વ્યાપી જશે. આંગળીઓમાં થડકારા અનુભવાશે. ઘણા ચક્રોમાં, ઘણી જગ્યાએ વ્યાપકપણાની અસરો અનુભવાશે.

ત્રીજું છે વચલી બે આંગળીઓ અંગૂઠા સાથે. "ૐ અપાનાય." આખા બોડીમાંથી બધું પોઈઝન બહાર. જે કંઈ ડેડ મટીરિયલ, ફિકલ મેટર, બધા ખોટા વિચારોથી માંડીને કાંઈ પણ નકામું, અયોગ્ય છે, એ બધું બહાર નીકળશે. તો શુદ્ધિકરણ માટે આ બહુ જ જરૂરી છે. આ મુદ્રા પાંચ મિનિટ. પછી છેલ્લી આંગળીને છોડી દેતા બાકીની ત્રણે આંગળીઓ સાથે અંગૂઠાનો સ્પર્શ આ રીતે. "ૐ ઉદાદાય." ઉદાન વાયુ ઉદ્દાત કરશે, ઉત્તમ ચીજો ઉત્પન્ન કરશે, નિમ્નતર નકામી બધી ખતમ કરી નાખશે, દબાવી દે છે. ઇનફેક્ટ, ખાતરમાંથી ફૂલો ઉગાડે છે, એને ઉદાન કહેવાય. એટલે ઉદ્યાન થઈ જાય છે. તમારું જીવન પણ ઉદ્યાન જેવું બની જશે. ઉદાન વાયુ પાંચ મિનિટ આ રીતે. છેવટે જીવનમાં કેવું હોય છે? સમત્વ, સમાનતા. એટલે ચારે આંગળીઓ અંગૂઠા સાથે આ રીતે આમ રાખવાની, સ્પર્શ કરીને. તમે નીચે આકાશ તરફ રાખીને બેસો.

એની બોલું: "ૐ સમાનાય સ્વાહા." આ બધું કોને અર્પણ કરો છો? આ દેહની અંદર રહેલો જે આત્મા છે તેને. જે આત્મા છે તે જીવ છે, જે જીવ છે તે જ આત્મા છે. બંને અભેદ્ય છે. તેને આ બધું અર્પણ કરો. એક સમય સુધી આ સાધના કરવાથી ઘણા બધા રોગોમાંથી મુક્તિ મળશે, બધું બહુ સારું સારું થશે. પાંચ પાંચ મિનિટ, પાંચ મુદ્રા, પાંચ મિનિટ, કુલ ૨૫ મિનિટ. છેલ્લી પાંચ મિનિટ એમ જ આત્મા સાથે એકરૂપ થઈને બેસી જશો. આનંદ ધાન. તો આ પાંચ ભેદો છે આંતરિક સ્થિતિના અને આધ્યાત્મિક બહારના અને અંદરના. એને સ્થાપનની ને બધી વિધિઓ હોય છે, એટલે સમજવી જોઈએ. ટૂંકની અંદર આટલું કરો. અત્યારે આંખે નહીં ખુલે તમને.

હવે ચોથો પ્રશ્ન પૂછ્યો. ઓકે, શલવી, ચોથો પ્રશ્ન પૂછો. સૂર્યપૌત્ર ગારગ્યે મહર્ષિ પીપલાદને પ્રશ્ન કર્યો: "આ પુરુષ દેહમાં કોણ ઇન્દ્રિયો સહયન કરે છે અને કોણ જાગે છે? કયા દેવતા સ્વપ્નું જુવે છે અને કોણ સુખ અનુભવે છે? આ બધું શેમાં સમપ્રતિષ્ઠિત થાય છે?" ત્યારે મહર્ષિ પીપલાદે કહ્યું કે, "હે ગારગ્ય, જેવી રીતે સૂર્યના કિરણો એના અસ્ત થયેથી એકઠા થઈને એના જ તેજોમંડળમાં એકત્રિત, એકીભૂત થઈ જાય છે અને સૂર્યોદય થયેથી ફરી સર્વત્ર ફેલાઈ જાય છે, દરેક દિશામાં, સમસ્ત ઇન્દ્રિયો પરમદેવ મનમાં એકઠી થઈ જાય છે. બધી ઇન્દ્રિયોનો દેવ કોણ છે? પરમદેવ મન છે. મનમાં એકઠી થઈ જાય છે. ત્યારે આ પુરુષ ના તો જુવે છે, ના તો સાંભળે છે, ના તો સ્વાદ લે છે, ના સુંઘે છે, ના સ્પર્શ કરે છે, ના બોલે છે, ના ગ્રહણ કરે છે, ના તો મળનો ત્યાગ કરે છે, ના આનંદનો અનુભવ કરે છે અને ન તો કોઈ પ્રકારની ચેષ્ટા કરે છે.

ત્યારે એની આ સ્થિતિને શયન કરવું એમ કહેવાય. સૂતી વખતે આ શરીરરૂપ પૂર એટલે કે નગરની અંદર પ્રાણરૂપ અગ્નિ જાગૃત રહે છે. પ્રાણ સતત જાગૃત છે. આ અપાન જ ગાહપત્યો અગ્નિ છે. વ્યાન જ અન્વાહાર્ય પચન નામનો અગ્નિ છે. એટલે ગાહપત્યથી લઈ જવામાં આવેલ પ્રાણ જ પ્રણયન પ્રક્રિયાને કારણે આહ્વનીય અગ્નિરૂપ છે." ઋષિ અહીંયા કાયામાં સતત ચાલતી જીવનરૂપી યજ્ઞય પ્રક્રિયાનું સ્વરૂપ વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. બહારથી તમે જે ગ્રહણ કરો છો તે પ્રાણ છે અને એ પ્રાણ એક વખત એટલે એ અપાન છે અને એ પ્રાણ અપાન એક વખત અહીંયા આગળ આધાર પર આવી ગયો એટલે પછી ત્યાંથી એ પ્રાણ રૂપે આખા દેહની અંદર પ્રગટે છે. બધેથી જ પ્રગટીને બધે પહોંચી ગયેલો જે પ્રાણ છે તે વળી પાછું બધું એક જેને અયોગ્ય કહેવાય એવું બધું જે કાંઈ છે તેને બધું શરીરને બહાર ફેંકવા માટે થઈને એ પ્રાણ પાછું આ બધાની સાથે બહાર ફેંકાય છે.

ઉચ્છવાસ જ્યારે જાય છે ત્યારે બહાર જાય છે, તો બાહ્ય પ્રાણ સાથે એનો સંયોગ થાય છે. બહાર તો પ્રાણ છે ઓલરેડી. અંદર પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે. અંદર બાહ્ય, અંદર બાહ્ય, જે અપાન, પ્રાણ, અપાન, પ્રાણ, અપાન, પ્રાણ. આ સતત ચાલતી પ્રક્રિયા એના કારણે શું થયું કે અગ્નિ પ્રદીપ્ત થયો. કયો? તો કે ગાહપત્ય અગ્નિ પ્રદીપ્ત થાય છે. આ કરવાની અંદર બોડીમાં હીટ પેદા થાય છે, તમે જુઓ છો. અને કોઈનો પ્રાણ એકદમ ધીમો પડી ગયો હોય, શ્વાસોચ્છ્વાસ ધીમા પડી ગયા હોય, તો એનો અગ્નિ પણ એવો મંદ પડવા માંડે છે. શ્વાસ નાના, મધ્યમ, ધીમા, ટૂંકા, નાના નાના થતા જાય તો એનો અગ્નિ પણ ઓલવાઈ જાય. પછી કે, "ભૂખ લાગતી નથી." ભૂખ લાગતી ભૂલેચૂકે જો બોલી ગયો આજી દેસાઈ પાસે તો તરત જ સાહેબ કહી દેશે તમારે કે, "ચલ, કર જોઈ આમ." અને પછી શરૂ કરાવી દેશે કે, "કર હવે ભસરીકા ૫૦." એટલે જોરથી પહેલા ભસરીકા કરવાના શરૂ કરે આમ ધામ ધામ કરીને.

આજ જો સ્ટ્રોક વાગવાના ચાલુ થાય એટલે જે પેલો સુષુપ્ત થઈ ગયેલો હતો પ્રાણ પાછો જાગી જાય. જાગી જાય એટલે વળી અગ્નિ પ્રદીપ્ત થઈ જાય અને પછી આગળ ચાલે એની પ્રક્રિયા. એટલે વળી પાછો જે સુષુપ્ત થઈ ગયેલો.

પ્રાણ હતો એ ઇનએક્ટિવ બનવા માંડ્યો, તો તે પાછો ફરી એક્ટિવ થઈ. પછી તો પેલાને ભયંકર ભૂખ લાગે એટલે એ જે ગાર્હપત્ય અગ્નિ હતો, એ કેવો બની ગયો? અન્વાહાર્ય પચન નામનો અગ્નિ બની જાય. એ અગ્નિના રૂપનું પરિવર્તન થઈ જાય છે, એટલા માટે એનું નામ બદલાઈ જાય છે. અને પછીથી એ પ્રણયનની પ્રક્રિયાને કારણે એ કેવો બને છે? આહવનીય અગ્નિ બને છે, એટલે પ્રદીપ્ત થઈ જાય. હવે એની અંદર જે કંઈ હોમ કરવામાં આવે, આહુતિ રૂપે જે કંઈ અન્ન અંદર નાખવામાં આવે છે, તે બધાને પચાવી દે છે. ક્વોલિટી ચેન્જ થઈ જાય.

તમે હમણાં વાત કરી કે પેલું શું કહેવાય, વધારે એમ કે સુગર ઓછી થઈ જાય છે. સુગર ઓછી થઈ જાય છે, કારણ શું થઈ ગયું? કે એ આહવનીય અગ્નિ વધારે પ્રદીપ્ત થઈ ગયો છે એનો. એટલે પેન્ક્રિયાસ ઓવરએક્ટિવ થઈ ગયું છે. ઓવરએક્ટિવ પેન્ક્રિયાસ એને વધારેને વધારે ઇન્સ્યુલિન બ્લડની અંદર ઓલરેડી આપે. એટલે હવે ઇન્સ્યુલિન પ્રચુર માત્રામાં બ્લડમાં પ્રેઝન્ટ હોવાના કારણ બાય ઇટસેલ્ફ એ પોતે એક અગ્નિ છે, ઇન્સ્યુલિન. એટલે જેટલું પણ ગ્લુકોઝ જ્યાં જ્યાં હોય ત્યાં બધાને બાળી નાખે, ખતમ કરી નાખે. એટલે સુગર લેવલ એકદમ ધડામ દઈને ડાઉન થઈ જાય.

સો, ઓવર એક્ટિવેટેડ એન્ડ કન્જસ્ટેડ સોલર પ્લેક્સિસ ચક્ર પ્લસ પેન્ક્રિયાસ એન્ડ આજ્ઞા ચક્ર. ત્રણ જગ્યાએ એની અસર કરો. લીવર ચોથી જગ્યા. ત્યાંથી બધું કાઢો અને પછી બધા નોર્મલાઈઝ કરો. નોર્મલાઈઝ ફંક્શનસ. કમાન્ડ હિયર: નોર્મલાઈઝ, નોર્મલાઈઝ, નોર્મલાઈઝ. હાઈપોગ્લોસેમિયા નોર્મલ થઈ જશે.

શરીરધારીમાં ઉચ્છવાસ અને નિશ્વાસ. ઉચ્છવાસ એટલે શ્વાસ લેવો અને નિશ્વાસ એટલે બહાર કાઢવો. આ પણ એક બાબત છે. જ્યારે જ્યારે પ્રોસેસ "શ્વાસ અને ઉચ્છવાસ" એમ જ્યારે બોલવામાં આવે છે, ત્યારે ઉચ્છવાસનો અર્થ એ થાય છે કે જે બહાર જતો પ્રાણ છે તેને ઉચ્છવાસ કહેવાય છે. અહીંયા આગળે "ઉચ્છવાસ અને નિશ્વાસ" એવા બે શબ્દો વાપર્યા છે, ત્યારે ઉચ્છવાસનો મતલબ પ્રાણ જે અંદર આવે છે તેને, એટલે કે અપાન વાયુને લેવાનું કામ ઉચ્છવાસનું છે અને પ્રાણને બહાર મોકલવાનું, ધકેલવાનું કામ જે છે તે નિશ્વાસનું છે. નિશ્વાસ એટલે બહાર કાઢવું. આ યજ્ઞની અને