૧૧. કૈવલ્યોપનિષદ્ ભાગ ૨

જાગૃત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ અવસ્થા વગેરે જે પ્રચં પ્રપંચ પ્રતિભાષિત થાય છે, એ પરબ્રહ્મ રૂપ છે અને એ હું પણ છું. એવું જાણીને જીવ સમસ્ત બંધનોમાંથી મુક્તિ મેળવી લે છે. કન્ડિશન એપ્લાય: એને પહેલાં એ અનુભવ મેળવવો પડે કે હું એના સાથે એકરૂપ છું. જે એના સાથે એકરૂપ થયો, એની માયા ગાયબ, એનો સંસાર લોક, એ મુક્તિ પામી ગયો. બાકીના બધા લટકેલા રહે. પાછા ફરી, દ્રાક્ષના ઝુમખા જેવું છે: એક દ્રાક્ષ પડી ગઈ છે, બસ ઝુમખામાંથી; બાકીના બધા લટકેલા જ રહે.

ત્રણેય અવસ્થાઓ – જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિમાં – જે કંઈ પણ ભોક્તા, ભોગ્ય અને ભોગના રૂપમાં છે, એનાથી પણ વિલક્ષણ સાક્ષી રૂપે ચિન્મય સ્વરૂપ એ સદાશિવ સ્વયં હું જ છું. હું જ સ્વયં એ બ્રહ્મરૂપ છું. મારામાં જ આ બધું પ્રાદુર્ભૂત થયેલું છે, મારામાં જ આ બધું કંઈક રહેલું છે અને મારામાં જ બધું વિલીન થાય છે. એ અદ્વય બ્રહ્મરૂપ પરમાત્મા હું જ છું.

હું પરબ્રહ્મ, અણુથી પણ અણુ અર્થાત્ પરમાણુ છું. બરાબર એવી જ રીતે હું મહાનથી મહાનતમ અર્થાત્ વિરાટ પુરુષ છું. આ વિચિત્રતાઓથી ભરેલું સંપૂર્ણ વિશ્વ મારું જ સ્વરૂપ છે. હું પુરાતન પુરુષ છું, હું જ ઈશ્વર છું, હું જ હિરણ્યમય પુરુષ છું અને હું જ શિવ સ્વરૂપ પરમ તત્વ સ્વયં પોતે હું જ છું. આવો અનુભવ આપવો જોઈએ, એ પણ કહે છે; ત્યાર પછી જ મુક્તિ આવશે.

એ હાથ-પગ વિહીન હોવા છતાંય ગતિશીલ છે. જે ચિંતનથી પર છે એવી શક્તિ સ્વરૂપ બ્રહ્મ હું છું. હું નેત્રોના અભાવમાં પણ બધું જ જોઉં છું, કાન વગર પણ બધું જ સાંભળું છું. બુદ્ધિ વગેરેથી અલગ થઈને પણ હું બધું જ જાણું છું, પરંતુ મને જાણવાવાળું કોઈ નથી. હું જ મને જાણું છું.

હું હંમેશા ચિત્ત સ્વરૂપ છું. સમસ્ત વેદ-ઉપનિષદ દ્વારા હું જ જાણવા યોગ્ય છું. હું જ વેદાંતનો કર્તા છું. ઉપનિષદોનો કર્તા કોણ છે? જો ભગવાને કહી દીધું. અને વેદવેત્તા પણ હું જાતે જ છું. મને, બ્રહ્મને, પુણ્ય-પાપ વગેરે કર્મો સ્પર્શ કરતા નથી. હું ક્યારેય નાશ પામતો નથી, ના તો મારો ક્યારેય પણ જન્મ થાય છે. ના તો મારે શરીર, મન, બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયો છે. મારા માટે ના તો જમીન છે, ના જળ છે, ના અગ્નિ છે, ના વાયુ છે, ના આકાશ તત્વ છે. આકાશ તત્વ પણ હું નથી એમ કહી દીધું.

જે કોઈપણ મનુષ્ય અવિનાશી બ્રહ્મને આ રીતે ગુહા અર્થાત્ બુદ્ધિની અંદર રહેલી, નિષ્કલ (એટલે અંગ રહિત, કોઈપણ જાતના ખંડ વગરની એમ અંગ રહિત એટલે) અને અદ્વિતીય સત્ શક્તિ પર બધાના સાક્ષી રૂપમાં જાણે છે, એ પવિત્રતમ પરમાત્મા સ્વરૂપને પ્રાપ્ત કરી લે છે. જેને જાણ્યું એ અંદર, પછી સીધો બસ. જેને ખબર પડી ગઈ તો જમા કરી દેવાનો કે, "બસ, આવતા રહે અંદર, અવતાર બહાર સંસાર નહીં ભટકવાનું." કેમ? તો કે "મારી પોલ ખોલી કાઢે તું!" પરમાત્માની માયાજાળ ચાલુ છે, બોલો! બહાર એટલે જેને ખબર પડી જાય કે આ ભગવાનની માયાથી આ બધું થઈ રહ્યું છે, એટલે ભગવાને એને બોલાવી લે: "ચાલ, હવે અંદર આવતો રહે તો!" અને પેલો જતો જ રહે એમ તરત, પછી એ રમવા ના જાય પાછો ફરી માયામાં.

એટલે જે કોઈ મનુષ્ય આ 'શતરુદ્રિય'નો પાઠ કરે છે, એ અગ્નિની જેમ પવિત્ર બની જાય છે. વાયુની જેમ ગતિશીલ રહેતા સુચિતાનું વર્ણન કરે છે. એ સુરાપાન અને બ્રહ્મહત્યાના દોષથી પણ મુક્ત થઈ જાય છે. સોનાની ચોરીનું પાપ પણ એને લાગતું નથી. આ બધા મુખ્ય મુખ્ય જે પાપો તે જમાનામાં ગણાતા હતા, તે બધા જ અહીં લિસ્ટ કરી દીધા છે. સુરા, શુભાશુભ કર્મોથી તેનો ઉદ્ધાર થઈ જાય છે. ભગવાન સદાશિવ પ્રત્યે સમર્પિત એ અવિમુક્ત સ્વરૂપને પ્રાપ્ત કરી લે છે.

એટલા માટે જે મનુષ્ય આશ્રમથી અતીત બની ગયા છે, એવા એ પરમહંસોએ હંમેશા અથવા ઓછામાં ઓછો એકવાર આ ઉપનિષદનો પાઠ જરૂર કરવો જોઈએ. એનાથી શું થાય? તો કે વિશેષ જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થાય છે, જે જ્ઞાન ભવસાગરને નષ્ટ કરી દે છે. ભગવાન એને જમા જ કરી દે છે. આ રીતે આ ઉપનિષદને એવું જાણીને વ્યક્તિ કૈવલ્ય ફળને પ્રાપ્ત કરી લે છે અને કૈવલ્ય પદને પ્રાપ્ત થઈ જાય છે.

ૐ સહ નાવવતુ; સહ નૌ ભુનક્તુ; સહ વીર્યં કરવાવહૈ; તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ. ૐ શાંતિ શાંતિ. અહીંયા આગળ "કૌષિતકી બ્રાહ્મણ"નો અંશ, આ ઉપનિષદ જે છે તે, એમાં કુલ ચાર અધ્યાયો છે.