ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૧૦૬

આ ઉપનિષદનો અથર્વવેદી પરંપરામાં સમાવેશ થાય છે. એમાં બ્રહ્માથી માંડીને મહર્ષિ ભરદ્વાજ સુધીની ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાનો ઉલ્લેખ કરીને ગરુડ વિદ્યાનું વિવેચન કરવામાં આવ્યું છે. ગરુડ વિદ્યાથી તાત્પર્ય વિષ નિવારણ વિદ્યા છે, એટલે એને "ગારુડી વિદ્યા" પણ કહેવામાં આવે છે.

સર્પથી માંડીને, બહુ અગત્યનું છે, સર્પથી માંડીને જેટલા જંતુઓ ડંખ મારીને વિષનું વમન કરીને કષ્ટ પહોંચાડે છે, તે બધાના વિષ નિવારણની પ્રક્રિયા આ ઉપનિષદમાં નિબદ્ધ છે. તો આ ઉપનિષદમાં સૌપ્રથમ ગરુડ વિદ્યાના સંપ્રદાય અર્થાત આ વિદ્યાની ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાનો ઉલ્લેખ છે. ત્યાર પછી આ ગારુડ વિદ્યાના ઋષિ, દેવતા, છંદ, વિનિયોગ વગેરેનું વર્ણન છે. ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે અને અંતમાં ગરુડમાળા મંત્ર વગેરેનું વિવરણ આપીને ઉપનિષદ સમાપ્ત કરવામાં આવી છે.

"ૐ શાંતિ: શાંતિ: શાંતિ: શાંતિહી."

"હે દેવ, અમે કાનોથી કલ્યાણકારી વાતો સાંભળીએ, આંખોથી કલ્યાણકારી દ્રશ્યો જોઈએ. અમે ઋષ્ટ-પુષ્ટ અંગો અને શરીરથી ઈશ્વરે આપેલા પૂર્ણ આયુષ્યને દેવહિતના કાર્યોમાં લગાવીએ. મહાન કીર્તિ સંપન્ન દેવરાજ ઇન્દ્ર અમારું કલ્યાણ કરો. સર્વજ્ઞાતા પુષાદેવ અમારું કલ્યાણ કરો. અરિષ્ટ નેમી, જેની ગતિ રોકી ન શકાય તેને અરિષ્ઠ નેમી કહેવાય, તાક્ષ અને બૃહસ્પતિ દેવતા અમારું કલ્યાણ કરો. ત્રિવિધ તાપોની શાંતિ થાઓ."

હવે ગારુડ વિદ્યા, ગારુડ બ્રહ્મવિદ્યાનું વર્ણન કરીએ. આ ગારુડ બ્રહ્મવિદ્યા છે, જે બ્રહ્મવિદ્યા ભગવાન બ્રહ્માએ નારદને કહી હતી અને ભરદ્વાજે આ વિદ્યાનું શિક્ષણ જીવતકામ એટલે બ્રહ્મપ્રાપ્તિ દ્વારા જીવનને ધન્ય બનાવવાની ઈચ્છાવાળા શિષ્યોને જ આપ્યું હતું. એમના જીવનનો ઉદ્દેશ્ય જ એ હતો કે બ્રહ્મવિદ્યાની પ્રાપ્તિ કરવી અને એનો પ્રસાર કરવો.

તો આ ગરુડ બ્રહ્મવિદ્યાના ઋષિ બ્રહ્મા, છંદ ગાયત્રી અને શ્રી ભગવાન મહાગરુડ એના દેવતા છે. શ્રી મહાગરુડની પ્રસન્નતા માટે અને મારા બધા જ વિષના વિનાશ માટે જપમાં એનો વિનિયોગ કરવામાં આવે છે. હવે નીચેના મંત્રોથી પછી અંગન્યાસની ક્રિયાઓ કરવી જોઈએ:

"ૐ નમો ભગવતે અંગુષ્ઠાભ્યાં નમઃ."

"ૐ શ્રી મહાગરુડાય તર્જનીભ્યામ નમઃ."

"પક્ષેન્દ્રાય મધ્યમાભ્યામ નમઃ વસટ."

"શ્રી વિષ્ણુ વલ્લભાય નામિકાભ્યામ નમઃ."

"ૐ ત્રૈલોક્ય પરિપૂજિતાય કનિષ્ટિકાભ્યામ વૌષટ." "ઉગ્ર ભયંકર કાલાનલ રૂપાય કરતલ કરપૃષ્ઠાભ્યામ નમઃ."

એ જ પ્રમાણે હૃદયાદિ જે ન્યાસ છે તેને આપણે કરવાનું. તો અહીં પહેલા કીધું, "ૐ નમો ભગવતે અંગગુષ્ઠાભ્યમ નમઃ." બંને હાથોથી તર્જની આંગળીઓથી અંગૂઠાને સ્પર્શ કરવાનો. આ રીતે અંગૂઠાને પહેલા સ્પર્શ કર્યો. પછી બીજા મંત્રથી, "શ્રી મહાગરુડાય તર્જની ભ્યામ સ્વાહા." તે આ રીતે આમ આંગળી કરી દેવાની. ત્રીજામાં, "પક્ષીદ્રાય મધ્યમા ભ્યામ નવ વસ." તે વખતે આમ આંગળી રાખવાની. "શ્રી વિષ્ણુ વલ્લભાય અનામિકાભ્યામ નમઃ." આ રીતે આંગળી રાખવાની. "ત્રૈલોક્ય પરિપૂજિતાય કનિષ્ઠિકાભ્યાન નમઃ વસટ." અને "ઉગ્ર ભર ભયંકર કાલાનલ રૂપાય કરતલ કરપુષ્ઠાભ્યામ ફટ." એ આવી વાત છે. એવી રીતે એનો અંગન્યાસ કર્યો. એવી રીતે પછી જમણા હાથની પાંચે આંગળીઓથી આના આ જ મંત્રો વડે માથું, પછી શિખા, પછી કવચ અને નેત્રનો પણ ન્યાસ આપણે કરી શકો. પછી "ભૂ ભુવસ્વહ" તથા "ૐ" વ્યાહૃતિઓ અને પ્રણવથી દિગબંધની ક્રિયાઓ કરવી જોઈએ.

હવે ધ્યાન છે, તો નીચે આ જે શ્લોકો છે તેને શ્રદ્ધાપૂર્વક ગ્રહણ કરો અને ધ્યાન કરો એનું:

"સ્વસ્તિકો દક્ષિણમ પાદમ વામપદમુ કુંજિતમ, પ્રાંજલી કૃદો યોજ્ઞમ ગરુડમ હરિવલ્લભમ. અનંતો વામ કટકો યજ્ઞ સૂત્રમ તુ વાસુકી, તક્ષક કટ સૂત્રમ તુહાર કરકોટ ઉચ્ચતે. પદ્મો દક્ષિણ કરને તું મહાપદ્મસ્તુ વામકે, શંખશિર પ્રદેશે તુ ગુલકસ્તુ ભુજાંતરે. પૌરકાલિકા ના ગામ્યા ચામરાભ્યા સુવિજિતમ, એલા પુત્રક નાગાદે સેવ્યમાનમ મુદા મુદાન. વેદમ કપિલાક્ષમ ગરુમંતમ સુવર્ણ સદરસપ્રભરમ, દીર્ઘબાહુ બૃહત સ્કંધયમ નાગાભરણ પુષિતામ. આજાુતમ સુવર્ણાભ મા કાટ્યોસ્તુ હીન પ્રભ, કુમકુમા રૂણા મા કંઠમ શતચંદ્રભી નિભાનનમ. નીલાગ્ર નાસિકાવક્તમ શું મહચારુ કુંડલમ, દંષટ કરાલ વદનમ કિરીટમ મુકુટો જ્વલમ. કુમકુમા ઋણ સર્વાંગમ કુંદેન દુગધમ વલાનનમ, વિષ્ણુ વાહમ નમસ્તુભ્યમ ક્ષેમમ કુરુ સદા મમ."

એનું ધ્યાન છે, એમ કહે છે કે જેનો જમણો પગ સ્વસ્તિકના આકાર જેવો છે, ડાબો પગ ઘૂંટણ સુધી વાળીને રાખ્યો છે. જેમણે બંને હાથને પ્રણામની મુદ્રામાં જોડી રાખ્યા છે, જે વિષ્ણુ વલ્લભ છે. જેમણે અનંત નામક નાગને ડાબા હાથમાં કડા રૂપે ધારણ કરી રાખ્યો છે. ડાબા હાથમાં યજ્ઞોપવિત રૂપે વાસુકીને ધારણ કરે, તક્ષકને કરધનીના રૂપમાં અને કર્કટકને ગળામાં હારની જેમ ધારણ કરેલા છે. પદ્મ નામના નાગને જમણા કાનમાં અને મહાપદ્મને ડાબા કાનમાં આભૂષણની જેમ રાખેલા છે. શંખ નામના નાગને માથા પર રાખ્યો છે. ગુલિકા નામના નાગને ભુજાઓની મધ્યમાં રાખ્યો છે અને પૌંઢર અને કાલિક નાગોને ચામરો રૂપે પ્રયોજ્યા છે. એલા અને પુત્રક નાગો વડે પ્રસન્નતાપૂર્વક જેમની સેવા કરવામાં આવે છે. કપિલ વર્ણ નેત્રો, સુવર્ણ જેવી કાંતિ અને લાંબી ભુજાઓ વાળા, વિશાળ બાહુવાળા, નાગોના અલંકારોથી વિભૂષિત એવા, ઘૂંટણ સુધી સુવર્ણ જેવી કાંતિવાળા અને કેડ સુધી હીમ જેવી શ્વેત પ્રભાવાળા, કુમકુમ જેવા લાલ શરીરવાળા, સેંકડો ચંદ્રમાઓ જેવી મુખાંતિ વાળા, જેમની નાસિકાનો અગ્રભાગ તથા મુખ મંડળ નીલ રંગના છે, વિશાળ કુંડળથી યુક્ત કાનવાળા, ભયંકર દાઢોથી યુક્ત વિકરાળ મુખવાળા, અત્યંત દેદિપ્યમાન મુગટને ધારણ કરનારા, કુમકુમ લગાડવાથી લાલ અંગોવાળા, કુંદ પુષ્પ અને ચંદ્ર જેવા ધવલ મુખવાળા, હે વિષ્ણુના વાહન એવા ગરુડદેવ, આપને નમસ્કાર છે.

આપ સદેવ અમારું કલ્યાણ કરો. આ રીતે ત્રણેય સંધ્યાઓમાં નાગોથી અલંકૃત એવા ગરુડજીનું ધ્યાન કરવું જોઈએ. એથી પ્રસન્ન થઈને તે ગરુડદેવ.

જેમ રૂના ઢગલાને અગ્નિ બાળી નાખે છે, તેવી રીતે તે વિષનો તાત્કાલિક નાશ કરે. આ કરેલું હોવું જોઈએ. પણ સવાર-સાંજ પક્ષીરાજ ગરુડ, વિષ્ણુ વલ્લભ છે. ત્રણેય લોક દ્વારા પૂજાતા, કાલાગ્નિ જેવા કઠોર નખવાળા, કઠોર ચાંચવાળા, કઠોર દાંતવાળા, કઠોર દાઢવાળા, કઠોર પૂંછડીવાળા, કઠોર પાંખોથી ન દેખાતા શરીરવાળા ભગવાન મહાગરુડને નમસ્કાર છે.

"હે મહાગરુડ, આપ આવો. અનુશાસિત એવા આપના આ આસન પર આવો. અનુશાસિત એવા આ આસન પર આપ આવો. પ્રવેશ કરો. દુષ્ટોના વિષને દૂર કરો, દૂર કરો. જે વિષ સ્પર્શ માત્રથી આવી જાય છે, તેનો નાશ કરો, નાશ કરો. ફૂંફાડા મારતા ઝેરી સાપોના વિષને દૂર કરો, દૂર કરો. બધા પ્રકારના ઝેરનો નાશ કરો, નાશ કરો. મારી નાખો, મારી નાખો. બાળી નાખો, બાળી નાખો. પચાવી દો, પચાવી દો. ભસ્મીભૂત કરી દો, ભસ્મીભૂત કરી દો."

હું 'ફટ' બીજ મંત્ર સાથે ગરુડદેવની પ્રસન્નતા માટે આ મંત્રની આહુતિ આપવી: "ૐમ ઈમો નમો ભગવતે શ્રી મહાગરુડાય પક્ષેન્દ્રાય વિષ્ણુ વલ્લભાય ત્રિલોક પરિપૂજિતાય ઉગ્ર ભયંકર કાલાનલ રૂપાય વજ્ર નખાય વજ્રતુંડાય વજ્રદંતાય વજ્રદંસ્ટ્રાય વજ્ર પુચ્છાય વજ્ર પક્ષાલક્ષિત શરીરાય ઓમ મીમેય ભી શ્રી મહાગરુ પ્રતિ શાસના સ્મિના વિષાવિષ દુષ્ટાનામ વિષમ દુષય દુષયપુષટાનામ વિષમ નાશય નાશય દંદ સુખાનામ વિષમ દારય દારય પ્રલીનમ વિષમ પ્રણાશય પ્રણાશય સર્વવિષમ નાશય નાશય હન હન દહ દહ પચ પચ ભસ્મી કુરુ ભસ્મી કુરુ હું ફટ સ્વાહા."

એમ કર્યા પછી પાછું એમને પ્રાર્થના કરીએ છીએ: "ચંદ્રમંડલ સંકાશ, સૂર્યમંડલ મુષ્ટિકા, પૃથ્વીમંડલ મુદ્રાંગ શ્રી મહાગરુડ, વિષં હર હર હું ફટ સ્વાહા."

"આપ ચંદ્રમંડળ સદ્રશ્ય છો. આપણી મુઠ્ઠીમાં સૂર્યમંડળ આવેલું છે. પૃથ્વી મંડળ જેવી મુદ્રાઓથી યુક્ત અંગોવાળા હે મહાગરુડ, આપ સમસ્ત ઝેરોનું હરણ કરો, હરણ કરો." હું 'ફાટ' એટલે બીજ મંત્રની પ્રસન્નતા સાથે શ્રી ગરુડજીને પ્રસન્ન કરી અને આહુતિ આપો: "ૐ ક્ષેપ સ્વાહા."

"હે મહાગરુડ, આપ મહાવિષ ધરો અથવા વિષને દૂર ફેંકો." તેના માટે આ આહુતિ આપવામાં આવે છે. પછી આગળ બીજા બધા મંત્રો છે, તેના અંદર કહે છે: "તત્કારી અને મતકારી, તેમની કે અમારી હિંસા કરનાર જે વિષ વધી રહ્યું છે, તેને બ્રહ્મવિદ્યા કે જે વિષોના વિષ સમાન છે." બ્રહ્મવિદ્યા કેવી છે? વિષોના વિષ સમાન છે, અર્થાત વિષનાશક છે, વિષ રૂપીણી છે, વિષને દૂષિત.

એક નાનકડી વાત કરી. તું આજે સંસાર છે, તેની અંદર જે કાંઈ બધી નામ-રૂપની અથડામણો જે કાંઈ જોવા મળે છે, એ બધાની અંદર, એ અથડામણોની અંદર ગતિશીલતા આપનારી બાબતોમાં ઘણા પ્રકારની નકારાત્મક ઊર્જાઓ હોય છે. જે કોઈક અમુક રૂપને અમુક રૂપની સામે મૂકી દે અને પછી એ બે અથડાય. એ અથડાવાથી એને બળ મળે છે ને, એટલે એ સૂક્ષ્મની અંદર વધારે પુષ્ટ થાય, મજબૂત થાય છે. અને પછી એવી કોઈ વાસનાવાળો વળી બીજો મળે એટલે એની પર કૂદી પડે. જેમ એક એવું વિચાર કરો કે હાઈવે છે મોટો. એની પર તો ઘણા લોકો આવે છે, જાય છે, બધા જાય છે. પણ જેટલા લોકો રોડ ઉપર થઈને જાય છે, અમુક સ્થળો એ હાઈવે પર એવા હોય કે જ્યાં આગળ માણસો કરતાં વધારે ત્યાં આગળ પ્રેતો મોજૂદ હોય છે. કારણ કે આકસ્મિક રીતે અકસ્માત થઈને જે બધા ગુજરી ગયેલા છે અને જે લોકોને નવો દેહ હજી મળ્યો નથી, તે લોકો બધા રાહ જોતા આવી રીતે હોય કે કોઈ મળી જાય.

સો રાહ જોતા હોય એમના જીવો. કોક બીજો મળે એટલે તરત એ લોકો જમ્પ કરી દે એની પર. કોમ્પેટેબિલિટી આવી જાય ને, એટલે એની પર સીધા. એટલે આવી રીતે આ જે વિષ છે, એ આવી રીતે જમ્પ કરતું હોય બધું. એને દૂર કરવાની વાત કરે છે. એટલા માટે વિષ સમાન, અર્થાત વિષનાશક.

ઘણા બધા જે થોટ ફોર્મ છે, માણસ ખાલી ત્યાં આગળ ઊભો રહે એટલે આમ પેલું સ્પંજ જેમ શોષી લે ને, એવી રીતે થોટ ફોર્મને એ શોષી લેતો હોય. પછી એના કોઈપણ ચક્રોની અંદર રહી ગયેલું હોય, કંઈ પણ જગ્યાએ હોય, એના પ્રાણ શરીરની અંદર હોય. કારણ શરીરમાં તો મોજૂદ જ હોય. તો એ ત્યાં જઈને વસી જાય. પછી હવે આ વાસના બની જાય. પછી જ્યાં સુધી પૂરી ના થાય ત્યાં સુધી તો એ વાસના છે, રહેવાની જ છે. એટલે પેલા અંદર નાનકડું આમ જાણે પેલું સાપોલ્યું હોય ને, એવી રીતના થઈને ગૂંચડું વાળીને અંદર ભરાઈ જાય. આ બધી વાસનાઓ સૂક્ષ્મ રૂપે બિલકુલ આ બધું પોઈઝન છે. એટલે શું કરે કે એ બધું આવા પ્રકારના કૃત્યો કરાવ્યા કરે. એટલે જ્યારે કોઈ સાનુકૂળતા પ્રાપ્ત થઈ નથી કે તરત એ એક્ટિવ થઈ જાય અને પેલા એના પાસે ના ચાહતા હોય એ પણ એને પાસે એ કર્મ કરાવે. જેમ કે આપણે શ્રીમદભાગવતમાં કીધેલું છે, પેલો શૃંગી ઋષિ હતો.

તે તેનો દીકરો ત્યાં જ ગયો તો વનવાસમાં. શૃંગી બેઠેલા હતા પોતે ધ્યાનમાં અને પેલો રાજા આવી ગયો પરીક્ષિત. તો તેને ગળામાં સાપ પેરાવી દીધો. હવે સામાન્ય શુદ્ધિ હોત તો એ કરત જ નહીં. પણ માથે પહેલો કલયુગ બેઠેલો હતો મુગટની અંદર. એટલે એની બુદ્ધિ બગાડી. તો આવું થાય.

એટલે તત્કારી અને મતકારી, એટલે તેમની અમારી હિંસા કરનાર જે વિષ વધી રહ્યું છે, તેને બ્રહ્મવિદ્યા કે જે વિષોના વિષ સમાન, અર્થાત વિષનાશક, વિષ રૂપીણી, વિષને દૂષિત, શોષિત, નષ્ટ અને હરત કરનાર તે સ્વયં બ્રહ્મરૂપા છે. તેના દ્વારા ઘાતક વિષને, અંતરલીન વિષનો પ્રાણાશક, નષ્ટ કરનાર વિષો નાશ કરવામાં આવ્યો અને વિષનો નાશ કરવામાં ઇન્દ્રે વજ્રનો સહયોગ આપ્યો. એ માટે આહુતિ સમર્પિત છે.

વળી પાછો એક બીજો મંત્ર છે, જેનો અર્થ કહે છે કે: "તે મહાન ભગવાન મહાગરુડને નમસ્કાર છે. ભગવાન વિષ્ણુના વાહન તરીકે ત્રણેય લોકમાં પૂજિત, વજ્ર જેવા કઠોર નખ અને કઠોર ચાંચવાળા તથા પોતાના શરીરને કઠોર પાંખોથી અલંકૃત કરનારા હે ગરુડદેવ, આપ આવો, પધારો. હે મહાગરુડ, આપ પ્રવેશીને વિષને છિન્નભિન્ન કરી નાખો. હું ફટ. આ માટે આહુતિ આપું. હે ઊર્ધ્વગામી ગરુડ, મહાગરુડ દેવ, આપ..."

સુંદર પાંખોવાળા છો, અગ્નિદેવ જેવા ગતિશીલ છો. ત્રિવૃત્ત સોમ આપનું મસ્તક, ગાયત્રી સામ આપના નેત્ર અને બંને પાંખોના રૂપમાં બૃહત અને રથંતર સામ છે. યજ્ઞ આપનો અંતરાત્મા છે. બધા છંદ આપના શરીરના અંગો છે અને યજુ આપનું નામ છે. વામદેવ નામનો સામ છે આપનો દેહ. યજ્ઞ યજ્ઞ નામનો સામ આપની પૂછડી અને ધીષણનેમાં રહેલો અગ્નિ આપના ખરી એટલે કે નખ છે. હે ગરુળદેવ, આપ અગ્નિની જેમ દિવ્ય લોક તરફ ગતિ કરો અને સ્વર્ગલોકને પ્રાપ્ત કરો.

પ્રાચીન કાળમાં આ બ્રહ્મવિદ્યા અમાવસ્યા-પૂર્ણિમાના દિવસે દર્શાવવામાં આવી હતી. તત્કાળી અને મતકારી, તેમની અને અમારી હિંસા કરનાર જે વિષ વધી રહ્યું છે, સંચરણ થઈ રહ્યું છે, તેને બ્રહ્મવિદ્યા કે જે વિષોને વિષ એટલે વિષનાશક, વિષને દૂષિત અને હરણ કરનારી છે, એવી તે સ્વયં બ્રહ્મરૂપા છે, તેને તે ઘાતક વિષને, અંતરલીન વિષને, પ્રાણાશક વિષને ઇન્દ્રના વજ્ર દ્વારા નષ્ટ કર્યું. વિષનો નાશ કરવામાં ઇન્દ્રના વજ્રે જે સહયોગ આપ્યો, તે માટે આહુતિ સમર્પિત છે.

વળી પાછો "ત્રસ્યમ" કરીને એક મંત્ર છે, જે કહે છે કે આ બીજ મંત્ર દ્વારા બધા જ પ્રકારનું વિષ હરણ કરવા સમર્થ હશે. તમે અનંતક નામના દૂત છો કે સ્વયં અનંતક છો. તત્કાળી કે મકારી, એમની કે અમારી હિંસા કરનાર જે વિષ વધી રહ્યું છે, વય મનુષ્ય તેવા તે વિષને, વિષોને માટે વિષ છે બ્રહ્મવિદ્યા. તેવી તે જે સ્વયં બ્રહ્મમય છે, તેને જ ઇન્દ્રના વજ્ર દ્વારા તે વિષને મારીને પ્રાણાશક વિષને નષ્ટ કરી નાખ્યું છે. આ વિષનો નાશ કરવામાં ઇન્દ્રના વજ્રે પણ સહયોગ આપ્યો છે, એ માટેની આહુતિ સમર્પિત છે. સ્વાહા!

તમે વાસુકીના દૂત છો કાં તો વાસુકી સ્વયં છો. તત્કાળી, મકારી, એમની, અમારી હિંસા કરનાર જે વિષ વૃદ્ધિ પામી રહ્યું છે, તેવી રીતે વિષનો વિષનો વિષ એવી બ્રહ્મવિદ્યા વિષનો વિષનું વિષ છે, એમ કે ઝેરનું મારણ ઝેર અને એ ઝેરને પણ ખતમ કરનારી એવી બ્રહ્મવિદ્યા એમ કહેવા માંગે. દૂષિત કરનારી, મારનારી, નાશ કરનારીને હરણ કરનારી છે તેવી તે સ્વયં બ્રહ્મરૂપા છે. તેણે ઇન્દ્રના વજ્ર દ્વારા ઘાતક વિષને મારીને નષ્ટ કર્યું. તે વિષનો નાશ કરવામાં ઇન્દ્રના વજ્રે પણ સહયોગ આપ્યો, તે માટેની આહુતિ સમર્પિત છે. સ્વાહા!

તમે તક્ષક છો કે તક્ષકના દૂત છો. તેમની તથા અમારી હિંસા કરનાર જે વિષ વધી રહ્યું છે, તે તેવા વિષનું વિષ બ્રહ્મવિદ્યા નાશ કરનારી, દૂષિત કરનારી, મારનારી એવી જે સ્વયં બ્રહ્મ સ્વરૂપા છે, તેને ઇન્દ્રના વજ્ર દ્વારા આ ઘાતક વિષને મારીને નષ્ટ કર્યું છે. આ વિષનો નાશ કરવામાં ઇન્દ્રના વજ્રે પણ સહયોગ આપ્યો છે, એ માટેની આહુતિ સમર્પિત છે. સ્વાહા!

એવી રીતે તમે કર્કોટકના દૂત છો, સ્વયં કર્કોટક છો. તત્કાળી, મકારી, તેમની અને અમારી હિંસા કરનારી જે વિષ વધી રહ્યું છે, તેવા તે વિષને કે જે વિષોની વિષ અર્થાત વિષનાશક છે, તે વિષને દૂષિત કરનારી, મારનારી અને નષ્ટ કરનારી છે, તેવી તે સ્વયં બ્રહ્મરૂપા છે, તેને ઇન્દ્રના વજ્ર દ્વારા તે વિષને, ઘાતક વિષને મારીને નષ્ટ કરી દીધું છે. તે વિષને નષ્ટ કરવામાં ઇન્દ્રના વજ્રે પણ સહયોગ આપ્યો છે, તેના માટે પણ આ આહુતિ આપવામાં આવે છે. સ્વાહા!

તમે પદ્મક છો, તમે સ્વયં પદ્મ છો. તેમની અથવા અમારી હિંસા કરનારું જે વિષ વધી રહ્યું છે, તેવા તે વિષને બ્રહ્મવિદ્યા કે જે વિષોની વિષ છે, એવી તે બ્રહ્મરૂપા છે, તો એ વિષનો નાશ કરવા માટે જે ઇન્દ્રએ સહકાર આપ્યો છે, તે માટે સ્વાહા!

તમે મહાપદ્મકના દૂત છો કે સ્વયં મહાપદ્મક છો. તેવા વિષને દૂર કરે છે, તેને માટે ઇન્દ્રે જે સહયોગ આપ્યો છે, તેના માટે સ્વાહા!

આગળ કહે છે, તમે શંખકના દૂત છો કે સ્વયં શંખક છો. તો અત્યારે એમની અથવા અમારી જેની પણ હિંસા દૂર કરનારું વિષ વધી રહ્યું છે, તેને દૂર કરનારું, એની દવા સમાન એવી જે બ્રહ્મવિદ્યા છે, તેનાથી તેને એને નષ્ટ કરી નાખેલી છે અને એ કામમાં ઇન્દ્રના વજ્રએ જે રીતે સહયોગ આપ્યો છે, તે માટે તેને સ્વાહા!

એવી રીતે ગુલક અને સ્વયં ગોલિકના દૂત છો કે સ્વયં ગુલિક છો. તમે પૌંડરીકના દૂત છો કે સ્વયં પૌરકાલીક છો. તમે જો નાગકના દૂત છો કે સ્વયં નાગક છો. તમે કરોળિયાઓમાં, સૌથી મોટા કરોળિયામાં, વીંછીઓમાં કે ઘોડામાં કે સ્થાવરમાં, જંગમમાં સંચરણ કરનારા છો. તે તેમની અથવા અમારી હિંસા કરતાં કરતાં જે વિષ વધી રહ્યું છે, તે વિષનો નિકાલ કરનારી એવી બ્રહ્મવિદ્યા અને તેને હરણ કરનારી છે, તે સ્વયં કેવી તો કે બ્રહ્મરૂપા છે અને તેથી એને દૂર કરવા માટે ઇન્દ્રના વજ્રએ જે સહયોગ આપ્યો છે, તેના માટે સ્વાહા!

એટલે કેટલી જાતના છે અને આવા બધા જે ઝેર છે તેની હવે અહીંયા વાત કરે છે. આગળ આ અનંતક, વાસુકી, તક્ષક, કર્કટક, પદ્મક, મહાપદ્મક, શંખક, ગુલક, પૌરકાલિક વગેરે બધાય નાગના નામ હતા. બધા દિવ્ય મહાનાગ તથા મહાનાગો વગેરે રૂપોવાળા, ઝેરી ચાંચવાળા, ઝેરી દાઢવાળા, ઝેરી દાંતવાળા, ઝેરી અંગોવાળા, ઝેરી પૂછડીવાળા, બધી જગ્યાએ વિચરણ કરનારા ઝેરી વીંછી, કરોળિયા, મોટા કરોળિયા, ઉંદર, છુંછુંદર, કરોળી, ઘો, ઘરના ભોંયતળિયા, દિવાલોના નાના નાના છિદ્રો વગેરેમાં રહેનારા ઝેરી કીડા, કીડી, કીડાઓ, ઇયળો વગેરે. ઘાસ, પાંદડા, લાકડા, ઝાળ, વૃક્ષોની બખોલ વગેરેમાં રહેનારા. મૂળ, છાલ, લાકડું, પાંદડા, પુષ્પ, ફળ વગેરેમાંથી પણ ઉત્પન્ન થનારા ઝેરી દુષ્ટ કીડાઓ. વાંદરા, કુતરા, બિલાડા, શિયાળ, વાઘ, વરાહ વગેરે વિચરણ કરનારા જાનવરો તથા જરાયુજ એટલે કે ગર્ભમાંથી જન્મનારા, અંડજ એટલે ઈંડું ફોડીને ઉત્પન્ન થનારા મનુષ્યો છે, એ બધા જરાયુજ કહેવાય.

ઉદ્ભજ એટલે જમીન ફોડીને ઉત્પન્ન થનારા. આમ પથ્થરને પથ્થર ફૂટી જાય એકદમ અને અંદર દેડકો બહાર પડે તો એને ઉદ્ભજ કહેવામાં આવે છે. અંડજ એટલે ઈંડું ફૂટે ને એમાંથી બહાર આવે. મોટા મોટા મગરમચ્છો હોય તો ઈંડું હોય છે, એને ફોડીને પછી બહાર નીકળે.

અને શ્વેદજ એટલે પરસેવામાંથી ઉત્પન્ન થનારા. એ પરસેવામાંથી ઉત્પન્ન થનારા પણ જંતુઓ છે, બધા. જેમ કે પેલા માકડ થતા હતા પહેલાના વખતમાં. અત્યારે તો માણસોનો પરસેવો એટલો બધો ઝેરી થઈ ગયો છે બધી દવાઓ ખાઈને, કોઈને માકડ-બાકડ થતા લાગતા નથી. મને યાદ નથી કોઈ માકડની અહીંયા ગાડે કોઈએ બુમો પાડી હોય છેલ્લા કેટલાય વર્ષોથી. મેં તો જોયું છે કોઈ જગ્યાએ કોઈ માકડ થયા, માકડ થયા, કોઈએ મેં સાંભળ્યું છે? નથી. અમારા નાનપણમાં અમે સાંભળ્યું હતું. એટલે એવું છે.

તો આ ફેંકીને પ્રહાર કરનારા શસ્ત્ર દ્વારા વગેરેથી ક્ષત-વિક્ષત થયેલા અંગો, ઘા, ફોલ્લા વગેરેમાંથી ઉત્પન્ન થનારા કૃત્રિમ અને અન્ય ૨૦ લેબોરેટરીમાં બનેલા ભૂત, વેતાલ, કુષમાંડ, પ્રેત, પિશાચ, રાક્ષસ અને યક્ષ વગેરે ભય જન્માવનારા ઝેરી ચાંચવાળા, ઝેરી દાઢવાળા, ઝેરી અંગોવાળા, ઝેરી પૂંછડીઓવાળા, ઝેરને વીસોને વીષ એવી વીષનાયક એવી નાશક બ્રહ્મવિદ્યા છે. દિક્ષિત કરનારી, શોષી લેનારી, નષ્ટ કરનારી અને હરનારી છે તે બ્રહ્મવિદ્યા. આ બધા વિષોને મારે, નષ્ટ કરે. આ ત્રણે બ્રહ્મવિદ્યાઓ આ ઘાતક વિષોને, છુપાયેલા વિષને, પ્રણાશકને, વિષનો નાશ કર્યો છે. અને આ નાશ કરવામાં ઇન્દ્રના વજ્રે જે સહયોગ આપ્યો છે, તેના માટે તેને અભિનંદન. આપણે એમ જેમ કહીએ છીએ ને કે, "તમે બહુ ઉત્કૃષ્ટ કાર્ય કર્યું છે, તેના માટે તમને અભિનંદન." એવી રીતે અહીંયા ગણે ઇન્દ્રને બધો સ્વાહા કરવામાં આવે છે.

જે સાધક આ બ્રહ્મવિદ્યાનો અમાવાસ્યાના દિવસે પાઠ કરે છે કે તેનું શ્રવણ કરે છે (આજે અમાસ છે, મને ખબર નથી), તે જ્યાં સુધી જીવે ત્યાં સુધી તેને સર્પ, ઝેરી જંતુઓ વગેરે કરડતા નથી. આ બ્રહ્મવિદ્યાનું આઠ બ્રાહ્મણોને ગ્રહણ કરાવીને તૃણ, જડીબુટ્ટી વગેરે વડે ઝેરથી મુક્ત કરાવવું જોઈએ. આઠ બ્રાહ્મણોને તેનું ગ્રહણ કરાવીને નેત્રોને વિષથી મુક્ત કરાવવા જોઈએ. આપણા નેત્ર ત્યારે મુક્ત થાય એમ. ઝેર આંખોમાં કેટલું ઝેર હોય છે લોકોને! એ આવી રીતે દૂર થાય એમ કે આઠ બ્રાહ્મણોને શીખવાડવાનું. હજાર બ્રાહ્મણોને જો તમે આ શીખવાડો અને તેને ગ્રહણ કરાવો આ વિદ્યા, તો મનમાંથી વિષ નીકળે, મનમાંથી ઝેર નીકળી જાય બધાને વિષે. અને સર્પનું વિષ જળ, તૃણ અને કાષ્ટના ઉપચારથી પણ છોડતું નથી, પણ આ પ્રયોગથી જતું રહે છે. એવું ભગવાન બ્રહ્માજીએ આ ગરુડોપનિષદમાં ઋષિઓની સમક્ષ કહ્યું હતું.

ૐ પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદમ્ પૂર્ણાત્ પૂર્ણમુદચ્યતે. પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે. ૐ શાંતિ. જય સચ્ચિદાનંદ.