૧૧. કૈવલ્યોપનિષદ્ ભાગ ૧

કેવલ્ય ઉપનિષદ એ બધા ઉપનિષદો જે મુખ્ય અને મહત્વના છે, એમાંનું એક આ બહુ જ અગત્યનું છે. એટલે એ કૃષ્ણ યજુર્વેદી શાખાની અંતર્ગત છે. એમાં એક અશ્વલાયન કરીને મહર્ષિ થઈ ગયા, એમના દ્વારા જિજ્ઞાસા પ્રગટ કરાવવામાં આવી હતી અને બ્રહ્માજીએ કેવલ્ય પદ મેળવવાનો મર્મ એમને સમજાવ્યો હતો. એ જે સંવાદ છે, તે આની અંદર છે. આ બ્રહ્મવિદ્યાની પ્રાપ્તિ કર્મ, ધર્મ અને સંતાનના સહારે અસંભવ બતાવતા, એના માટે શ્રદ્ધા, ભક્તિ, ધ્યાન અને યોગનો આશ્રય લેવા માટે કહેવામાં આવેલ છે.

પ્રોસેસમાં અંતઃકરણને નીચેની અરણી અને ઓમકારને ઉપરની અરણીના રૂપમાં વાપરીને જ્ઞાનાગ્નિ પ્રજ્વલિત કરીને સાંસારિક વિકારોને બાળી દેવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવેલો છે. સ્વયંને બ્રાહ્મી ચેતનાથી અભિન્ન, અલગ છે એવું નહીં, એક છે એવું અનુભવતા, બધાને પોતામાં અને પોતાને બધામાં અનુભવ કરતાં, ત્રિદેવો, ચરાચર, પંચભૂતો આ બધાની અભેદ સ્થિતિનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. અને અંતમાં એના અધ્યયનની ફળશ્રુતિ. કોઈપણ ઉપનિષદમાં આટલી બાબતો સામાન્ય રીતે હોય છે. શરૂઆત હંમેશા શાંતિ પાઠથી થાય: "ૐ સહ નાવવતુ, સહ નૌ ભુનક્તુ, સહ વીર્યં કરવાવહૈ, તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ૐ શાંતિ શાંતિ."

મહાન ઋષિ અશ્વલાયન ભગવાન પ્રજાપતિ બ્રહ્મા સમાધિ સામે હાથમાં સમીધા લઈને પહોંચ્યા અને કહ્યું કે, "હે ભગવાન, આપ મને હંમેશા સંતજનો દ્વારા સેવિત, અતિ ગોપનીય અને અતિશય વરિષ્ઠ એ બ્રહ્મવિદ્યાનો ઉપદેશ પ્રદાન કરો. કૃપા કરો, જેના દ્વારા વિદ્વાન ખૂબ ઝડપથી, શીઘ્ર બધા જ પાપોથી મુક્ત થઈને એ પરમ પુરુષને, પરબ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરી લે છે." ત્યારે બ્રહ્માજીએ કહ્યું કે, "હે અશ્વલાયન, તમે એ અતિ શ્રેષ્ઠ પરાત્પર તત્વને શ્રદ્ધા, ભક્તિ, ધ્યાન, ચિંતન અને યોગાભ્યાસનો સહારો લઈને જાણવાનો પ્રયત્ન કરો." આ એનો ઉપાય, માસ્ટર કી આપી દીધી.

હવે આગળ વાત કરે છે, "એની પ્રાપ્તિ ના તો કર્મ દ્વારા, ના તો સંતાન દ્વારા, ના તો ધન દ્વારા થાય છે." એટલે ઉપનિષદનું ફળ જો કોઈ માણસ પૈસા આપીને એમ કે મેળવી લેવું, એવું કંઈ વિચાર કરતો હોય તો એવું ક્યારેય શક્ય બનવાનું નથી. એ કોઈ કર્મ કરીને એમ કે હું મેળવી લેવું, એવું વિચાર કરતો હોય તો પણ એને એનો એ અનુભવ આવવાનો નથી; કેમ કે કોઈપણ કર્મથી આ વસ્તુ થતી નથી. એ શેના વડે બને છે? "ત્યાગ દ્વારા પ્રાપ્ત કરેલું છે." બધું છોડવાનું છે. તમને જે કાંઈ લાગે છે કે આ મારું, આ મારું, આ બધું જ બ્રહ્મની ભ્રાંતિ છે, એ બધું જ છોડી દો. પછી તમે લાયક બનશો અને પછી આગળ ઉપર તે અનુભવ આવીને ઊભો રહેશે.

એટલે સ્વર્ગલોકથી પણ ઉપર ગુહા અર્થાત બુદ્ધિની ગુફામાં પ્રતિષ્ઠિત થઈને જે બ્રહ્મલોક પ્રકાશથી પરિપૂર્ણ છે, એવા એ બ્રહ્મલોકમાં સંયમશીલ યોગીજન જ પ્રવેશ કરે છે. જે યોગી હોય એ સંયમશીલ જો ના હોય તો એ પહેલા તો યોગી જ નથી. જેણે વેદાંતના વિશેષ જ્ઞાન દ્વારા શ્રવણ, મનન, નિધિધ્યાસન દ્વારા (નિધિધ્યાસન એટલે અનુભૂત જ્ઞાન) એ પરમ તત્વને, પરમાત્મા તત્વને મેળવવાનો દ્રઢ નિશ્ચય કરી લીધો છે, એવા એ પવિત્ર અંતઃકરણથી યુક્ત યોગીજન સન્યાસ યોગ દ્વારા બ્રહ્મલોકમાં જઈને અમૃતુલ્ય બનીને કલ્પના અંતમાં મુક્ત થઈ જાય છે.

પવિત્ર અંતઃકરણથી યુક્ત એવો યોગી સન્યાસ યોગ દ્વારા, એટલે જે કંઈ છે તે બધાનો ન્યાસ કરી નાખવાનો છે, એ બધાથી મુક્ત થઈ જવાનો છે. એવો સન્યાસ. સન્યાસી બની જવાની વાત નથી, એટલે કોઈ ગૃહસ્થી પણ આ પ્રાપ્ત કરી શકે. તો એવા સન્યાસ યોગ દ્વારા બ્રહ્મલોકમાં જઈને. બ્રહ્મલોક એક વિશિષ્ટ સ્થિતિ છે, કોઈ લોક નથી, કોઈ જગ્યાની વાત નથી કરતા આપણે. ત્યાં સુધી લેવલ ઓફ મેચ્યોરિટી, લેવલ ઓફ અંડરસ્ટેન્ડિંગ જેને કહેવાય તે પ્રાપ્ત કરી અમૃત તુલ્ય બનીને કલ્પના અંતમાં મુક્ત થાય.

હવે કલ્પની ગણતરીઓ સામાન્ય રીતે લોકો બતાડે છે કે આ કલ્પ છે અને આ યુગ છે. કલ્પ આટલા વર્ષનો હોય અને પછી એમ કે યુગ આટલા વર્ષનો હોય. એમાં દેવોનું એમ કે વર્ષ આટલા હોય, મનુષ્યના વર્ષ આટલા હોય, બ્રહ્માના આટલા વર્ષ હોય, તો એ એમનું એ કહેવાય, વિષ્ણુનું આટલું હોય, એવી રીતના પણ બધી વાતો કરતા હોય છે. એ કલ્પની અહીંયા વાત નથી. એ કલ્પની જે વાત અહીંયા આગળ કરવામાં આવે છે તે શું છે કે તમે જે ઈમેજીનેશન, તમે જે આ બધું કલ્પ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું, એ કલ્પનાનો અંત થઈ જાય. મતલબ કે આ બધું જ ભ્રમણા છે એવું તમે જે ઘડીએ સ્વીકાર કરી લો છો, બસ ત્યાં કલ્પનો અંત છે તમારી એ પડે, ધેટ વેરી મોમેન્ટ. અને ત્યારે શું થાય છે? મુક્ત થઈ જાય છે. કલ્પનાના અંતે મુક્ત થઈ જાય છે. કહેવામાં એમ માંગે છે, અહીં શબ્દ વાપર્યો છે "કલ્પના અંતે મુક્ત થઈ જાય છે."

આવા એ યોગીજને સ્નાન વગેરેથી પોતાના શરીરને શુદ્ધ કર્યા બાદ એકાંત સ્થાનમાં સુખાસનમાં બેસવું. ત્યારબાદ ગળું, માથું અને ગરદન શરીરને એકદમ સીધા રાખી, સમસ્ત ઇન્દ્રિયોનો નિરોધ કરી, ભક્તિપૂર્વક પોતાના ગુરુને પ્રણામ કરવા. પછી પોતાના હૃદય કમળમાં રજોગુણથી રહિત (એટલે તજોગુણ, તમોગુણ તો ગયો જ છે પહેલામાં પહેલો) પણ રજોગુણથી રહિત એવું વિશુદ્ધ, દુઃખ અને શોકથી રહિત એવા આત્મતત્વનું વિષદ ચિંતન કરે, વિશેષ રૂપે ચિંતન કરે. તો એ આત્મતત્વને હૃદય કમળની અંદર ચિંતન કરવું જોઈએ. એક આપણને આ માર્ગ અહીંયા આગળ આપ્યો છે.

એ રીતે જે અચિંત્ય... હવે ક્વોલિટીસ આવી. તો કોને ચિંતવાનું? વિચાર કરવાનો, ચિંતન કરવાનું, તો કોનું કરવાનું અને કેવી રીતે કરવાનું? તે બતાવ્યું. તો કહે છે કે રજોગુણથી રહિત થઈને હૃદય કમળની અંદર અચિંત્ય, અવ્યક્ત, અનંત રૂપથી યુક્ત, કલ્યાણકારી, શાંત ચિત્ત છે, અમૃત છે, જે નિખિલ બ્રહ્માંડનું મૂળ કારણ છે, જેનો આદિ, મધ્ય કે અંત નથી, જે અનુપમ છે, વિભુ એટલે કે વિરાટ અને ચિદાનંદ સ્વરૂપ છે, અરૂપ છે અને અદભુત છે, એવા એ ઉમાની સાથેના પરમેશ્વરને...

ઉમા એટલે બ્રહ્મવિદ્યા પાર્વતી. આ પરમેશ્વર સાથેના પરમેશ્વરને, સંપૂર્ણ ચર-અચરના પાલનકર્તાને, શાંત સ્વરૂપ, ત્રણ નેત્રવાળા નીલકંઠને, જે સમસ્ત ભૂત-પ્રાણીઓનું મૂળ કારણ છે, બધાના સાક્ષી છે અને અવિદ્યાથી રહિત બનીને પ્રકાશમાન થઈ રહ્યા છે, એમનામાં અવિદ્યા હોતી જ નથી, એવા એમને પ્રકાશપુંજ જેવા પરમાત્માને યોગીજન ધ્યાનના માધ્યમથી ગ્રહણ કરે છે.

એ જ પરાત્પર પુરુષ બ્રહ્મા છે, એ જ શિવ છે, એ જ ઇન્દ્ર છે, એ જ અક્ષર રૂપમાં શાશ્વત બ્રહ્મ છે, એ જ ભગવાન વિષ્ણુ છે, એ જ પ્રાણ તત્વ છે, એ જ કાલાગ્નિ અને ચંદ્રમાના સ્વરૂપમાં પણ તે જ છે. જે કંઈ પસાર થઈ ગયું છે, ભૂત વીતી ગયું છે અને જે ભવિષ્યમાં થનારું છે, એ બધું જ પરાત્પર પરબ્રહ્મ છે. એવા એ શ્રેષ્ઠ સનાતન પરમાત્મા તત્વને મેળવીને પ્રાણી મૃત્યુથી દૂર અર્થાત મુક્તિને પ્રાપ્ત કરી લે છે. પછીથી એ જન્મ અને મૃત્યુના ચક્કરમાં ફસાતો નથી.

આગળ કહે છે, "પોતાના આત્માને જે મનુષ્ય બધાના ભૂત-પ્રાણીઓની જેમ જ સમાન જુએ છે અને સમસ્ત ભૂત-પ્રાણીઓને પોતાના અંતરાત્મામાં જુએ છે, એવો સાધક પરબ્રહ્મ પરમાત્માને મેળવે છે. એ બીજા કોઈ ઉપાયથી પ્રાપ્ત કરી શકાતો નથી."

"સર્વમાં મુજને, મુજમાં સર્વને, હું નિરંતર નિહાળું." જ્ઞાનીજન પોતાના આત્મા અર્થાત અંતઃકરણને નીચેની અરણી અને ઓમકાર પ્રણવને ઉપરની અરણી બનાવતા, જ્ઞાન રૂપી મંથનથી અભ્યાસ પ્રક્રિયાઓ દ્વારા જગતના બંધનો, પાપોને નષ્ટ કરી નાખે છે. નીચે પોતાનું અંતઃકરણ છે અને ઉપર ઓમકાર છે. આ ઓમકાર સતત ચાલ્યા જ કરે છે. બસ આ રીતના આમ આમ આમ આમ થયા જ કરે છે. બે અરણીને વચ્ચે જે અગ્નિ પ્રગટે છે તે જ્ઞાન અગ્નિ છે. તેના વડે તમે બ્રહ્મને જાણી શકો છો. જ્ઞાન રૂપી મંથનની અભ્યાસ ક્રિયા દ્વારા જગતના બંધનો, પાપોને નષ્ટ કરી નાખે છે, અર્થાત જ્ઞાનાગ્નિમાં બાળીને ભસ્મ કરી નાખે છે.

એ જીવાત્મા માયાને આધીન બનેલ, અતિ મોહગ્રસ્ત થઈને શરીરને જ પોતાના સ્વરૂપ તરીકે સ્વીકારતા બધા જ પ્રકારના કર્મો કરતો રહેતો હતો. એ જાગૃત અવસ્થામાં સ્ત્રી, અન્નપાન, વિવિધ ભોગોનો ઉપભોગ કરતાં તૃપ્તિ અને લાભ મેળવતો હતો. સ્વપ્ન અવસ્થામાં એ જીવ પોતાની માયા દ્વારા કલ્પિત જીવલોકમાં, પોતાની માયા દ્વારા, જો બીજાની નહીં, એ જીવ પોતાની માયા દ્વારા કલ્પિત જીવલોકમાં બધા બોલ કરે કે ભગવાનની માયા, ભગવાનની માયા, પણ આ જીવની પોતાની પણ માયા એટલી જ મોટી હોય છે અને એ ભગવાનની માયાનો એક એ છે, બધા જ પ્રકારના સુખ અને દુઃખનો ઉપભોગ કરનારો બને છે.

સુષુપ્તિ કાળમાં માયા દ્વારા રચવામાં આવેલા સમસ્ત પ્રપંચોના વિલીન થવા ઉપરાંત એ જીવ તમોગુણથી ભરેલા સુખના સ્વરૂપને પ્રાપ્ત કરે છે. તમોગુણથી ભરેલું સુખ છે, આ કોઈ સારું જેને કહેવાય કે ગુડ ક્વોલિટીનું આનંદ નથી. એટલે આવું બધું થવાના કારણે એ જીવ જન્મ-જન્માંતરોના કર્મોની પ્રેરણાથી સુષુપ્તિમાંથી સ્વપ્નમાં અવતરિત થાય છે. ત્યારબાદ એ જાગૃત અવસ્થામાં ગમન કરે. આવી રીતે સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ અને કારણ શરીર રૂપ ત્રણ પુરીઓમાં, ત્રણ નગરમાં જે જીવ ક્રીડા કરે છે, એનાથી આ બધા જ પ્રપંચોની વિચિત્રતા ઉત્પન્ન થાય છે. એક સાથે ત્રણ જગ્યાએ રમે છે, એક જ જીવ સુષુપ્તિમાં પણ, સૂક્ષ્મમાં અને કારણ શરીરમાં પણ, ત્રણ જગ્યાએ ત્રણ પુરીઓમાં આ જીવ ક્રીડા કરતો હોય.

આ સમસ્ત પ્રપંચોનો આધાર સ્તંભ આનંદ સ્વરૂપ, અખંડ બોધ સ્વરૂપ, સ્વરૂપ છે, આત્મા જ છે. આનંદ સ્વરૂપ, અખંડ બોધ સ્વરૂપ કોણ હોય? પરમાત્મા જ હોય, બીજું કોઈ ના હોય. જેમાં સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ અને કારણ શરીર રૂપ ત્રણેય પુરીઓ લય પામી જાય છે. ત્યાં પહોંચ્યા, અડ્યા એટલે પતી ગયું કે બ્રહ્મ સ્વરૂપ થયો છૂટકો. પછી એને શું? એટલે હરિનો મારગ છે શૂરાનો. પછી કે તું કહેતો નહીં કે મારું આ સંસાર ક્યાં ગયો. પણ નારદજીને એવું થયું હતું કે પેલી માયા એમ કે ભગવાન તમારી કેવી હોય? ભગવાન કે, "તું યાર જવા દેને આ બધું ના કરું." કે, "નારદ, તારા માટે આ બધું કામનું નથી." "પણ મને તમારી માયાની પ્રબળતાનો અનુભવ તો કરવો જ છે." કે, "એક કામ કર કે મને તરસ લાગી, થોડું પાણી જરાક લઈ આવ." તો ત્યાં જેવું પાણી લેવા ગયો એટલે ત્યાં આગળ એક સ્ત્રી પ્રગટ થઈ અને પછી જો ભગવાનની માયા ચાલી.

આગળ ચાલી, આગળ કરતાં કરતાં તો રાજમહેલ આવ્યો અને રાજા એને બધું આમ થયું. ત્યાં આગળ પછી એની કન્યા જોડે પરણવાનું મન થયું ને પછી એ તો બધા સ્વયંવર હતો તો જઈને બેઠા હતા. એનું મોઢું તો બિલકુલ માકડા જેવું થઈ ગયું. એટલે પેલી રાજાની છોકરી આવી, બધા રાજાઓને જોતાં જોતાં આની પાસે આવી તો મોઢું મચકોડીને આગળ ચાલી ગઈ. તો બીજા બે જણા હસ્યા. તો કે, "તમે કેમ હસો છો બે જણા?" તો કે, "તારું મોઢું તો જો કે જરાક તને લાગે છે કે તું રાણીને એમ કે આ તું આને લાયક છે? આ તારું મોઢું જો કે તારે પેલો જઈને મોઢું જુએ છે ખબર પડે કે મારું મોઢું માકડા થઈ ગયું." ચીડાયો કે, "હે ભગવાન કે મારી જિંદગીની અંદર એક વખત પરણવાનું આ ઊભું થયું હતું તેમાં તમે આવું કર્યું છે." ત્યારે ભગવાન કહે છે કે, "ઓલ રાઈટ ચાલ માં એ આગળ ચાલે." પછી કે, "તને સારું રૂપ આપી દઉં." આપી દીધું.

પરણ્યો, પરણ્યા, બધું થયું, છોકરો થઈ ગયો ત્યાં સુધી ચાલી વાર્તા આગળ. પછી એકદમ નદીમાં પૂર આવ્યું અને રાણી તણાઈને છોકરો તણાયો. તે નારદજી તો એને બચાવવા આવ્યો. કેટલાય જાવા મારે કેમ બચાવી લઉં ગમે તેમ કરીને. ત્યારે તો બધું ભૂલી ગયા હતા કે હું નારદ છું અને પછી તો છોકરો તણાયો ને રાણીએ તણાઈને બધું થયું અને એકદમ પછી આમ આંખ ખોલી એમની તો કે, "નારદજી હોશમાં આવો." કે છે, "જરાક કે શું થયું?" કે, "ભગવાન આ મારી જે પત્નીને કોની પત્ની કે છે? કોનો પુત્ર? આ તો બધી મારી માયા હતી એમ કે તે જે જોઈએ શું કે ચાલ ચાલ આપણે જવાનું છે આગળ."

એમ કરીને પછી નારદજીને લઈ, એટલે ભગવાનની માયા હોય છે, એવી જીવની માયા હોય. ભગવાનની માયામાં જીવની માયા ફસાઈ જાય, ગોચવાઈ જાય. એને બાદ એને દેખાય કે "આ મારી પત્ની છે". એવું એવું જે થાય છે ને, મારાપણું, મારાપણું બધું, એ બધી એની માયા છે. અને ભગવાન તો બસ એક જનરલ બધું આમ ઊભું કરીને દે, વાતાવરણ કરે અને પછી કે, "જોવો કે કેવી માયા ખેલ રચાવે છે, બરાબર?" તો એવું અહીંયા કાર્ય થાય, એટલે આ બધા પ્રપંચોની વિચિત્રતા આવી રીતે ઉત્પન્ન થાય.

આ સમસ્ત પ્રપંચોનો આધાર કોણ છે? તો કે પાછળ રહેલો પરમાત્મા જ છે. આધાર સ્તંભ, આનંદ સ્વરૂપ, અખંડ બોધ સ્વરૂપ એવું એક જ છે અને તે પરમાત્મા. જેમાં સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ અને કારણ શરીર રૂપ ત્રણેય પૂરો પૂરીઓ નષ્ટ થાય છે, વિલય પામે છે. એનાથી જ પ્રાણ, મન અને સમસ્ત ઇન્દ્રિયોની ઉત્પત્તિ થાય છે. આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, જળ અને સમસ્ત વિશ્વને ધારણ તેમજ પોષણ કરનારી પૃથ્વીની ઉત્પત્તિ થાય છે. જે પરબ્રહ્મ પરમેશ્વર સમસ્ત ભૂત પ્રાણીઓનો આત્મા છે, જે બધા જ કાર્ય કારણ રૂપ જગતનો મહાન આધાર છે. આયતન એટલે આધાર. જે સૂક્ષ્મથી પણ અત્યંત સૂક્ષ્મતમ છે, જે નિત્ય છે. એ તત્વ તમે છો, તમે છો, તમે છો.