ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૧૦૫

હવે, ગણપત્ય ઉપનિષદ આથર્વવેદીય પરંપરાનું આરુપ ઉપનિષદ છે. એમાં સૌપ્રથમ ગણપતિની સ્તુતિ અને પ્રાર્થના કરવામાં આવી છે. પછી ગણપતિ શબ્દનો અનુક્રમ, ગણપતિ ગાયત્રી, ગણપતિ ધ્યાન, ગણપતિ માળા મંત્ર, આ વિદ્યાના પઠનનું ફળ, વિદ્યા આપવાના નિયમો, કેટલાક કામ્ય પ્રયોગો અને કામનાઓની પૂર્તિ માટેના મંત્ર પ્રયોગ તથા અંતમાં આ ઉપનિષદની ફળશ્રુતિ છે. વસ્તુતઃ, પરવર્તી સમયના ઉપનિષદોમાં સગુણ ઉપાસના તરફનો ઝોક જોઈ શકાય છે. આ સમય પછી નિર્ગુણમાંથી ધીમે ધીમે સગુણ ઉપાસના શરૂ થઈ હતી. તે વખતનું આ ઉપનિષદ બન્યું છે. આ ઉપનિષદમાં પણ એવું પ્રતિપાદન છે કે ગણપતિને બ્રહ્મ રૂપમાં પ્રતિષ્ઠિત કરવામાં આવે. જો તમે ગમે તે દેવ લેશો, અલ્ટીમેટલી એના પાછળ કોણ છે? પરબ્રહ્મ પોતે છે. બસ આટલું યાદ રાખવાનું છે. તમે પછી ઉપાસના કરશો એ અદભુત છે, પરંતુ તેમનું માનવીકરણ વધુ મુખર થઈ ગયું.

"ૐ શાંતિ શાંતિ. નમસ્તે ગણપતયે. ત્વમેવ પ્રત્યક્ષમ તત્વમસિ. ત્વમેવ કેવલમ કર્તાસિ. ત્વમેવ કેવલમ ધરતાસિ. ત્વમેવ કેવલમ હર્તાસિ. ત્વમેવ સર્વખલવિદમ બ્રહ્માસિ. ત્વમ સાક્ષાત આત્માસિ નિત્યમ. ઋતમ વચમી, સત્યમ વચમી."

ભગવાન ગણપતિને પ્રણામ છે. તમે જ સાક્ષાત પ્રત્યક્ષ તત્વ છો. તમે જ એકમાત્ર કર્તા છો. તમે એકમાત્ર ધરતા છો, એકમાત્ર હરતા છો. તમે જ સમસ્ત રૂપોમાં વિદ્યમાન એવા બ્રહ્મ સ્વરૂપ છો. તમે જ સાક્ષાત આત્મ સ્વરૂપ છો. હું સદાય ઋત એટલે કે સત્ય વાત કરું છું, સત્યનું જ પ્રતિપાદન કરું છું.

"અવત્વમામ, અવક્તારમ, અવશ્રોતારમ, અવ દાતારમ્, અવ ધાતારમ્, અવાનૂચાનમવ શિષ્યમ્, અવ પશ્ચાત્તાત્, અવ પુરસ્તાત્, અવ ઉત્તરાત્તાત્, અવ દક્ષિણાત્તાત્, અવ ચોર્ધ્વાત્તાત્, અવાધરાત્તાત્, સર્વ તોમામ પાહી પાહી સમંતાત."

તમે મારું રક્ષણ કરો. નું રક્ષણ કરો. અમારા જેવા શ્રોતાઓની પણ રક્ષા કરો. જ્ઞાન અને દાતાઓની પણ તમે રક્ષા કરો. ધાતા એટલે કે જ્ઞાનને જે ધારણ કરે છે તેઓ સૌની પણ તમે રક્ષા કરો. અનુચાન એટલે જ્ઞાનને ક્રિયારૂપ આપનારની પણ રક્ષા કરો તથા મારી શિષ્યની પણ રક્ષા કરો. ચારે બાજુથી મને સંરક્ષણ આપો. ચારે બાજુ એટલે અંદર, બહાર, ઉપર, નીચે બધું આવી ગયું, દસે દિશાઓ. તમે વાંગમય છો, અક્ષર સ્વરૂપ છો. તમે ચિન્મય સ્વરૂપ છો અને બ્રહ્મરૂપ છો. તમે જ સચ્ચિત આનંદમય અને અદ્વિતીય છો. તમે પ્રત્યક્ષ રીતે બ્રહ્મ છો. તમે જ્ઞાન સ્વરૂપ અને વિજ્ઞાનમય છો.

"ત્વમ વાંગમયસ્ત્વમ ચિન્નમયસ્ત્વમ આનંદમયસ્ત્વમ બ્રહ્મમયસ્ત્વમ સચ્ચિદાનંદ દિત્યો સિત્યમ અસિ. ત્વમ પ્રત્યક્ષમ બ્રહ્માસિ. ત્વમ જ્ઞાનમ વિજ્ઞાનમયો અસિ. સર્વ જગદિદમ તત જાયતે. સર્વ જગદિદમ ત્વત્વતેષટતે. સર્વ જગદિદમ ત્વય લયમેશતે. સર્વ જગદિદમ ત્વય પ્રત્યેતી. ત્વામ ભૂમિ રાપો નલો નિલોન. ત્વામ ચતવારી વાગ પદાનિત્યમ. ત્વમ ગુણત્રયતમ. ત્વમ કાલત્રયતમ. ત્વમ દેહત્રયતમ. ત્વમ મુલાધારસ્તિતોસી નિત્યમ. ત્વામ શક્તિ ત્રયાત્મકમ. ત્વામ યોગીનો ધ્યાયંતીિ નિત્યમ. ત્વમ બ્રહ્મા ત્વમ વિષ્ણુસ્ત્વમ રુદ્રસ્ત્વમ ઇન્દ્રસ્ત્વમ અગ્નિસ્તમ વાયુસ્તમ સૂર્યસ્તવમ ચંદ્રમાસ્તવમ બ્રહ્મભુભૂરવ સ્વરૂપ."

આ સમસ્ત જગત તમારા માંથી જ ઉત્પન્ન થયેલું છે. આ બધું જ વિશ્વ જે છે તે તમારામાં સ્થિર છે. આ સમગ્ર વિશ્વ તમારામાં જ વિલીન થઈ રહ્યું છે. આ સમસ્ત જગતની તમારામાં પ્રતીતિ થઈ રહી છે. તમે ભૂમિ, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ રૂપ છો. પરા, પશ્યંતી, મધ્યમા અને વૈખરી વાણીના ચાર વિભાગો પણ તમે જ છો. તમે ત્રણેય ગુણોથી પર છો. તમે ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય એ ત્રણેય કાળથી પણ અતીત એવા કાલાતીત છો. તમે જ ત્રણેય શરીરો - સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ અને કારણથી પણ પર છો. તમે જ નિત્ય મૂલાધાર ચક્રમાં સ્થિર રહો છો. ઈચ્છા, ક્રિયા અને જ્ઞાન - ત્રણેય શક્તિઓ એકમાત્ર તમે જ છો. યોગીઓ નિરંતર તમારું જ ચિંતન કરે છે. તમે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, ઇન્દ્ર, અગ્નિ, વાયુ અને ચંદ્રમા તમે જ છો. અને બ્રહ્મ પણ તમે પોતે જ છો. આ ભૂ, ભુવઃ, સ્વઃ ત્રણ લોક અને સ્વયં ઓમકાર પરમ વાચક પરબ્રહ્મ પણ તમે પોતે જ છો.

"સૌપ્રથમ ગણાદિં પૂર્વમુચ્ચાર્ય વર્ણાદિં તદનન્તરમ્, અનુસ્વારઃ પરતરઃ, અર્ધેન્દુલસિતમ્, તારેણ ઋદ્ધં એતત્તવ મનુસ્વરૂપમ્."

ગણના આદિ અક્ષર 'ગ'નું ઉચ્ચારણ કરવું. ત્યાર પછી વર્ણોના આદિ અક્ષર 'અ'નું ઉચ્ચારણ કરવું. ત્યાર પછી અનુસ્વારનો ઉચ્ચાર થાય છે. આ રીતે અર્ધચંદ્રથી શોભાયમાન એવા 'ગમ' ઓમકાર દ્વારા વૃદ્ધ થતા તે તમારા બીજ મંત્રનું રૂપ 'ઓમ ગમ' જ છે. "ઓમ ગમ" તેનું પ્રથમ રૂપ ગકાર 'ગ' છે, મધ્યમ રૂપ અકાર છે, અનુસ્વાર રૂપ સત્યરૂપ છે અને બિંદુ જ તેનું તેના પછીનું રૂપ છે. નાદ એનું સંધાન છે. એને સંહિતા એની સંધિ કહેવાય છે. આવી રીતની આ ગણેશ વિદ્યા છે.

"ગણાદિ પૂર્વ મુચ્ચારમના દસ્તદરંતરમ અનુસ્વાર પરતરમ અર્ધેન દુલસિતમ તારેદમ હતત્વમ મનુસ્વરૂપમ. ગગાર પૂર્વ રૂપમ અકારો મધ્યમ રૂપમ અનુસ્વાર શાંત્ય રૂપમ બિંદુ ઉત્તર રૂપમ નાદમ સંધાનમ સંહિતા સંધિ સહસા ગણેશ વિદ્યા."

ગણક ઋષિ, આ ઋષિના આ મંત્રના જે ઋષિ છે તે ગણક ઋષિ છે. અને છંદ છે તે નિચોત ગાયત્રી છંદ છે. અને દેવતા જે છે તે શ્રી મહાગણપતિ. "ૐ ગન ગણપતે નમઃ" જ મહામંત્ર તરીકે ઓળખાય છે. ગણક ઋષિ, નિચુદ ગાયત્રી છંદ, શ્રી મહાગણપતિ દેવતા.

"ૐ ગમ ગણપતયે નમઃ. એકદંતાય વિમહે, વક્રતુંડાય ધીમહિ, તન્નોદંતે પ્રચોદયાત."

અમે એકદંત એવા ગણેશજીને શાસ્ત્ર અનુસાર જાણીએ અને તે વક્રતુંડનું ધ્યાન કરીએ છીએ. તે દંતી અમને બધાને સન્માર્ગ તરફ પ્રેરિત કરો. આ મંત્રને ગણેશ ગાયત્રી મંત્ર કહેવામાં આવે છે.

"એકદંતાય વિમહે, વક્રતુંડાય ધીમહિ, તન્નો દંતીિ પ્રચોદયાત."

"ૐ ગન ગણપતે નમઃ" આગળ મૂકવાનું અને પાછળનું જે આખું છે: "એકદં વિમહિ, વક્રતુંડાય ધીમહિ, તન્નોદંતી પ્રચોદયાત." આ કમ્પ્લીટ મંત્રો થાય છે. આવી રીતે:

"એકદંતમ ચતુરહસ્તમ, ભાષમ કુષધારિણમ, અભયમ વરદમ હસ્તે, બિભ્રાણમ મુષધ્વજમ, રક્તમ લંબોદરમ."

સુપકર્ણકમ રક્ત વાસમ, રક્ત ગંધાનુલિપતાંગમ, રક્ત પુષ્પેહસુપૂજિતમ, ભક્તાનુ કંપીનમ દેવમ, જગત કારણ મચમ, આવિરભૂતચ સૃષ્ટિ યાદો પ્રકૃતિ પુરુષાત પરમ, એવમ ધ્યાયતીિ યો નિત્યમ સહયોગી યોગીનાવરહ.

જે યોગી સાધક એકદમ ચતુર્ભૂત સ્વરૂપ, ચારેય હાથોમાં પાંચ અંકુશ, અભય અને વરદાનની મુદ્રા ધારણ કરનારા અને મુષક એટલે કે ઉંદરના ચિન્હવાળી ધ્વજાને ધારણ કરનારા, લાલ રંગવાળા, વિશાળ ઉંદરવાળા, સુપડા જેવા મોટા મોટા કાનવાળા, લાલ રંગના વસ્ત્રોથી આચ્છાદિત, શરીર ઉપર લાલ ચંદનનો લેપ કર્યો છે એવા, લાલ પુષ્પો, લાલ ચંદન, રક્ત પુષ્પેહી શું પૂછે, રક્ત ચંદન આવે છે આપણે ત્યાં તેની વાત કરે છે. લાલ ચંદનનો લેપ કર્યો છે તેવા લાલ પુષ્પોથી વિધિવત પૂજિત, ભક્તજનોની ઉપર અનુકંપા કરનાર દેવતા, જગતના કારણભૂત અચ્યુત, સૃષ્ટિ રચના પૂર્વે પ્રાદુર્ભૂત અને પ્રકૃતિ અને પુરુષથી પર વિઘ્નનાશક એવા ગણેશજીનું એ ચિંતન કરે છે, તે યોગી સાધક બધા જ યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠતમ અને અનુપમ છે.

"નમો વ્રાતપતે, નમો ગણપતય, નમો પ્રમથપતય, નમસ્તેલ લંબોધરા એકદંતાય વિઘ્નનાસિને શિવસુતાય શ્રી વરદમૂર્તયે નમઃ નમો નમઃ."

વ્રાતપતિ અર્થાત સમસ્ત દેવ સમુદાયના નાયક એવા આપને પ્રણામ છે. ગણપતિને નમસ્કાર છે, ગુણપતિને નમસ્કાર છે, પ્રથમ પતિને નમસ્કાર છે અર્થાત ભગવાન શિવના નાયકના માટે નમન છે. લંબોદરને, એકદંતને, વિઘ્ન વિનાશકને, ભગવાન શિવના પુત્રને અને વરદમૂર્તિ વરદાતા એવા હે ગણપતિ, આપને નમસ્કાર છે.

"એતદ્ અથર્વશીર્ષં યોઽધીતે સ બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે."

એટલે કે આ અથર્વ વેદનું ઉપનિષદ આ છે. જે માણસ આ ઉપનિષદનું અધ્યયન કરે તે બ્રહ્મત્વ પદની પ્રાપ્તિનો અધિકારી બની જાય છે. કોઈપણ પ્રકારના વિઘ્ન તેને બાધક હોતા નથી. તે સર્વત્ર સુખ શાંતિમાં વૃદ્ધિ પામે છે. જે માણસ પાંચ પ્રકારના મહાન પાતકો અને ઉપપાતકોથી મુક્ત થઈ જાય છે. સાંજના સમયે કરેલા પાઠથી દિવસના પાપોનો નાશ થાય છે. સવારના સમયમાં, પ્રાતકાળમાં સમયમાં પાઠ કરવાથી રાત્રે થયેલા પાપોનું સમન થઈ જાય છે. જે માણસ સવારે અને સાંજે બંને સમયે આ ઉપનિષદનો પાઠ કરે છે તે સંપૂર્ણપણે પાપ રહિત થઈ જાય છે અને જે ચારેય પુરુષાર્થો ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષને પણ પ્રાપ્ત કરવામાં સમર્થ બને છે.

આ અથર્વશર ઉપનિષદનો ઉપદેશ હંમેશા શિષ્યને જ આપવો જોઈએ, અશિષ્યને નહીં. મોહવસ જે જ્ઞાની પુરુષ એવું કરે છે તે પાતકી બની જાય છે અથવા પાપી બની. એટલે મોહવસ થઈને કોઈપણ આપણે કોઈને વિદ્યાનું આપી દેવી જોઈએ નહીં. જે માણસ આ ઉપનિષદનો 1000 વાર પાઠ કરે છે તે માણસ જે જે આંકાક્ષાઓ કરે છે તે બધાની સિદ્ધિ થાય. આ ઉપનિષદ દ્વારા જે જણ જે ગણેશજીને સ્નાન કરાવે છે તે પ્રખર થઈ જાય છે. જે મનુષ્ય ચોથ તિથિનું વ્રત ઉપવાસ કરીને તેનો જપ અને પાઠ કરે છે તે મહાન જ્ઞાની બની જાય છે. આ આથવર્ણ વાક્ય છે. જે કોઈ આ ઉપનિષદ મંત્રના માધ્યમથી તપસ્ચર્યા કરવાનું વિધાન જાણે છે તે ક્યારેય ભયભીત થતો નથી. દુરવાના અંકુરો દ્વારા જે યજન કરે છે તે કુબેર જેવો થઈ જાય છે. જે લાજો એટલે કે ડાંગરથી યજન કરે છે તે યશસ્વી અને મેધાવી બની જાય છે. જે ઘીયુક્ત સમિધાઓથી યજ્ઞ કરે છે આ આ મંત્રો વડે તે બધું જ પ્રાપ્ત કરી લે છે.

તેની બધી જ ઈચ્છાઓ, આકાક્ષાઓ પૂરી થઈ જાય છે. જે માણસ આ ઉપનિષદ વિદ્યામાં આઠ બ્રાહ્મણોને પારંગત બનાવે છે તે સૂર્ય જેવો પ્રખર તેજસ્વી બની જાય છે. અભિષ્ટ મંત્રો સિદ્ધ થાય છે. મહાન વિઘ્નો અને પાતકોમાંથી, પાપોમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે. મોટા મોટા દોષોમાંથી પણ તેને મુક્તિ થઈ જાય છે. જે પુરુષ આ ઉપનિષદને આવી સારી રીતે જાણી લે છે તે સર્વજ્ઞ બની જાય છે, બધું જ જાણવા સમર્થ બની જાય છે એવું આ ઉપનિષદ છે.

ૐ ગરુડો ઉપનિષદ.