૧૨. કૌષીતકિ બ્રાહ્મણોપનિષદ્

પહેલા અધ્યાયમાં ગૌતમ એટલે કે ઉદ્દાલક અને ચિત્ર એટલે કે ગર્ગનો પ્રપૌત્રનો સંવાદ, જેની ફળશ્રુતિ પર પ્રકાશ નાખતા, અગ્નિહોત્રીના મરણ બાદ એનો જીવાત્મા કયા કયા લોકોમાં થઈને બ્રહ્મલોકમાં પહોંચે છે તેની વાત છે. જ્યાં અપ્સરાઓ તેનો સ્વાગત-સત્કાર કરે છે, ત્યાં એક વિચિત્ર પર્યક પલંગ પર બેઠેલા બ્રહ્માજી હોય છે. જેમની સાથે અગ્નિહોત્ર સાધકની વાતચીત થાય છે. આ બધું રૂપક છે. અંતમાં એ સાધક બ્રહ્માજીની વિશેષ વિભૂતિઓથી યુક્ત થઈને એમના જેવો બની જાય છે. એને "પર્યક વિદ્યાપદ" કહેવામાં આવે છે.

બીજા અધ્યાયમાં પ્રાણ ઉપાસના, આધ્યાત્મિક અગ્નિહોત્ર, વિવિધ ઉપાસનાઓ, દેવ પરિમર્દમાં પ્રાણ ઉપાસના, મોક્ષ માટે શ્રેષ્ઠ સર્વશ્રેષ્ઠ પ્રાણ ઉપાસના અને પ્રાણ ઉપાસકનું સંપ્રદાન કર્મ વર્ણવવામાં આવ્યું છે.

ત્રીજા અધ્યાયમાં ઇન્દ્ર-પ્રતર્દન સંવાદના માધ્યમથી પ્રજ્ઞા સ્વરૂપ પ્રાણની મહિમાનું વર્ણન છે. અને ચોથા અધ્યાયમાં અજાતશત્રુ-ગાર્ગ્યના સંવાદ દ્વારા સૌથી પહેલા સૂર્ય, ચંદ્ર, વિદ્યુત, મેઘ, આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, જળ, દર્પણ, પ્રતિધ્વનિ વગેરેમાં રહેલા ચૈતન્ય તત્વની ઉપાસનાની વાત કહેવામાં આવી છે. અને છેલ્લે આત્મ સ્વરૂપના અને તેની ઉપાસનાની ફળશ્રુતિનું પણ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

તો એક સમયે એક મહર્ષિ હતા, ચિત્ર. એમણે યજ્ઞ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો. એટલે અરુણના પુત્ર મહાત્મા ઉદ્દાલકને એમણે ઋત્વિકના રૂપમાં બોલાવ્યા કે, "તમે મુખ્ય યજ્ઞના હોતા બનો." અને પ્રસિદ્ધ મુનિ જાતે ત્યાં આગળ ના જતાં, એમણે પોતાના પુત્ર શ્વેતકેતુને મહર્ષિ ચિત્રના યજ્ઞને પૂર્ણ કરાવવા માટે મોકલ્યા.

હવે શ્વેતકેતુ પિતાજીની આજ્ઞા અનુસાર યજ્ઞમાં પહોંચ્યા. એક ઊંચા આસન પર બેઠા. શ્વેતકેતુને ઊંચા આસન પર બેઠેલા જોઈને ચિત્રએ પ્રશ્ન કર્યો કે, "હે ગૌતમકુમાર, આ લોકમાં કોઈ એવું આવરણયુક્ત સ્થાન છે કે જેમાં મને લઈ જઈને રાખશો? અથવા તો કોઈ એવી વિશિષ્ટ જગ્યા છે કે જ્યાં સુધી તમે મને લઈ જઈ શકશો?"

તો શ્વેતકેતુએ કહ્યું, "ભગવાન, હું આ બધું જાણતો નથી. મારા પિતા આચાર્ય છે, ઉદ્દાલક. એમને આ પ્રશ્ન પૂછીશ." એવું કહીને શ્વેતકેતુ પાછો ઉદ્દાલક પાસે આવ્યો અને કીધું કે, "મહર્ષિ ચિત્રએ મને આવો પ્રશ્ન પૂછ્યો, તો તેનો હું શું જવાબ આપું?"

ત્યારે ઉદ્દાલક ઋષિએ કીધું કે, "વત્સ પુત્ર, આનો ઉત્તર તો હું પણ જાણતો નથી. એટલે હવે આપણે બે જણા જઈને ચિત્રની યજ્ઞશાળામાં આ પ્રશ્નોનું અધ્યયન કરીશું અને વિદ્યા મેળવીશું." (એટલે તે વખતે જો પિતા અને પુત્ર બંને જો જ્ઞાન દશામાં ના હોય, તો બંને સાથે જઈને અધ્યયન કરતા હતા એવાની પાસે કે જેના પાસે જ્ઞાન છે. એટલે બીજા લોકો આપણને વિદ્યા અને ધન વગેરે પ્રદાન કરે છે, તો પછી ચિત્ર પણ આપશે.) એટલે, "આવો આપણે મહર્ષિ ચિત્રની પાસે જઈએ." એમ કરીને સમીધા હાથમાં લઈને એ પિતા-પુત્ર જિજ્ઞાસુ ભાવથી મહર્ષિ ગર્ગના પ્રપૌત્ર મહર્ષિ ચિત્રને ત્યાં ગયા અને કહ્યું. (એ તો રાજા હતો, પણ એ મહર્ષિ હતો, જો કેવી વાત છે!)

"હું વિદ્યા પ્રાપ્તિ માટે આપની પાસે આવ્યો છું." (હંમેશા પોતાનો ઉદ્દેશ્ય હોય, કોઈના પણ પાસે જાવ તો તમે સ્પષ્ટ કરી દો. સૌથી પહેલામાં પહેલા 'નો કન્ફ્યુઝન', સ્પષ્ટતા રાખો કે ભાઈ આના માટે હું આવ્યો છું, બરાબર? એટલે હા પાડશે કે ના પાડશે. જો એની અશક્તિ હશે તો એ ના પાડશે.) જેમ આ પિતાના પાસે પહોંચીને શ્વેતકેતુએ કીધું કે, "મને આવો પ્રશ્ન પૂછ્યો છે, હું શું જવાબ આપું?" તો એમને કીધું કે, "ભાઈ, હું તો જાણતો નથી, ચાલ આપણે બંને જઈએ."

હવે ઓરિજિનલી તો એમને જ બોલાવ્યા હતા ચિત્રએ, પણ એ ના જતાં એમણે પુત્રને મોકલ્યો. પેલાએ પ્રશ્ન ખડો કરી દીધો જેનો આની પાસે જવાબ નહોતો. એટલે પાછો એ ત્યાં આગળ ગયો. હવે આમના પાસે જવાબ નથી, એટલે પાછા બંને જણા પાછા મહર્ષિ ચિત્ર પાસે જવાનો વખત આવ્યો. અને ત્યારે એમને કીધું કે, "હું વિદ્યા પ્રાપ્તિ માટે આવ્યો છું."

"આપ બ્રાહ્મણોમાં અત્યંત પૂજનીય અને બ્રહ્મવિદ્યાના અધિકારી છો. અને મારા જેવા નાની વ્યક્તિ પાસે તમે આવો છો. આપના મનમાં પોતાની શ્રેષ્ઠતાનું જરા પણ અભિમાન પણ નથી. તેથી આપ આવો, જરૂર આપને આપના પૂછેલા પ્રશ્નનો સ્પષ્ટ રૂપે બોધ કરાવીશ." એમ કહીને મહર્ષિ ચિત્રએ એમને બેસાડ્યા. (બંને પિતા-પુત્રને એક્સેપ્ટ કર્યા, ઇન શોર્ટ.)

હવે ચિત્રએ કહ્યું કે, "હે બ્રહ્મન!" (જો, તે વખતે વાતચીતનો વેપાર પણ કેવી રીતે ચાલતો હતો! દૂર હોય તો આવી રીતે બોલાવે, નજદીક હોય તો કેવી રીતે કે, "હે મહાત્માન!", "હે બ્રહ્મન!" આવા ઉદગારો વાપરતા હતા. અને અત્યારે આપણે શું કરીએ છીએ!)

જે લોકો અગ્નિહોત્ર સત્કાર્યોનું અનુષ્ઠાન કરનારા છે, મતલબ સત્કાર્યો કરનારા છે, એ બધાય જ્યારે આ લોકમાંથી પ્રયાણ કરે, ત્યારે તેઓ ચંદ્રલોક અથવા તો સ્વર્ગલોકમાં જાય. અહીંયા ચંદ્રલોકની વાત કરી. પૂર્વ પક્ષમાં પુણ્ય બાકી રહે ત્યાં સુધી પ્રાણો દ્વારા પોતાના ભોગ પદાર્થોનું સેવન કરે છે. અને બીજા પક્ષમાં (એટલે પશ્ચિમ, પૂર્વને જે થયું તો પશ્ચિમ પક્ષમાં એટલે બીજા પક્ષમાં) સ્વર્ગ પ્રાપ્તિના નિમિત્તે પહેલાના પુણ્યો ક્ષીણ થવાથી ચંદ્રલોક પ્રાણીઓને તૃપ્તિ આપી શકતો. ત્યાં સુધી તૃપ્તિ આપે છે જ્યાં સુધી એમને પુણ્ય છે. પછી એ ચંદ્રલોક એમને તૃપ્તિ આપતો નથી.

જે જીવાત્માઓ ત્યાં આગળ પહોંચ્યા છે, એમને આ ચંદ્રમા સ્વર્ગલોકના દ્વારના નામથી પ્રસિદ્ધ છે. જે અધિકારી એ ચંદ્રરૂપ ચંદ્રમાનું પ્રત્યાખ્યાન કરી દે છે, એટલે કે "ફરી નીચે પડવું એવું સ્વર્ગ મારે નહીં જોઈએ" એમ કહેતા એ ચંદ્રલોકને છોડી દે છે. હવે એને તૃપ્તિ થતી નથી, એટલે કે "મારે હવે ચંદ્રલોક ના જોઈએ" એવી રીતે એ છોડી દે છે. ત્યારે એ પુરુષનો શુભ સંકલ્પ ચંદ્રલોકથી ઉપર એવા...

અવિનાશી બ્રહ્મલોકમાં પ્રતિષ્ઠિત કરાવી દે છે. એટલે જ્યારે તમે ચંદ્રલોકનો ત્યાગ કરો, ત્યારે જ તમને બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત થાય છે. જે પુરુષ સ્વર્ગીય સુખ પ્રત્યે આસક્ત હોવાના કારણે ચંદ્રલોકનો સ્વીકાર કરી લે છે, એ કામનાયુક્ત સ્વર્ગવાસી, એના પુણ્યનો ભોગ પૂરો થયાથી, બધા દેવો વર્ષાના રૂપમાં બદલીને એ જ લોકમાં ફરીથી વરસાવી દે છે.

હવે એ વર્ષાના રૂપમાં, અહીં આવેલો કર્મફળનો ભોગતા જીવ, પૂર્વની પોતાની કરેલી વાસના અનુસાર, કીટ, પતંગ, પક્ષીઓ, વાઘ, સિંહ, માછલી, સાપ, વીંછી, મનુષ્ય અથવા બીજો કોઈપણ જીવ બનીને, પોતાને અનુકૂળ શરીરમાં, સ્વકર્મ અને વિદ્યા ઉપાસના મુજબ, અહીં કે ત્યાં, જ્યાં ત્યાં, ગમે ત્યાં જન્મ લે છે.

એ રીતે પોતાની પાસે આવેલા શિષ્યને દયાળુ અને તત્વજ્ઞાન ધારણ કરનાર ગુરુએ એવું પૂછવું જોઈએ કે, "હે વત્સ, તમે કોણ છો?" ગુરુના આ પ્રમાણે પૂછવાથી શિષ્યે જવાબ આપવો જોઈએ કે, "હે દેવતાઓ, જે ૧૫ કળાઓથી યુક્ત, શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષના કારણભૂત, શ્રદ્ધાના માધ્યમથી પ્રાદુર્ભૂત ઉત્પન્ન થયેલા પિતૃલોક સ્વર્ગ સ્વરૂપ અને વિભિન્ન પ્રકારના ભોગોને પ્રદાન કરવામાં સમર્થ છે, એ ચંદ્રમાની નજીક ઉત્પન્ન થઈને પુરુષ રૂપ અગ્નિમાં સ્થાપિત થયો. જે શ્રદ્ધા, સોમ, વૃષ્ટિ અને અન્નના પરિણામભૂત વીર્ય બને છે, એ વીર્યના રૂપમાં કેન્દ્રિત બનેલા મને, કર્મફળના ભોગતા એવા જીવને, તમોએ વીર્યાદાન કરતાં પુરુષમાં પ્રેરિત કર્યા." દેવોને આ વાત કરે છે.

ત્યારબાદ, "ગર્ભાધાન કરનાર પુરુષ એટલે કે પિતાના દ્વારા તમોએ મને માતાના ગર્ભમાં ધારણ કરાવ્યો. માતાના ગર્ભમાં ૧૨-૧૩ ઋતુમાસ (દરેક ૨૩ દિવસનો) વીત્યા, એક ગણતરી એ એવી રીતના ૧૨ થી ૧૩ આર્સ માસ કીધા એટલે આઠ કે નવ મહિના થશે, ૨૩ દિવસ એટલે જોઈએ ને તો જન્મ લીધો એને કારણે હવે મને અમૃતત્વની પ્રાપ્તિ માટે સાધનભૂત બ્રહ્મજ્ઞાન માટે અનેક ઋતુઓ સુધી અક્ષય રહેનારું દીર્ઘાયુ પ્રદાન કરો. બ્રહ્મના સાક્ષાત્કાર સુધી મારા લાંબા આયુષ્ય માટે કાયમી આયુષ્યની પુષ્ટિ પ્રદાન કરો." દેવોના પાસે આ માંગે છે.

"કારણ કે એ બધું જાણીને હું સમસ્ત દેવતાઓને પ્રાર્થના કરું છું એટલા માટે કે એ સત્યથી, એ તપથી કે જેનો મેં હમણાં ઉલ્લેખ કર્યો, એ ઋતુ હું છું. અર્થાત્ સંવત્સરા આદિ રૂપ મરણ ધર્મમાં મનુષ્ય છું. આર્તવ છું, ઋતુ અર્થાત્ રજ વીર્યના માધ્યમથી ઉત્પન્ન થયેલ શરીર હું છું. અને જો એ પ્રમાણે નથી તો આપ જ કૃપા કરીને બતાવો કે હું કોણ છું?"

તો એ શિષ્યના આ પ્રમાણે કહેવાથી, સંસારના ભયથી ડરી ગયેલા શિષ્યને ગુરુ બ્રહ્મવિદ્યાના ઉપદેશ દ્વારા ભવસાગર પાર કરાવીને બંધનોથી મુક્તિ પ્રદાન કરે છે. ગુરુ એને પહેલા પ્રશ્ન કરે છે કે, "ભાઈ, તું કોણ છો?" ત્યારે એ આટલી લાંબી વાર્તા કરીને પછી છેવટે કહે છે કે, "હું ઉપરથી પડેલો, ચંદ્રલોકમાંથી આવેલો, અને હવે કે મારી ઈચ્છા આ છે અને હું આમના દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલો એવો જીવાત્મા શરીરધારી હું છું."

ત્યારે હવે ગુરુ એને સમજાવે છે આગળની વાત કે, એ વિરાટ બ્રહ્મ ઉપાસક પહેલા કહેલા દેવયાન માર્ગ પર પહોંચીને સૌથી પહેલાં અગ્નિલોકમાં જાય છે. ત્યાંથી પછી એ વાયુલોકમાં જાય છે. ત્યાંથી એ સૂર્યલોકમાં જાય છે. વચમાં વરુણ લોક આવે છે. એ પછી ઇન્દ્રલોક આવે છે. આ બધા લોક અહીંના અહીંયા જ છે. ઇન્દ્રલોકમાંથી પ્રજાપતિ લોકમાં જતાં બ્રહ્મલોકમાં આવે છે.

આવા પ્રસિદ્ધ એવા બ્રહ્મલોકના પ્રવેશદ્વાર માર્ગ ઉપર સૌથી પહેલાં 'અર' નામનું એક મહાન પ્રસિદ્ધ જળાશય છે. કામ, ક્રોધ, લોભ વગેરે અરીઓ (શત્રુઓ) દ્વારા નિર્મિત હોવાથી જે જળાશયને આ 'અર' નામ આપવામાં આવ્યું છે. એ 'અર' નામના જળાશયથી આગળ મૂર્તાભિમાની દેવતાઓનું સ્થાન છે. કામ, ક્રોધ, લોભ વગેરેની પ્રવૃત્તિ ઉત્પન્ન કરીને બ્રહ્મલોક પ્રાપ્તિને અનુકૂળ કરવામાં આવેલી ઉપાસના અને યજ્ઞાદિ પુણ્યને નષ્ટ કરવાથી ઈષ્ટિહા જે ઈષ્ટ વસ્તુઓની પ્રાપ્તિમાં અડચણ ઊભી કરે છે, અંતરાય કર્મો કહેવાય છે.

એની આગળ એક 'વીરજા' નામની નદી વિદ્યમાન છે. એ નદીના દર્શન માત્રથી ઘડપણ દૂર થઈ જાય છે. એ નદીની આગળ 'ઈલ્ય' નામનું એક વૃક્ષ રહેલું છે. 'ઈલા' એ પૃથ્વીનું નામ છે અને ઈલાનું જ સ્વરૂપ હોવાને કારણે એ વૃક્ષનું નામ 'ઈલ્ય' પડેલું છે. ઈલા પૃથ્વીનું નામ છે. એનાથી આગળ કંઈ કેટલાય દેવતાઓ દ્વારા સેવાયેલા ઉદ્યાન, વાવડી, કૂવા, સરોવર, નદી વગેરે અલગ અલગ જળાશયોથી યુક્ત એવું એક નગર છે. આ બધા રૂપકો છે.

એ નગરની અંદર એક બાજુ વીરજા નામની નદી છે અને બીજી બાજુ ધનુષની પણછના આકારની અર્ધચંદ્રાકાર એક પરાકોટા (ચાર દિવાલ) છે. એનાથી આગળ એક બ્રહ્માજીનું નિવાસરૂપ દેવાલય છે જે 'અપરાજિત' નામે ઓળખાય છે. સૂર્ય સમાન તે સ્વરૂપ હોવાને કારણે ક્યારેય કોઈથી પરાજિત થતું નથી. મેઘ અને યજ્ઞ રૂપી ઉપલક્ષિત વાયુ તથા આકાશ સ્વરૂપ ઇન્દ્ર અને પ્રજાપતિ એ બ્રહ્મ દેવાલયના દ્વાર રક્ષકના રૂપમાં વિદ્યમાન છે.

હવે ત્યાં આગળ પાછું એક સભા મંડપ છે, અંદર દાખલ થાઓ મહેલમાં એટલે, જેનું નામ 'વિભુ પ્રમિત' છે. એના મધ્યભાગમાં એક વેદી પર ચબૂતરો છે જે 'વિચક્ષણા'ના નામથી ઓળખાય છે. આનું વર્ણન શતપથ બ્રાહ્મણમાં પણ આપેલું છે. એ વેદીનું પ્રતિપાદન બુદ્ધિ અને મહત્વ વગેરે નામોથી થાય છે. એ અત્યંત વિશેષ લક્ષણોથી યુક્ત છે. જે અપરિમિત પુષ્કળ બળથી પૂર્ણ છે, એવા એ 'અમિતોજા' નામનો પ્રાણ જ ભગવાન બ્રહ્માજીનું સિંહાસન પલંગ છે.

એ પ્રાણ ચોક્કસ જગ્યાએ ચોક્કસ રીતે પહોંચે એટલે તમને બ્રહ્માજીના આ જે બધું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે એવા મહેલમાં પહોંચાડી દે. કહેવાનો મતલબ એ છે, આ બધાયની પાછળ પણ એવી ચોક્કસ રીતે એ પ્રાણની ઉત્પત્તિ થઈ અને એવી રીતે એનું ચાલન થઈને ત્યાં આગળ પહોંચવું એના માટે પરિશ્રમ.

જોઈએ, એના માટે સાતત્ય જોઈએ. એની કેટલીક પ્રી-કન્ડિશનો છે કે ભાઈ, તમે કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મોદ, મત્સર – આ બધા જે આવરણો છે, જે બધા એવા બધા જે કંઈ અત્યાર સુધીમાં ભેગા થયેલા પરમાણુઓ છે, એ બધા ખરી પડવા જોઈએ. પછી એ પ્રાણ ત્યાંથી ગતિ કરી શકે. ત્યાં સુધી તું એને જ બાંધી રાખે છે, જવા જ ના દઉં.

જેવી રીતના હવે અહીંયા માનસિક પ્રકૃતિ અને મનની કારણભૂતા હોવાથી, મનને આનંદ પ્રદાન કરનારી હોવાથી, એ "માનસી" કહેવાય છે. આમ જો મનની અંદર બેસીને તમે કંઈ પણ કલ્પના કરો, આનંદ આનંદ નથી થયા કરવાનો, પણ એમાં ઘણું બધું ઉત્પન્ન થઈ જાય છે. સંસાર આગળ ને આગળ ઘડા છે, બધું ચાલતું જાય છે. એટલે બેજવાબદારીપૂર્વક કલ્પનાઓના ઘોડા દોડાવવા જોઈએ નહીં.

હવે "ચાક્ષુસી" નામની એની છાયા મૂર્તિની પ્રસિદ્ધ છે. એ તેજોયુક્ત નેત્રોની પ્રકૃતિ હોવાને કારણે અત્યંત તેજ સ્વરૂપ છે. આ સંસાર ચતુર્વિદ પ્રાણીઓ – જરાયુજ, સ્વેદજ, અંડજ અને ઉદ્ભીત – થી ભરેલો છે, પરિપૂર્ણ છે. આવું બધું જે કહે છે, એવો આજે બ્રહ્મના લોકને જે કોઈ મનુષ્ય જાણે છે, એ એને મેળવે.

એ મનુષ્યને જ્યારે કોઈ અમાનવ પુરુષ આદિત્ય લોકમાંથી, અર્થાત બ્રહ્મલોકને માટે લાવે છે, ત્યારે બ્રહ્માજી પોતાના સહાયકોને અપ્સરાઓ વડે કહે છે કે, "દોડો! આ મહાત્મા પુરુષનું મારા યશ અને પ્રતિષ્ઠાને અનુકૂળ સ્વાગત કરો. આ તો બ્રહ્મ વિશે જ જાણી ગયો છે, એટલે કે ઝટ અંદર લઈ આવો કે માનપાન સહિત પાછો છટકી ના જાય સંસારમાં, નહિતર મારી પોલ ખોલી કાઢશે."

"મારા લોકમાં લઈ આવનારી ઉપાસના વગેરેને કારણે અવશ્ય એ વિરજા નદીની પાસે આવી ગયો છે અને હવે એ પુરુષ ઘડપણ મેળવશે નહીં." એને બધું છોડી દીધું. વિરજા હોમ કરે છે, વિરજા નદી છે, બરાબર? એટલે એવી રીતના 500 અપ્સરાઓ એની પાસે જાય છે. કેવું મસ્ત રૂપક છે! જો, એમાંથી 100 અપ્સરાઓ તો હાથમાં આ રાખે છે, તે આ બધી કલ્પનાઓ છે, છે હો બ્રહ્માજીની. બીજી સો હાથમાં જુદી જાતના દિવ્ય વસ્ત્રો અને દાગીનાઓ. આટલું બધું પહેરીને પેલો આવવાનું કેમ નથી યાર? એ છે તો જીવાત્મા. એટલે આ બધું કરતાં ટૂંકમાં એવું કહે છે કે એ બ્રહ્મવેતા પુરુષ બ્રહ્માજીના સ્વરૂપને મેળવી લે છે. બાકીની વાત જવા દો.

ત્યારબાદ એ "અર" નામના સરોવરની નજીક આવે છે અને મન દ્વારા સંકલ્પ કરીને એને પાર કરી લે છે. જ્યારે અજ્ઞાની માણસ એ જળાશયની નજીક પહોંચી જાય છે અને એ ત્યાં આગળ ડૂબી જાય છે. પેલો સંકલ્પ દ્વારા તરી જાય છે. આટલો ફરક પડે. જ્ઞાની છે ને, એટલે એનામાં એ પાવર છે. સંકલ્પમાત્રથી સિદ્ધિ ભવે, સીધો બહાર અને પેલો અંદર ડૂબી જાય.

હવે બ્રહ્મજ્ઞાની ઈષ્ટિદાર નામના દેવતાની નજીક આવે છે, પરંતુ એ વિઘ્નકારી દેવતા એની પાસેથી ડરીને ભાગી જાય છે. અહીંયા આગળ આ બધી વાત એટલા માટે બતાવવામાં આવે છે કે સુરતા પ્રત્યે કે ભાઈ, તું આગળ વધ, આગળ વધ. તું આવું કરીશ તો તને આગળ આવું દેખાશે, પછી આવું દેખાશે. આ બધી જ વાત છે. એટલે એ બધા જ ત્યાં આગળ જાય છે.

હવે બ્રહ્મજ્ઞાની પોતાના પુણ્ય અને પાપોને છોડી દે છે. જે એના કુટુંબી પ્રિય પરિજન હોય છે, એ બધા તો એના પુણ્યના ભાગીદાર બને છે, પરંતુ જે એ દિવ્યાત્મા સાથે દ્વેષ કરનારા છે, એમને એમના દ્વારા છોડી દીધેલા પાપોના ભાગીદાર બનવું પડે છે. બ્રહ્મજ્ઞાની હોય તેના કર્મોનો આવી રીતે હિસાબ થાય છે. તો શું કીધું? કે જે પુણ્ય પુણ્ય છે, જે છે, એ તો એના પત્ની, મિત્રો, બધા જે કોઈ હોય, એ બધા વહેંચાઈ જાય. પણ જે એનો દ્વેષ કરનારા હોય છે, એના માથે પહેલાના બધા પાપા આવીને પડે છે, એને ભોગવવાના. એટલે આપણને ખબર નથી કે બ્રહ્મ જ્ઞાની છે, નથી, પણ અંદર તો બ્રહ્મ મોચું છે. હવે પેલો જાય તો પેલું બધું બાકીનું બીજાના માથે મારતો જાય. આવી રીતના તો પછી જેનો દ્વેષ કરનારો હોય તેના માથે આ બધા પાપોનો બોજો આવીને પડે છે. એટલે આપણે એવો કોઈ બોજો કોઈનો પણ લેવો નથી.

કોઈ બ્રહ્મવેતાનો પણ નહીં અને કોઈનો નહીં. આપણે એવા કશાના ભાગીદાર બનવાનું રહેતું નથી.

એટલે આ બધા દ્વંદ્વો છે, એ બધા પસાર કરીને પછી છેવટે એ પોતાને થયેલા બ્રહ્મજ્ઞાનને કારણે એ બ્રહ્મવેતા બ્રહ્મને પ્રાપ્ત થઈ જાય છે.

હવે બ્રહ્માજી બ્રહ્મજ્ઞાનીને પ્રશ્ન પૂછે છે કે, "તમે કોણ છો?" તેનો એને જવાબ આપવો જોઈએ કે, "હું ઋતુ સાથે સંબંધિત છું. હું સંવત્સરનું તેજ છું. હું સ્વયં આત્મા છું. આપ આત્મા છો. આપ જે છો તે જ હું છું."

એટલે આવું ઉત્તર આપવાથી બ્રહ્માજી ફરીથી પૂછે છે કે, "હું કોણ છું?" ત્યારે તમારે કહેવું જ હોય કે, "આપ સત્ય છો. જે સત્ય છે તેને તમે સત્ય જ ગણો છો."

એટલે પૂછશે કે, "આ શું છે?" ત્યારે તેને જવાબ આપો કે, "જે સમસ્ત દેવતાઓને પ્રાણોથી પણ હંમેશા ભિન્ન, અલગ અને વિશેષ લક્ષણોથી યુક્ત હોય એ સત છે અને જે દેવતા પ્રાણ સ્વરૂપ છે તે ત્ય છે. વાણી દ્વારા જે તત્વને સત્ય કહે છે, એ આજ છે. આજ સર્વ કાંઈ છે, બધું જ છે. આપ જ બધું છો."

સરવાળે એમ કહેવાનું છે કે જે કંઈ છો તે બધું આપ જ છો અને આપ સત્ય છો. એ આપણને અનુભૂતિ આવી જોઈએ. જ્યાં આગળ ઉપર જ્યાં જ્યાં પણ આવું બધું કશું ઊભું થશે ત્યાં જવાબ આપવાનો.

અહીંયા આગળ બ્રહ્માજી પાછા બીજા પ્રશ્નો કરે છે કે, "તમે મારા પુરુષ વાચક નામોને કોની પાસેથી ગ્રહણ કરો છો?" ત્યારે કે, "પ્રાણથી."

"સ્ત્રી વાચક નામોને કોની પાસેથી ગ્રહણ કરો છો?" તો કે, "વાણી દ્વારા."

"નપુસક વાચક નામો કોની પાસેથી ગ્રહણ કરો છો?" તો કે, "મન દ્વારા." મન નપુસક છે.

"ગંધનો અનુભવ કોની પાસે કરો છો?" તો કે, "પ્રાણથી, ગ્રહણેન્દ્રિયથી."

"રૂપ કોની પાસેથી ગ્રહણ કરો છો?" તો કે, "નેત્ર પાસેથી."

"શબ્દો કોના પાસેથી?" તો કે, "કાનથી, શ્રોત્રથી."

"અન્નનું આસ્વાદન કોનાથી કરો છો?" તો કે, "જીભથી."

"આ બધા જ જે કંઈ કહો છો તે જાણીતા બધા જ પાંચે મહાભૂત એ મારા સ્થાન છે. તેથી મારું લોક આ જલાદી તત્વ..."

પ્રધાન જ છે. "તમે મારાથી અભિન્ન, મારા ઉપાસક છો. તેથી આ તમારો લોક છે," એમ કહીને એ ત્યાં આગળ એને સ્થિરતા આપે છે, શાંતિ આપે છે અને કહે છે કે, "તું ભાઈ હવે રોકાઈ જા, તું લાયક છે." એટલે જે હજી સુધી લાયક ના હોય, કોઈ ગ્વિન્ડલિંગ માઇન્ડમાં હોય, કોઈ દુવિધાઓમાં હોય, એવા બધા ત્યાં આગળથી પછી ખરી જતા હોય છે. એવા પ્રકારની અહીંયા આગળ વાત આપી છે.

અહીંયા બીજા એક ઋષિ છે, કોશિતકી. એ કહે છે, "પ્રાણ જ બ્રહ્મ છે." પ્રસિદ્ધ પ્રાણરૂપ બ્રહ્મને અહીંયા જો, પ્રાણ બ્રહ્મની ઉપાસનાની વાત કરવામાં આવી. એમનો પ્રાણદૂત જે છે, તે મન છે. એટલે મન દ્વારા પ્રાણ સંચારિત થતો હોય છે. આ સૌ ઇન્દ્રિય અભિમાની દેવગણને એ પ્રાણરૂપ બ્રહ્મને માગ્યા વગર જ એને ભેટ આપે છે. પ્રાણના સંચારથી મન અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓ સહજ રીતે થવા લાગે છે. એ સ્વચાલિત હોવાથીને માગ્યા વગર અપાનારી ભેટ કહેવામાં આવે છે. યાચના કર્યા વગર સમસ્ત ચરાચર પ્રાણી એને ભેટ સમર્પિત કરે છે. પ્રાણને જે કંઈ પ્રાણ ચાલુ છે, એ તો ઇન્દ્રિયો જોઈ શકે છે, કાન સાંભળી શકે છે. આ બધી ગિફ્ટ એને મળે છે પ્રાણને. પ્રાણ ખસી ગયું, બધું પતી ગયું એમ કહેવા માંગે છે.

તો શ્રેષ્ઠતા શું છે? તો કે પ્રાણની ઉપાસના કરનારાએ પોતે શું કરવું જોઈએ? તો કે ના માંગવાના વ્રત ઉપર દ્રઢ રહેવું જોઈએ. તમે જો પ્રાણ બ્રહ્મ છો, એવો સંકલ્પ કરો, તો તમારે કોઈના પાસેથી કશું ગ્રહણ નહીં કરવાનું, માંગવાનું નહીં. બધા આપી જશે, મૂકી જશે, એ તમારે ગ્રહણ કરવાનું. તમારા વગર માંગીએ તમારે યાચના નહીં કરવાની એમ કહે છે. પ્રાણી કિલર હોય તો એને શું છે? યાચનાઓ ના કરવાની હોય. અહીંયા આગળ એ સમજાવે છે આપણને. એટલે ના માંગવાના વ્રત પર એને દ્રઢ રહેવું જોઈએ. યાચક ધર્મની સાથે દિનતાનો ભાવ જોડાઈ રહે છે અને યાચના અને ગરીબાઈ એ દરિદ્રતાના પ્રદર્શનથી હંમેશા દૂર રહેનારા સાધકને લોકો એમ જ આમંત્રણ આપતા રહે છે કે, "આવો, અમે તમને ભિક્ષા પ્રદાન કરીશું." એટલે પ્રાણ એ જ બ્રહ્મ છે એવું મહાત્મા પંગ્ય પણ કહે છે. પ્રાણ જ મનને બાંધી રાખનાર છે અને મનથી પર છે પાછો પ્રાણ.

પ્રાણ મનને ચારે બાજુથી વ્યાપ્ત પણ કરીને રાખે છે.

અહીંયા કેટલાક મંત્રોની પણ એમણે વાત કરેલી છે, જેના દ્વારા તમે ઈચ્છિત વસ્તુ પ્રાપ્ત કરી શકો છો. સંસારની અંદર આ બધી વસ્તુઓનો ઉપયોગ કરી શકાય એવું છે, પણ આધ્યાત્મિક અગ્નિહોત્ર કરનાર વ્યક્તિ જે છે, એ કહે છે કે જ્યાં સુધી હું પૂર્ણ રૂપથી શ્વાસ ગ્રહણ નથી કરી શકતો, જ્યારે હું બોલું છું, બોલતો હોઉં તો શ્વાસ ના લેવાય. એટલે વ્યક્તિને કહેવામાં આવ્યું છે કે, "તું પહેલા મૌન કર. તારે કંઈ પણ પ્રાપ્ત કરવું હોય તો તું મૌન કર. તારે બ્રહ્મ પણ પ્રાપ્ત કરવો છે તો બોલબોલ કરવાનું બંધ કર. તું મૌન ધારણ કર. પ્રાણનો સંચય કર." પહેલા પ્રતિષ્ઠિત થશે એટલે એવી રીતે એ જ્યારે પોતે પ્રાણ અને અપાનનો હોમ અંદર કરતો રહેશે, એટલી શક્તિ એની અંદર ઉત્પન્ન થશે. તેના દ્વારા કર્મ ગતિમાન થાય છે અને એને પ્રાપ્ત વસ્તુઓ જે જોઈતી હોય છે, તે બધી આવીને મળતી રહે છે.

એક બીજા મહર્ષિ હતા, શુષ્ઠ ભૂંગાર નામના. એમણે પણ એમ જ કહ્યું હતું કે, "પ્રાણ જ બ્રહ્મ છે." બધા પ્રાણી શ્રેષ્ઠ બનવા પ્રાર્થના કરે છે, તો જે તેજ રૂપ છે, એ ભાવથી ઉપાસના કરવી જોઈએ. પ્રાણ જે છે, એ તેજ છે. એવી રીતે થઈને ગ્રહણ કરવું, પ્રાર્થના કરવું એટલે શું? આવી રીતના લેવાનું શું? તો કે, "આઈ એમ ઇનહેલિંગ લાઈટ, આઈ એમ ઇનહેલિંગ લવ." એનાથી શ્રી સંપન્ન, પરમ યશસ્વી અને પરમ તેજોમય બની જવાય છે.

બીજી પણ કેટલીક ઉપાસના પદ્ધતિઓ છે. અહીંયા એક જગ્યાએ કહેવામાં આવે છે કે, સંસારને તણખલાની જેમ ત્યાગી દેવાથી તમે વર્ગ કહેવાવ છો. "મારા પાપોને મારાથી દૂર કરો," એ રીતે મધ્યાનકાળમાં ભગવાન ભાસ્કરની પૂજા કરવામાં આવે અને ત્યારે એને કહેવામાં આવે છે કે, "તમે ઉત્સર્ગ કહેવાવ છો, મારા પાપોને નષ્ટ કરો." સંધ્યાકાળે કહેવામાં આવે છે, "તમે સંવર્ગ કહેવાવ છો, તેથી મારા પાપોને નષ્ટ કરો." આ કયા સૂર્યની વાત છે? અંતર સૂર્ય જે છે, આત્મસૂર્ય છે, તેને જોઈને કહેવાનું છે કે, "મારા પાપોને નષ્ટ કરો." એ પ્રાર્થના ત્યાં કરવાની છે. આ ઉપાસનાનું પરિણામ એ છે કે મનુષ્ય દિવસ અને રાત્રિમાં થનારા સમસ્ત પાપોને સંપૂર્ણપણે પરિત્યાગ કરવા માટે સમર્થ થઈ જાય છે.

અહીંયા પુત્ર માટે બીજી ઘણી ઉપાસના પદ્ધતિઓ આપે છે, પણ આ બધી જેને કહેવાય સાંસારિક બાબતો છે અને જેનો આપણો અભ્યાસનો વિષય નથી. એટલે આપણે એને બાયપાસ કરીએ છીએ અને મોક્ષ માટેની જે સાધના વિધિ છે, તેની વાત તેમાં સાધનના ગુણોથી વિશિષ્ટ સર્વશ્રેષ્ઠ પ્રાણની ઉપાસનાનું વર્ણન છે. હવે આજે બાબત છે એ મોક્ષ માટેની. એક વખતે વાણી વગેરે સમસ્ત દેવતા અહંકારને આધીન થઈને પોતપોતાની મહત્તા સાબિત કરવા માટે પરસ્પર વિવાદ કરવા લાગ્યા કે, "હું મહાન છું, હું મહાન છું." તો આ બધાય પ્રાણની સાથે જ શરીરમાંથી બહાર નીકળી ગયા. તો વાણી ઇન્દ્રિયોના બહાર જવાથી એ શરીર લાકડાની જેમ પડી ગયું. ત્યારબાદ એ શરીરમાં વાણીએ ફરી પ્રવેશ કરવા માંડ્યો. તો વાઘસતીનો પ્રવેશ કરવાથી વાણીથી બોલવા લાગ્યું, પણ એ પોતાના સ્થાન પરથી ઉઠી ના શક્યું અને પોતાની લિમિટેશન સમજાઈ ગઈ.

આવી રીતે દરેક ઇન્દ્રિયો સાથે બન્યું. છેવટે પ્રાણને એમ થયું કે, "હા, તમારા બધાનો નંબર આવી ગયો કે ઓલ રાઈટ, હવે હું જાઉં છું." જેવો એ જવા માંડ્યો એટલે બધા એકદમ પડવા માંડ્યા. એટલે બધાએ કીધું કે, "નહીં, નહીં, નહીં, તમે તો ના જતા." કેમ? તો કે, "તમે જ શ્રેષ્ઠ છો." એમ કરીને પછી એ પ્રાણની ઉપાસના કરવાની શરૂ કરી. તો બધી ઇન્દ્રિયો જે છે, તે બધું લાવી લાવીને શું આપે છે? બહારથી પ્રાણને બધું ગ્રહણ કરાવે છે. દરેક સંવેદનો ક્યાં આવશે? બહારથી આવેલા તો બધા જ એ પ્રાણના કારણે પ્રાણ પાસે આવે.

છે એવી રીતે આ રીતે કહેવામાં આવે છે કે પ્રાણ જે છે તે શ્રેષ્ઠ છે. હવે પિતા પુત્રને અથવા તો ગુરુ શિષ્યને સંપ્રદાન કર્મ કરે છે ત્યારે નિશ્ચય કરે છે કે "મારે શરીર છોડી દેવું છે." એટલે પુત્રને પોતાની પાસે બોલાવે અને કુશ કાસાદી બધાથી કરી યજ્ઞશાળાને ઢાંકી વિધિવિધાન દ્વારા અગ્નિને સ્થાપિત કરે. આ બધી એની વ્યવસ્થા કરે. પછી સ્નાન કરે, નવીન વસ્ત્રો ધારણ કરે. બધું કરીને છેવટે પછી એ પુત્રને શું કરે છે કે ઘરમાં પોતાની પાસે બોલાવે. બેસી જાય એટલે એને ખોળામાં બેસાડે. પોતાની ઇન્દ્રિયોથી પુત્રની ઇન્દ્રિયોને સ્પર્શ કરે છે અથવા તો પુત્રની સમક્ષ બેસી જાય છે અને પોતાની વાક શક્તિનું પુત્રને દાન કરે છે.

પિતા કહે છે કે, "હે પુત્ર, હું તારામાં મારી વાક શક્તિની સ્થાપના કરું છું." ત્યારે પુત્ર શું કહે છે, "હું આપની વાક ઇન્દ્રિયને ગ્રહણ કરું છું." આવી રીતે બધી શક્તિઓનું આદાનપ્રદાન થાય છે. છેવટે શ્રેષ્ઠ કર્મો પણ એના અંદર એવા સ્થાપિત કરી દે અને પછી બધી જ બાબતોનો હું સ્વીકાર કરું છું એવું ત્યારે પુત્ર કહે છે અને પછી એ ત્યાંથી નીકળી અને વાનપ્રસ્થ આશ્રમ માટે ત્યાંથી એ આગળ જતો હોય છે. આ એક વિધિ છે અને એ ગુરુ શિષ્ય સાથે પણ કરી શકે અને પિતા પુત્ર સાથે પણ કરી શકે. આગળનો સંસાર ચલાવવા માટે જરૂરી શક્તિઓને ટ્રાન્સફર આવી રીતના કરીને નીકળી જાય. કારણ કે હવે એવી વાક શક્તિની આ બીજી બધી જે અનેક પ્રકારની શક્તિઓ જે કંઈ એને ઉપાર્જિત કરેલી હોય જીવનકાળમાં એની એને વાનપ્રસ્થ આશ્રમમાં જરૂર પડવાની નથી. એટલે પેલાને આપી જાય છે, સ્થાપિત કરે છે.

અગેન આ પાછું ઇન્વેસ્ટમેન્ટ તમે આપ્યું છે, તમને મળશે પાછો બીજો જન્મ. જો કરવાનો આવ્યો એ શક્તિઓ સહિત તમે પાછા જન્મશો. કારણ કે તમે અગાઉ આપેલું છે તો તમને કોક આપશે ને? પિતા તમારો. એટલે એવી રીતના થઈને આખી સાયકલ ચાલ્યા કરતી. પણ એ જમાનાની અંદર મંત્રો દ્વારા શક્તિને સ્થાપિત કરવાની વિદ્યા હતી એટલું આપણને આનાથી સમજ પડે છે. અને એ ત્યારે કહેતા હતા કે આપ તંદુરસ્ત હોય તો પુત્રને ઘરનો સ્વામી માનીને એની સાથે પણ રહી શકે. કારણ કે જો એ અશક્ત હોય ને જઈ ના શકે એવી સ્થિતિમાં હોય, વનવાસ સ્વીકારી ના શકતો હોય તો પછી એ ઘરનો સ્વામી પુત્ર જ રહે અને પેલો ત્યાં આગળ પડી જાય. કેમ? તો કે એને વાનપ્રસ્થ થવાનું નથી. એવી રીતના પણ કેટલાક લોકો એ કાળમાં જીવતા હતા. પણ જ્યારે પુત્ર અધિકારી બની જાય ત્યારે એ સંપૂર્ણ શક્તિની ધારાઓ જે છે તે પુત્રને અથવા તો શિષ્યને મળી જાય છે.

કારણ કે એ વાસ્તવમાં એનો સાચો ઉત્તરાધિકારી હોય છે.

ત્રીજા અધ્યાયની અંદર અહીંયા આગળ દેવરાજ ઇન્દ્ર કહે છે કે, "હે પ્રતાપદન, તમે મને જ એટલે કે મારા જ યથાર્થ સ્વરૂપને જાણો. એને હું માનવજાતિ માટે પરમ કલ્યાણકારી વરદાન માનું છું. ત્વષ્ટા પ્રજાપતિના પુત્ર વિશ્વરૂપ કે જેના ત્રણ મસ્તક હતા તેને મેં મારા વજ્રના પ્રહારથી મારી નાખેલ છે. કેટલાય મિથ્યા અહંકારી સન્યાસીઓને પોતાના આશ્રમના શ્રેષ્ઠ આચરણથી પદચ્યુત થયા એવાને ટુકડે ટુકડા કરીને (પશુ-પક્ષીઓના) ભક્ષ માટે નાખી દીધેલા." થોડુંક જરાક ડરાવનું બધું વાતાવરણ આપે છે. એટલા માટે કે તમે આ વસ્તુઓમાંથી ના થાઓ એમ. એમાંથી બળપૂર્વક તમે ખસી ના જાવ, ડરપૂર્વક પણ ત્યાંથી ખસી ના જાવ. તમારો જે ધર્મ છે તેને તમે બરાબર પામેલા રહો. તો આવું બધું કરવા છતાં પણ હું દેવરાજ ઇન્દ્ર એક રોમનું વાળ પણ મને નુકસાન થયું નથી. એ રીતે જે મને બરાબર જાણી લે એના પુણ્ય લોકને કોઈપણ કર્મથી હાની થતી નથી.

તો કે એવું કેવું કે ભાઈ તમે આટલું બધા ઘોર કર્મો કર્યા એઝ અ ઇન્દ્ર તો પણ તમને કોઈ પાપ જ ના લાગે? ત્યારે ઇન્દ્ર પોતે સિક્રેટ બતાવે છે આગળ અને કહે છે કે, "હું જાતે પ્રજ્ઞા સ્વરૂપ પ્રાણ છું. એ પ્રાણ અને શ્રેષ્ઠ જ્ઞાનથી યુક્ત આત્મરૂપમાં પ્રખ્યાત એવી મારી ઇન્દ્ર રૂપે તમે આયુષ્ય અને અમૃત રૂપે ઉપાસના કરો. આયુષ્ય જ પ્રાણ છે, પ્રાણ જ આયુષ્ય છે અને પ્રાણ જ અમૃત તત્વ છે. આ શરીરમાં જ્યાં સુધી પ્રાણનો નિવાસ છે ત્યાં સુધી આયુષ્ય છે. પ્રાણ દ્વારા જ પ્રાણી અન્ય બીજા લોકમાં અમૃતત્વના વિશેષ સુખની અનુભૂતિ કરી શકે." લિંગ દેહની અંદર પણ પ્રાણ તો જોઈશે. તમે સ્વર્ગની અંદર ગયા લિંગ દેહ સાથે પણ ત્યાં જો પ્રાણ નહીં હોય તો પછી ઠન ઠન ગોપાલ. પછી કશું થવાનું નથી. એટલે કહે છે કે પ્રજ્ઞા દ્વારા વ્યક્તિ શાશ્વત સત્યનો નિશ્ચય અથવા ઉહાપોહ કરે છે.

જે વ્યક્તિ આયુ અને અમૃતના રૂપમાં મારી અર્થાત ઇન્દ્રની ઉપાસના કરે છે એ આ લોકમાં પૂર્ણ આયુષ્યનું ગૌરવ મેળવે છે. સ્વર્ગલોકમાં જઈને પણ અક્ષય અમૃત તત્વનો ભાગીદાર બને છે.

તો આવું ક્યારે થાય? તો કે વાઘ વગેરે સમસ્ત ઇન્દ્રિયો સહિતનો પ્રાણ જરૂર એકી ભાવને મેળવે છે. પોતે એક છે. આ બધું જ, આ બધી ઇન્દ્રિયો પણ અલગ અલગ છે એવું નથી. આ બધું જ પ્રાણના આધારે છે અને એ પ્રાણ છે તે બ્રહ્મ છે એવું જે સ્વીકારીને આગળ ચાલતો હોય છે તેને આ આયુષ્યનો અને આ બધો લાભ મળતો હોય છે. કોઈ એક વ્યક્તિ એક જ સમયમાં વાણી દ્વારા નામ બતાવવામાં, આંખ દ્વારા રૂપ જોવામાં, કાન દ્વારા શબ્દ સાંભળવામાં, મન દ્વારા ધ્યાન કરવામાં સમર્થ હોઈ શકતો નથી. એથી આ સાબિત થાય છે કે બધા પ્રાણ પોતાના એક જ ભાવને પ્રાપ્ત થાય છે. બધા પાંચ પ્રાણો છે ને તે એક જ એમ કે થાય અને એ જે પ્રાણ છે તે મૂળ આત્મતત્વના હોવાના કારણે જ હોય છે. એવી રીતે જ્યારે ઉપાસના કરે છે ત્યારે વ્યક્તિ પોતે જીવનમાં ઈચ્છિત ચીજોને મેળવે છે અને અનુમોદન જે કંઈ કરે છે તે બધું જ પ્રાપ્ત કરે છે.

જ્યારે મન ધ્યાન કરવા લાગે ત્યારે અન્ય બધા પ્રાણ પણ એને સાથ આપતા ચિંતન કરે છે એની સાથે સાથે અને મુખ્ય પ્રાણ પોતાનું

કાર્ય શરૂ કરે તો બીજી સમસ્ત પ્રાણેન્દ્રિયો પણ તેની સાથે સાથે એને હેલ્પ, સહાય કરવા માંડે છે. શરૂઆતમાં આવું બધું નથી હોતું. એક સમય પછી આ બધું વળવા માંડે છે ધીરે ધીરે. કેમ? તો કે એ સંકલ્પ ઉપર અડગ છે. પછી ધીમે ધીમે બધું સહાય થવા માંડે છે. એવી રીતે આ પાંચે પાંચ પ્રાણો જે છે, તે કલ્યાણ રૂપ એવા જે એનો સંકલ્પ છે, તેની સાથે બધા જોડાવાના શરૂ થાય છે. એટલે વાણીનું ઇન્દ્રિય ન હોવા છતાં પણ વ્યક્તિ જીવિત રહે છે, કારણ કે બોબડાને પ્રત્યક્ષ જોઈ શકાય છે. નેત્ર રહિત હોવા છતાં પણ વ્યક્તિ જીવન ધારણ કરે રાખે છે, કારણ કે આંધળાને ઘણું કરીને જોઈએ જ છે આપણે. આપણે તો જોઈ શકીએ છીએ ને. શ્રોતેન્દ્રિયન વ્યક્તિ પણ જીવિત રહે છે, કારણ કે બહેરાઓને પણ ઘણું કરીને જોઈ શકાય છે. આપણે જોઈએ છે, ઘણા બહેરા હોય છે.

હવે મન શક્તિથી રહિત હોવા છતાં પણ જીવન ધારણ થાય છે, કારણ કે ઘણા મંદબુદ્ધિના એવા લોકોને પણ આપણે જોતા હોઈએ. પણ પ્રાણ રહિત જેવો થયો એક ક્ષણની અંદર, એટલે પૂરું થઈ ગયું. તો પ્રાણ જ શ્રેષ્ઠ છે એમ અહીંયા આગળ સાબિત કરે છે, એવું એને કહે છે. અને જેવો પ્રાણ નીકળે શરીરમાંથી, એની સાથે આ બધી જ ઇન્દ્રિયો અચેત થઈને પડે છે. જે અવસ્થામાં રોગથી પીડિત વ્યક્તિ મરણાસન્ન બની જાય છે, શક્તિહીન બનીને ચેતના રહિત બની જાય છે, એ સમયે કોઈપણ પ્રિય પરિચિત વ્યક્તિને ઓળખવા પણ એ સમર્થ રહેતો નથી. એ કંઈ પણ બોલે, ધ્યાન કરે, એ બધું જે કંઈ છે, તે બધું પ્રાણોમાં જ લીન થાય છે. એવી સ્થિતિમાં વાણી સમસ્ત નામો સહિત, ચક્ષુ બધા જ રૂપો સહિત, કાન બધા જ શબ્દો સહિત અને મન બધા ધ્યાનસ્થ વિષયો સહિત એ પ્રાણ તત્વમાં વિલીન થઈ જાય છે. અને એ મનુષ્ય જ્યારે ફરી જાગે છે, ત્યારે તે સમયે પ્રજ્વલિત અગ્નિમાંથી જેમ બધી બાજુએ દિશાઓ ચિનગારીઓ ફૂટે છે, એવી રીતે પ્રાણ સ્વરૂપ આત્મામાંથી વાણી વગેરે સમસ્ત પ્રાણ ઉત્પન્ન થઈને પોત પોતાનું સ્વરૂપ અને સ્થિતિ ગ્રહણ કરી લે છે.

અને પછી એ બધી કાર્યાન્વિત થાય છે. અને આ ક્રિયા રોજ સવારે થાય છે, દરેકને થાય છે.

એટલે પ્રાણ જ પ્રજ્ઞા છે, પ્રજ્ઞા જ પ્રાણ છે. જે પ્રજ્ઞા છે, એ જ પ્રાણ છે, કારણ કે એ બંને આ શરીરમાં એક સાથે નિવાસ કરે છે. પ્રજ્ઞા અને પ્રાણ બે એક છે. પ્રાણના આધારે પ્રજ્ઞા સુધી પહોંચી જાવું. વાત અહીંયા આગળ આ છે આપણા કામની. આ વાણીએ આ પ્રજ્ઞાના એક અંગની ક્ષતિ પૂર્તિ કરી છે. એવી રીતે બીજા અંગે બીજા બાબતની ક્ષતિપૂર્તિ કરી છે. એવી રીતે પાંચ આપણને મળી જ્ઞાનેન્દ્રિયો અને પાંચ કર્મેન્દ્રિયો. પણ આ બધાયને ચલાયમાન કરનારું અને બધાને કરનારું મુખ્ય તત્વ છે, એ કયું છે? તો કે પ્રાણ તત્વ છે. અને પ્રાણ છે, તે જ બ્રહ્મ છે, એ અહીંયા આગળ સ્વીકાર કરવામાં આવે છે. કેમ કે પ્રાણ ના હોય તો તમને આત્માનો પણ બોધ થવાનો નથી. એક તબક્કા સુધી તમને એની જરૂર પડવાની જ છે. એટલે પ્રાણ તત્વ હશે, વ્યક્તિ જીવિત હશે, તો એને આત્માનો ખ્યાલ આવવાનો છે.

જ્યાં અને જો જેવો એ બહાર નીકળી ગયો, પ્રાણ નીકળી ગયો, એટલે લિંગ દેહમાં રહેલો આત્મા પણ બહાર નીકળી ગયો. પછી બોધ કોને કરાવવાનો આત્માનો? પ્રાણને જીવ પણ કહીએ. પ્રાણને જીવ પણ કહે છે કોક જગ્યાએ. પ્રાણના અભાવમાં કોઈપણ બૌદ્ધિક વૃત્તિ સાબિત થઈ શકતી નથી.

"વાક શક્તિને જાણવાની ઈચ્છા કરવી જોઈએ નહીં, પરંતુ વાણીને પ્રેરિત કરનાર આત્માને જાણવો જોઈએ." એમ કહે છે. "ગંધને જાણવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ નહીં, પરંતુ ગંધને ગ્રહણ કરનાર આત્માને જાણવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ." આની પાછળ શું છે? કોણ છે? થોડા વધારે જિજ્ઞાસુ બનવું જોઈએ. એવું નહીં કે આ રેડીલી અવેલેબલ જે છે, તે આપણે એમ કે પ્લેટમાં લઈ લીધું. એવું નહીં. આને બનાવનાર કોણ છે ભાઈ? આપણે એમ કહીએ ને, કોક જગ્યાએ ગયા, કંઈક સરસ ડીશ આવી, તો આપણે એમ કહેવું જોઈએ કે આ કોણે બનાવ્યું? આપણે સીધું ખાવા ના માંડવું જોઈએ. એટલે પેલો કહે છે કે ફલાણા માણસે બનાવ્યું. ત્યાં જઈને એને એકનોલેજ કરવો જોઈએ ને કે બહુ સરસ કર્યું છે. આપણે કરીએ ત્યારે ગાડી આપણી આ બરાબર ચાલે કે. એટલે પ્રાણ જ અમારો આત્મા છે, એ રીતે એને શરૂઆતમાં જાણવું જોઈએ. આ બધી પ્રાણ વિશેની મહત્વની બાબતો સમજાવી દીધી છે અહીંયા આગળ આ ચોથા અધ્યાયની અંદર.

આ જે કહે છે: "વિદ્યુત મંડળની અંતર્ગત જે આ અંતર્યામી વિરાટ પરબ્રહ્મ છે, હું તેનો ઉપાસક છું." આ વિદ્યુત મંડળમાં રહેલ બ્રહ્મની ઉપાસના કરે છે, એ પ્રકાશ સ્વરૂપ આત્મા જ બની જાય છે. જ્યારે પણ આપણે એની ઉપાસના કરીએ, તો એવું જાણવું જોઈએ એને. એવી રીતે મેઘમંડળમાં રહેલા પરબ્રહ્મને આત્મા માનીને ઉપાસના કરે છે, એ મનુષ્ય જાતે જ આત્માના રૂપમાં બદલાઈ જાય છે. આ એક પછીના એક સ્તરો આગળ આગળ વધારતા વધારતા ઉપર જાય. "એ અવિનાશી પરમાત્માની હું બ્રહ્મ રૂપે ઉપાસના કરું છું, એટલા માટે નિશ્ચિત રૂપે એ ભાવથી હું એમની ઉપાસના કરું છું." એમ જે કોઈ ઉપાસક આ શ્રેષ્ઠ તત્વની એ રૂપે ઉપાસના કરે છે, તેનું અકાળે અવસાન થતું નથી. તેના સંતાન પણ પૂર્ણ આયુષ્ય પહેલા મૃત્યુને પ્રાપ્ત થતા નથી. આ ઉપાસનાની એક પદ્ધતિ છે. આવી રીતના એ આત્મા કેવો છે, એની છેલ્લે જ્યારે વાત કરે છે, ત્યારે કહે છે કે શરીરની અંદર હૃદયકમળમાં અંગૂઠા માત્ર પુરુષના રૂપમાં પરમાત્મા સત્તાની સ્થિતિ હોય છે.

અને જે રીતે અગ્નિ પોતાની નીડ ભૂત અરણી વગેરે લાકડામાં બધી બાજુએ ફેલાયેલું રહે છે, એવી રીતે આ પ્રજ્ઞાનવાન આત્મા આ શરીરમાં નખથી શિખા સુધી વ્યાપ્ત, પગના નખથી શિખા સુધી વ્યાપ્ત છે. હાથના બી ખરા, પગના બી ખરા. તો કે બધે જ એ વ્યાપ્ત રહેલું છે. પણ એ મૂળ એનું સ્થાન ક્યાં? તો કે હૃદયમાં છે. કેટલો છે? તો કે આટલો છે. એ સાક્ષી રૂપ આત્માનું આ વાણી વગેરે આત્મા ઇન્દ્રિય અનુગત સેવકની જેમ અનુસરણ બરાબર.

એવી રીતે કરે છે જેવી રીતે શ્રેષ્ઠ ગુણોથી પરિપૂર્ણ ધનવાનનું, એના સહારે જીવન વ્યતીત કરનાર સ્વજન, કોઈ ધનવાન વ્યક્તિએ નોકર રાખ્યો હોય ને, તો પેલો જે કંઈ બધું કરે, એ જ રીતે આ પણ એનું અનુસરણ કરે છે. સ્વજનની જેમ જ એ ધનવાનનો જ ઉપભોગ કરે છે. એ પ્રમાણે પ્રજ્ઞા સંપન્ન આત્મા આ બધાને સારી રીતે સાચવે છે.

આત્મા છે એટલે બધી ઇન્દ્રિયો તૃપ્ત રહેશે, બધું સંતૃપ્ત રહેશે, એવું એક અહીંયા આગળ કહે છે.

એટલે જ્યાં સુધી ઇન્દ્ર પોતે પણ આ આત્માને જાણી શક્યા નહોતા, ત્યાં સુધી તેમને સમસ્ત દૈત્ય સમૂહ હરાવતું રહેતું હતું. સમજાયું કે, દેવરાજ ઇન્દ્ર જ્યાં સુધી આત્માને જાણી શક્યા નહોતા કે આત્મા શું છે, કેવો છે, કોણ છે, ત્યાં સુધી સમસ્ત દૈત્ય આસુરી સંપત્તિ એને હંમેશા હરાયા કરતી હતી.

મનમાં આ બધા દ્વંદ્વ ચાલ્યા જ કરતાં, દર વખતે માર ખાદે રાખ્યો. પણ જેવો એને આત્માને ઓળખ્યો, એટલે શું થયું? તો કે, સમસ્ત દૈત્યોનો નાશ કરી, હરાવીને સંપૂર્ણપણે પોતાના દેવતાનું, દેવત્વનું, શ્રેષ્ઠતાનું પદ એમણે પ્રાપ્ત કરી લીધું. ત્રણેય લોક ઉપર પોતે અધિકાર પ્રાપ્ત કરી લીધો.

આ શું કહે છે કે, કોઈ સાધક જ્યારે શરૂઆત કરે, તો ઘણી વખત એવું જોવામાં આવે કે એનો પગ ઠેકાણે ના હોય. પગ બરાબર હોય, માથું બરાબર હોય, તો પેટ બરાબર ના હોય. એવી સ્થિતિ જોવા મળે ને, પછી એ બધું કરે તો બધું સારું હોય, અહીં સુધીને ઓલ રાઈટ છે. તો કે, એના મગજમાં કંઈક થઈ રહ્યું છે.

એટલે આ સ્વર્ગ, મૃત્યુ અને પાતાળ ત્રણેય જગ્યાએ ખળભળ ચાલ્યા જ કરતો હોય. હવે દેવતા ઇન્દ્ર રાજા મન કોની પર આધિપત્ય કરે? આવું બધું ખળભળાટ ખળભળાટ ચાલ્યા કરતો હોય તો...

એટલે દર વખતે શું થાય? આ ઇન્દ્રિયો ભાગી જાય બહાર. કારણ કે એને પેલા અસુરો લલચાવે આસુરી સંપત્તિ વડે. એટલે એ બહાર ભાગે. એ બહાર ભાગતી ઇન્દ્રિયોને પાછી કંટ્રોલ નથી કરી શકતું, અશક્ત હોય છે.

પણ એ મન, એટલે કે ઇન્દ્ર, જેવો એક વખત આત્માને, આત્માના લક્ષણોને જાણી જાય છે, એટલે શું થાય છે? તે તદરૂપ થાય છે. જેવું એ તદરૂપ થાય છે, એટલે પછી એની અંદર દૈવી સંપત્તિ અને દૈવી શક્તિ પ્રગટ થાય છે. જેના વડે બધી આસુરી સંપત્તિ જે છે, તેને હરાવે છે અને આ ત્રણેય લોકો ઉપર પોતાનું સામ્રાજ્ય સ્થાપી દે છે, કંટ્રોલ આવી જાય છે એનો ઉપર.

એટલે જે ઉપાસક આ રીતે એને જાણી લે છે, તેને ઉપર જણાવેલા સંપૂર્ણ ફળોની પ્રાપ્તિ થાય. સંપૂર્ણ ફળો એટલે બધું પ્રાપ્ત થઈ જાય છે એને.

એ આ પ્રાપ્ત કરવાનું ફળ બળ નથી. એકમાત્ર જે કંઈ પ્રાપ્ત કરવાનું છે, એ પરબ્રહ્મ પદ જ છે. એટલે પ્રાર્થના એ જ છે કે, કાંઈ પણ કરો, તમે પણ પરબ્રહ્મ સ્વરૂપને તમારા જાણી લો.

"ૐ સહ નાવવતુ, સહ નૌ ભુનક્તુ, સહ વીર્યં કરવાવહૈ, તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ. ૐ શાંતિ: શાંતિ: શાંતિ: ૐ જય સચ્ચિદાનંદ."