ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૨૪

ૐ. હવે પાંચમા ખંડની અંદર આત્મશોધનની વિધિ કહેવામાં આવે છે. અહીંયા ભગવાન દત્તાત્રેયજીને સંસ્કૃતિએ ફરીથી એક પ્રશ્ન કર્યો: “હે બ્રહ્મન, આ નાડી શોધનની પ્રક્રિયા શું છે? એ મને બરાબર રીતે અને અત્યંત સંક્ષેપમાં, જેથી હું નાડી શુદ્ધિપૂર્વક હંમેશા પરમાત્મા તત્વનું ધ્યાન કરતાં કરતાં આ જીવનથી મુક્તિ મેળવી શકું.”

શું કહે છે સાંકૃતિ જીવનથી મુક્તિ મેળવવાની વાતો કરે છે? તમે પણ ધ્યાન રાખો, તમારે શું જોઈએ? ત્યારે ભગવાન દત્તાત્રેયજીએ કહ્યું: “હે સાંકૃતે, નાડી શુદ્ધિનું વર્ણન તને કરું છું. શાસ્ત્રને બીજા વાક્યો દ્વારા જે કંઈ કર્મ કહેવામાં આવે છે, તેના પ્રત્યે કર્તવ્ય બુદ્ધિથી સંલગ્ન રહેવું જોઈએ કે આ મારે કરવા યોગ્ય છે.”

એવું જ્યારે હોય, તેને કર્તવ્ય બુદ્ધિ કહેવાય. વિવેકપૂર્વકની પાછી જે શાસ્ત્રમાં કહેલું છે, બીજી બધી નહીં; YouTube વાળી નહીં, Facebook ને નહીં. શાસ્ત્ર વિધિ જે કંઈ બાબતો છે, તે જ બાબતોના વિશે અહીંયા આગળ કહે છે અને સાથે સાથે કામના અને ફળ પ્રાપ્તિના સંકલ્પને પણ છોડી દેવો જોઈએ.

યમ વગેરે યોગના આઠ અંગોનો ઉપયોગ કરતાં કરતાં, મતલબ યમ-નિયમનો નિરંતર ઉપયોગ છે. આસન-પ્રાણાયામ રોજ કરવાના છે. એવી રીતે શાંત અને સત્ય પરાયણ રહેવું જોઈએ. હવે આગળના સ્ટેજમાં પહોંચતા પહેલાની આપણી રિક્વિઝિશન છે કે તમારે શાંત રહેવાનું અને સત્ય પરાયણ રહેવાનું. સત્ય શું છે? પરમાત્મા છે, એ જ એક સત્ય છે.

પોતાના આત્માના ધ્યાનમાં સતત લાગેલા રહીને, સતત લાગેલા રહીને; અનબ્રોકન કોન્સન્ટ્રેશન છે, અનબ્રોકન મેડીટેશન છે, અનડિવાઈડેડ એટેન્શન છે, કોઈ ડિસ્ટ્રેક્શન નથી. એવી રીતે સતત લાગેલા રહીને, જ્ઞાની વિદ્વાન લોકોની સેવામાં ઉપસ્થિત રહીને. જ્ઞાની વિદ્વાન જે હોય, તેને નિરીક્ષણ પૂર્વક જોવાનું કે આને શું જરૂર પડશે. પહેલેથી એમ ખ્યાલ આવી જવો જોઈએ અને પછી એને તમે એ કે પહેલા સમજી જાવ અને પૂરું કરી આપો, એવી તત્પરતાથી સેવા કરતા રહેવું જોઈએ એમની અને સારી રીતે શિક્ષા અને જ્ઞાન એમની પાસેથી પ્રાપ્ત કરવું જોઈએ.

ત્યાર પછી શિખર પર્વત પર, કાં તો નદી તટ પર, નહીં તો બિલીના વૃક્ષની નજીક, નહીં તો એકાંત વનમાં અથવા તો બીજા કોઈ પવિત્ર અને સુંદર પ્રદેશમાં આશ્રમ બનાવીને ચિત્ત એકાગ્ર કરીને ત્યાં નિવાસ કરો. હવે જો અત્યારે આ કાળની અંદર આવું બધું ના થાય, તો જે જગ્યાએ તમે બેઠા છો તેને આશ્રમ બનાવી દેવાનો, એના ચિત્તને એકાગ્ર કરી દેવાનું અને ત્યાં આગળ પછી નિવાસ કરવાનો.

ત્યાર પછી ત્યાં પૂર્વ અથવા ઉત્તર તરફ મુખ કરીને કોઈપણ આસનમાં બેસવું. આપણને દસ આસન ભગવાને બતાવ્યા. એમાંથી સૌથી સારું સુખાસન, પદ્માસન, બરાબર? જે બી ફાવે તેમાં બેસવાનું. આવી રીતે આસનમાં બેઠા પછી પૂર્વ અને ઉત્તર તરફ મુખ રાખવાનું. વ્યવહારિક રીતે એમ કહેવામાં આવે છે કે જે સૂર્ય ઉગે છે તે દિશા પૂર્વ છે અને આ જે પૂર્વ દિશા છે અને તેનાથી તમે 45 ડિગ્રી એમ જાવ તો ઉપરની તરફ ઉર્ધ્વમાં આવે તે ઉત્તર દિશા. ઉત્તર દિશા અને પૂર્વ દિશામાં મુખ રાખવાનો બીજો અર્થ અહીં મને એવો સમજાય છે કે જ્યાં તમને પ્રકાશની અનુભૂતિ થતી હોય તેવી બાજુ મુખ રાખવાનું. તમારે તે પૂર્વ છે તમારું અને ઉત્તર એટલે આમ સહેજ ઉપર રાખવાનું છે, આમ નથી થઈ જવાનું, બરાબર? એ ઉત્તર દિશામાં આ દક્ષિણ દિશા થઈ ગઈ. એટલે આપણે એને સહેજ પૂર્વ દિશા અને ઉત્તર દિશામાં મુખ રાખવાનું, એવી રીતના આપણે જોવું જોઈએ.

હવે સ્થિર બની જાઓ. કોઈપણ આસનમાં બેસો. ગરદન, મસ્તક અને શરીરને સમાન ભાવથી રાખીને – બધું એક જ છે, આમ એક લીટીમાં – પણ સમાન ભાવથી રાખીને. હવે શું કરવાનું? મોં બંધ કરીને સારી રીતે બેસો અને સ્થિર થઈ જાવ.

હવે નાસિકાની ટોચ પર, નાસિકાની ટોચ પર ચંદ્રમંડળની ભાવના કરવી જોઈએ. અહીંયા ચંદ્ર છે એમ, આ ચંદ્ર છે એવી રીતે ત્યાં ઓમકાર રૂપ પ્રણવના બિંદુમાં તૂર્ય સ્વરૂપ પરમાત્મા તત્વને અમૃતનો સ્ત્રોત એટલે કે ધારા વહેવડાવતા આંખો દ્વારા પ્રત્યક્ષ જોવું જોઈએ. તમારે આ રીતના આમ શાંત સ્થિર થઈને બેઠા પછી અહીંયા ચંદ્રમંડળ છે એની ધારણા કરવાની. અહીંયા આ જે ઓમકાર છે એમ જોવાનું અને એનું બિંદુ જે આ જગ્યા આવે છે, ત્યાંથી એ બિંદુમાંથી અમૃત વહી રહ્યું છે એમ આંખો વડે જોવાનું. એ અનુભવ વખતે ચિત્તને પૂરેપૂરું, સંપૂર્ણ રીતે એકાગ્ર રાખવું જોઈએ.

ત્યારબાદ ઈડા નાડી દ્વારા, નાસિકાના ડાબા છિદ્ર દ્વારા પ્રાણવાયુને ખેંચીને ઉદરમાં ભરી લેવાનો. એ કર્યા પછી આ શરીરની અંદર રહેલું જે અગ્નિ તત્વ છે, તેને જાગૃત કરે છે. હવે અગ્નિ તત્વ જાગૃત થઈ જતાં, એનું વાયુનું સાનિધ્ય મેળવીને જ્વાળાઓ સાથે પ્રજ્વલિત થઈ ગયું છે તેમ જોવાનું. ત્યાર પછી પ્રણવના બિંદુ અને નાદથી સંયુક્ત થઈને અગ્નિ બીજ 'રમ'નું ચિંતન કરવાનું. આવી રીતે આમ બેઠા, હમ, અવાજ કર્યા વગર મનમાં કરવાનું છે. સમજણ માટે બતાવ્યું.

હવે શ્રેષ્ઠ સાધન પિંગલા નાડી: નાસિકાના જમણા છિદ્ર દ્વારા પ્રાણવાયુને વિધિપૂર્વક ધીરે ધીરે ધીરે બહાર કાઢવાનું. પહેલા આપણે ડાબાથી લીધું, પછી અગ્નિ સાથે એને સંલિપ્ત કર્યો, હવે 'રમ' બીજનું ચિંતન કર્યું અને પછી હવે જમણા નસકોરાથી બહાર કાઢવાનો. તો આજે 'રમ' બોલવાનું છે, તે કુંભક કરીને બોલવાનું છે, સમજાયું? 'રમ'નું જે અંદર જે નાદ થવો જોઈએ, ઉચ્ચારણ નથી કરવાનું, મોઢેથી નથી બોલવાનું, મનમાં પણ નથી બોલવાનું, પણ એક ગુંજારાવ થવો જોઈએ. અને સાથે સાથે એક બસ અગ્નિની જ્વાળા પ્રદીપ્ત થઈ રહી છે જબરજસ્ત રીતે, એવી રીતે અગ્નિ બીજનું ચિંતન કરી. ત્યારબાદ પિંગળા નાડીના માધ્યમથી પહેલાની જેમ જ પ્રાણવાયુને ધારણ કરવાનું. એટલે વારેવારે શું કીધું કે ડાબેથી લેવાનો, હોલ્ડ કરવાનો, જમણેથી કાઢવાનો; પછી જમણેથી લેવાનો, હોલ્ડ કરવાનો અને ડાબેથી.

પહેલી વખતે તમારે ચંદ્રનું એ જોવાનું છે, બીજી વખત તમારે સૂર્યનું જોવાનું છે. બે વાત તમને કરી દીધી, બરાબર? અહીંયા બંને વખતે અગ્નિ બીજ જ ચિંતવવાનું છે. આવી રીતે આ પ્રક્રિયા દ્વારા ત્રણ-ચાર દિવસો સુધી એકાંતમાં અથવા દરરોજ ત્રિકાળ સંધ્યાના સમયમાં ત્રણ-ચાર અથવા છ વાર આ ક્રિયા કરવી જોઈએ. આ ક્રિયા કેટલી વાર કરવાની? છ વખત. આ ક્રિયાથી સાધકની નાડી કેવી થઈ જાય? પવિત્ર બની જાય, શુદ્ધ થઈ જાય. ત્રણ સંધ્યાના અંદર તમે ત્રણ-ત્રણ વખત કરશો તો નવ વખત થશે. હવે ત્રણ સંધ્યાઓના સમયમાં ન કરી શકાય તો આપણે એમને એમ કીધું, એક સાથે છ વખત તમે કરજો. તો બપોરની સંધ્યામાં ન કરી શકીએ તો સવારે છ વખત, સાંજે છ વખત, ૧૨ વખત પણ કરી શકાય. તમારા પાસે પૂરતો સમય છે અને તમારે તત્પર છે, તો તમે છ-છ વખત કરી શકો. છ તરી ૧૮ વખત થાય આખા દિવસની અંદર.

એથી વધારે આ રમબીજ વાળી આ પ્રક્રિયા કરવાની નહીં. એનાથી શું થશે? ત્રણ-ચાર દિવસમાં જ સાધકની નાડી પવિત્ર બની જશે અને નાડી શુદ્ધિના અલગ ચિન્હ પણ દ્રષ્ટિગોચર થવા માંડે છે.

હવે એના ચિન્હો કયા કયા છે? તો કે શરીર એકદમ હલકું બની જશે. પછી તો કે જઠરાગ્નિ તીવ્ર થઈ જશે, ખૂબ ભૂખ લાગે, જબરજસ્ત એમ કે અને અનાહત નાદની અભિવ્યક્તિ થવા લાગે છે. તમને આમ કરીને આમ ઠપ ઠપ ઠપ જેમ અહીં સંભળાય છે એવી રીતે જે અનાહત નાદ છે તે તમને સીધો જમણા કાનમાં સંભળાવવાનો શરૂ થવા માંડે છે. એટલે આ જે લક્ષણો છે તે સિદ્ધિના ઉત્પન્ન થવાનો બોધ કરાવી રહ્યા છે, જાણકારી આપી રહ્યા છે કે તમે બરાબર બરાબર એ રસ્તે આગળ જઈ રહ્યા છો. જ્યાં સુધી આ લક્ષણ દેખાય નહીં ત્યાં સુધી આ રીતે અભ્યાસ કરતા જ રહેવું જોઈએ. તો રોજના ૧૮ પણ પછી કોઈ દિવસ ચૂકી ગયા એવું નહીં. એમ તમારે અમુક તો કરવા જ જોઈએ. તો ત્રણ કે છ નો નિયમ રાખ્યો હોય તો પદ્ધતિસર ગાડી ચાલ્યા કરે. ઉતાવળ હોય તો તમે થોડા વધારે કરી શકો આવી રીતના.

હવે અથવા આ બધા આ બધું છોડી દેવાનું. આ પહેલી ક્રિયા કીધી તમને કે આવું કરો. પછી કે આ બધું છોડી દેવાનું અને માત્ર આત્માની શુદ્ધિનું જ અનુષ્ઠાન કરવું જોઈએ. કશું નહીં કરવાનું આ બધું. માનવ ભય શું કહે છે? "આ આત્મા હંમેશા પવિત્ર, નિત્ય, સુખ સ્વરૂપ અને સ્વપ્રકાશિત છે. અજ્ઞાનતાને કારણે જ એમાં મલિનતા દેખાય છે. જ્ઞાન થયે હંમેશા વિશુદ્ધ રૂપે પ્રકાશિત થવા લાગે છે. જે મનુષ્ય અજ્ઞાન રૂપી મળ અને કીચડને જ્ઞાન રૂપી જળથી ધોઈ નાખે છે, એ મનુષ્ય પરમ પવિત્ર છે. જે મનુષ્ય જ્ઞાનની અવગણના કરીને લૌકિક કર્મોમાં આસક્ત રહે છે, એ પવિત્ર નથી." સો પવિત્ર થવા માટે શું કરવાનું? "હું વિશુદ્ધ આત્મા છું." તમારા માટેનો રસ્તો આવો પણ છે, બરાબર? જેને પ્રાણાયામ ને આવું બધું નથી કરવાનું એને આ કરી શકાય. એવો બહુ સારો રસ્તો છે. તો દરેકના માટે છે.

જોયું ને તમે કે એની પ્રકૃતિ કેવી રીતે કામ કરે છે, એના પ્રમાણમાં એને એવા માર્ગ જે તે ગુરુ આપણા બતાવતા હોય છે.

હવે છઠ્ઠા ખંડની અંદર પ્રાણાયામની વિધિ, તેના ફળ અને વિનિયોગનું વર્ણન છે. અહીં દત્તાત્રેયજી કહે છે કે, "હે સાંકૃતે, હવે પ્રાણાયામનું વર્ણન કરું છું. તેને શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રવણ કરો. એ વિધિને તમે બરાબર સમજો, સાંભળો. આ ત્રણેયમાં પૂરક, કુંભક અને રેચક દ્વારા જે પ્રાણોનો સંયમ પૂર્ણ થાય તેને જ પ્રાણાયામ કહેવાય છે." પ્રાણનો સંયમ છે તેને પ્રાણાયામ કીધો. બેફામ ગમે તેમ શ્વાસ લીધા હોય તે બધું પ્રાણાયામ નથી. પ્રણવના ત્રણ વર્ણ અકાર, ઉકાર અને મધ્ય મકાર છે. તેને ક્રમશઃ પૂરક, રેચક અને કુંભક સાથે સમાનતા રાખનાર કહેવામાં આવેલા છે. આ આકાર છે, આ કુંભક એ ઉકાર છે. જે આપણે શ્વાસ બહાર કાઢીએ નાખ્યો તેને આપણે મકાર કહીએ. તો અહીંયા આગળ શું આવશે? હમ સાઉન્ડ અહીંયા આવે છે. અ કરીને ખેંચવાનું, હમ એ અહીંયા કાઢે છે. હમ હમ. હવે અહીંયા હમ આ મકાર.

આ રીતે પ્રાણાયામની વિધિ છે. એમાં આ ત્રણેયને વર્ણના સમૂહને ઓમકાર તરીકે બતાવવામાં આવ્યો છે. એટલે પ્રાણાયામ પ્રાણાયામ જે છે તે પણ કેવો છે? પ્રણવ રૂપ છે. એના ઇક્વિવેલેન્ટ છે. તમે બોલીને કરો, એમને એમ કરશો, ગમે તે કરશો, તમે પ્રાણાયામ અ, ઉ ને મ જ કરો છો.

જ્યારે પણ તમે પૂરક, રેચક અને કુંભક કરો છો તે વખત ઈડા નાળીના માધ્યમથી વાયુને ધીરે ધીરે ખેંચીને ઉદરમાં ધારણ કરો. પેટ સુધી લાવવાનો, આમ બધું ભરી દેવાનું, પેટની અંદર લાવવાનો. એ પૂરક વખતે ૧૬ માત્રાનો પ્રયોગ કરો. ૧૬ માત્રા એટલે ચાર ઓમકાર એટલો ગાળો અને શ્રેષ્ઠ આખ આકારનું ધ્યાન કરો. શ્રેષ્ઠ આકાર કયો છે? ઓમ, બીજો કોઈ નહીં. ત્યારબાદ ઉદરમાં ભરેલા એ વાયુને થોડા સમય સુધી અંદર ધારણ કરી રાખો. એ વખતે ૬૪ માત્રાનો સમય લગાડો અને ઉકારનો જપ કરો. કુંભકની અંદર ઉકાર, શ્વાસ લેતી વખતે અકાર અને જ્યાં સુધી સંભવ બની શકે ત્યાં સુધી જપમાં મનને એકાગ્ર કરીને વાયુને આત્મસાત કરતા વાયુને અંદર શોષવાનો છે ત્યાંને ત્યાં જઠરની અંદર, પેટની અંદર. ત્યારબાદ વિદ્વાન પુરુષો ૩૨ માત્રાનો સમય લગાડીને મકાર પ્રમુખ ઓમકારના ભાવ સહિત નાડીના માધ્યમથી ધીમે ધીમે ધારણ કરેલા વાયુને બહાર કાઢી નાખે છે.

આ રેચક. આ રીતે એ એક પ્રાણાયામ થયો. આ રીતે દરરોજ અભ્યાસ કરતા રહેવું જોઈએ. જો દરરોજ કહી દીધું. ત્યારબાદ ફરીથી પિંગળા વાળી નાડી દ્વારા વાયુને ધીમે ધીમે અંદર ભરતા ૧૬ માત્રાથી અકાર પ્રણવનું ધ્યાન કરવાનું. વાયુ ઉદરમાં ભરાઈ જાય ત્યારે ૬૪ માત્રાથી ઉકાર અને ઓમકારનો જપ કરતાં કરતાં વાયુને અંદર ધારણ કરી રાખવાનો. ત્યાર પછી ૩૨ માત્રાથી મકારનું ધ્યાન કરતાં કરતાં ઈડા મારફતે પ્રાણવાયુને બહાર કાઢી નાખો. આ રીતે વારંવાર અભ્યાસ કરો અને પ્રત્યેક દિવસે પ્રાણાયામનો અભ્યાસ હંમેશા કરો. આ રીતે દરરોજ અભ્યાસ કરવાથી છ માસમાં જ જ્ઞાન સંપન્ન.

છ માસમાં જ્ઞાનવંત બની જાય છે. શ્વાસ ના લેવાય તો શ્વાસ લેવાઈ રહ્યો છે એની ભાવના તો થાય અને લેવાઈ જાય તે દરમિયાન "ઓ"નું ધ્યાન કરો. પછી હોલ્ડ કરો. એટલે આ ૧૬, ૬૪ ને ૩૨નું માપ છે. ૧૬ માત્રા એટલે ચાર ઓમકાર જેટલો સમય. ચાર વખત "ઓમ ઓમ ઓમ ઓમ" આ બોલો એટલું તમને આ ચાર ઓમકાર થયા. તમારે એટલું માપ થયું તમારું. તો એવા ૧૬ માત્રા થવી જોઈએ. ૧૬ ચોકું ૬૪ થઈ ગયા. તો ૬૪ વખત તમે "ઓમ ઓમ ઓમ ઓમ" એમ બોલો છો ત્યાં સુધી તમારે શ્વાસ લીધે રાખવાનો છે.

હવે ૬૪ ચોકું જેટલા થાય એટલા ઓમકાર સુધી તમારે હોલ્ડ કરી રાખવાનું છે અને ઓમકારનું ધ્યાન કરવાનું છે. અને ૩૨ ચોકું એટલા માપ દરમિયાન તમારે "હમ" મકારનું ધ્યાન કરતાં કરતાં બહાર કાઢવાનું. એમાં પણ ડાબેથી શરૂ કરો, જમણેથી કાઢો; જમણેથી શરૂ કરો, ડાબેથી કાઢો. વચ્ચે હોલ્ડ કરો. હોલ્ડ ૬૪નો છે, બરાબર ૬૪ માત્રાનો. સમજાય ગયું? એની ક્વેશ્ચન?

આમ કરવાથી છ માસમાં જ વ્યક્તિ જ્ઞાન સંપન્ન બની જાય છે. જ્ઞાન સંપન્ન એટલે જ્ઞાન સંપન્ન એટલે એને જ્ઞાન થવાની તૈયારીઓ થઈ ચૂકી છે અને એ વ્યક્તિને જ્ઞાન થઈ પણ જાય. એની અંદર કેવી પરિણતિ એને ઊભી કરી છે એના ઉપર છે. પણ ટૂંકમાં એ કહેવાય કે ખેતર તૈયાર છે. બિલકુલ બિલકુલ. શું? ખેડાઈને પાક થઈને પછી આમ ફસલ તૈયાર થઈ ગઈ હોય ને જેવું ખેતર દેખાય એવું દેખાય છ મહિના પછી. બરાબર.

સતત એક વર્ષ સુધી ઉપર કહેલી વિધિથી પ્રાણાયામ કરવાથી સાધકને અવિનાશી બ્રહ્મનો સાક્ષાત્કાર થઈ જાય છે. એક વર્ષ પ્રાણાયામ આ રીતે કરવાના. ૧૬, ૬૪, ૩૨. એકવાર સમજાવો. વાત કરીને આપણે. ૧૬ સુધી શ્વાસ લેવાનો ડાબેથી. ડાબેથી ૬૪ સુધી રોકી રાખવાનો. ૬૪ માત્રા. ૬૪ ઓમકાર થાય ત્યાં સુધી તો કરો. ૬૪માં તો બહુ થાય. તો ચાર ચાર, ૧૬, આઠ ને ૬૪ તો બહુ વધારે. ૬૪ માત્રા સુધી કરવાનું છે. હોલ્ડ કરવાનું. ઓહો! અને તમારે થાય ના થાય એ પ્રશ્ન નથી. અહીંયા આગળ આપેલું છે. તમારે ત્યાં સુધી પહોંચવાનું છે. એ પહેલા દિવસે તમે ૬૪ માત્રાનો કરો એવું મેં કીધું નથી. અહીંયા આગળ લખ્યું પણ નથી.

આ જે છે તે માપ તમારું ધીરે ધીરે વધશે. એટલે આ માપ કયું છે કે એક, ચાર ને આઠ વાળું. એક, આઠ અને ચાર વાળું છે માપ. એને તમે એવું સમજો કે એક લો તો તમારે અહીંયા આગળ આઠ સુધીને હોલ્ડ કરવાનું છે અને ચાર સુધી કાઢવાનો છે. બે લો તો તમારે ૧૬ સુધીને કરવાનું છે અને આઠ સુધીને રોકવાનું છે. ત્રણ કરો તો એના પ્રપોશનમાં, ચાર કરો તો એના પ્રપોશનમાં એવી રીતના કીધું. તો ૧૬ માત્રા સુધીને પહોંચવાનું ધીમે ધીમે. જે એક માત્રા છે તમારી, સમજાયું? લેતી વખતે "ઓમ" કીધું ને? "અ" એ ભાવ રાખવાનો છે અંદર. બોલવાનું નથી ત્યાં. હા. એ બાય ઈટસેલ્ફ જે તમે આ કરો છો, ધેટ ઇક્વિવેલેન્ટ ટુ "અ". હોલ્ડ કરો છો, ધેટ ઇસ ઇક્વિવેલેન્ટ ટુ "ઉ". અને બહાર કાઢો છો, ધેટ ઇસ ઇક્વિવેલેન્ટ ટુ "મ". ફરી પાછા અહીંથી શરૂ કરો છો જમણેથી, ધેટ ઇસ ઇક્વિવેલેન્ટ ટુ "અ". પાછું હોલ્ડ કરો તે "ઉ".

અને પછી અહીંથી બહાર કાઢો છો તે "મ" જ. તો એક પ્રાણાયામ પૂરો થયો. હવે સમજ પડી ગઈ? ક્લિયર? અને સ્ટેપ બાય સ્ટેપ જવાનું ધીમે ધીમે. બોલવાનું નથી અંદર. એ ભાવ પકડવાનો તમારે કે તમે આ કરી રહ્યા છો. તમે એ સ્વરૂપને જોઈ પણ શકો ત્યાં આગાળે. તો તમારી વાણી જેને કહેવાય કે પરાજપ શરૂ થઈ જશે. જપ થાય છે પણ પરામાં થાય એ શરૂ થઈ જશે. ફળ તો એનું પણ જોરદાર આવશે સામે.

આમ "ઓમ" જોવાનું. બરાબર. આ લાલ છે. પછી એક કાળો છે "ઉ". અને પછી અહીંયા આગળ આમ આવે છે તે પીળો છે "મ". પછી રેફ છે, ચંદ્રાકાર તે કેવું છે? શુભ્ર જ્યોતિ. અને બિંદુ. તો તમારે આ જ ને સામે આમ જોવાનું જાણે કે આમ લખેલો છે. આવા કલરની અંદર આવી રીતના બનાવેલો છે. અને બસ એનો અભ્યાસ કરવાનો. આવું ચિત્રામણ કરી નાખજો એક દાડો. પછી કાયમી કામ લાગશે.

તો સતત એક વર્ષ સુધી આવી વિધિથી પ્રાણાયામ કરતાં સાધકને અવિનાશી બ્રહ્મનો સાક્ષાત્કાર થઈ જાય છે. તેથી હંમેશા પ્રાણાયામનો અભ્યાસ કર્યા કરવો જોઈએ. જે પુરુષ યોગના અભ્યાસમાં સંલગ્ન રહીને હંમેશા પોતાના ધર્મના પાલનમાં જોડાયેલો રહે છે, એ પુરુષ પ્રાણાયામ દ્વારા જ સદજ્ઞાન રૂપી પ્રકાશને મેળવીને, સદજ્ઞાન રૂપી પ્રકાશને મેળવીને, સદજ્ઞાન રૂપી પ્રકાશને મેળવીને શું થાય છે? સંસાર સાગરથી મુક્ત થઈ જાય છે. તો તમે જોયું કે અહીંયા આગળ સદજ્ઞાન એટલે શબ્દ જ્ઞાન નથી. સદજ્ઞાન રૂપી પ્રકાશને મેળવીને, ફરી એક વખત બોલું છું, સદજ્ઞાન રૂપી પ્રકાશને મેળવીને તમારે પ્રકાશ મેળવવાનો છે. એ પ્રકાશ છે પરમાત્મા છે તેને પ્રાપ્ત કરવાનું. તેને મેળવીને શું કરવાનું છે? સંસાર સાગરથી મુક્ત થવાનું છે. સંસાર સાગર છે પણ અજ્ઞાનનો છે અને પેલો પ્રકાશનો છે.

તો આમાંથી નીકળીને તેમાં જ જવાનું છે તમારે. "અસત્યો માહેથી પ્રભુ પરમ સત્યે તું લઈ જા." તો લઈ જશે કોણ? પ્રાણાયામ કરશો તો.

વાયુને બહારથી ખેંચીને ઉદરમાં અંદર ભરવાની ક્રિયાને પૂરક કહેવામાં આવે છે. જળથી ભરેલા ઈંડાની માફક વાયુને ઉદરમાં ભરી રાખવાને કુંભક કહેવામાં આવે છે. અને વાયુને ફરીથી ઉદરમાંથી બહાર કાઢવાની ક્રિયાને રેચક કહેવામાં આવે છે.

હવે આ આગળની વાત કરે છે કે આ પ્રાણાયામ કરતાં કરતાં જો શરીરમાં પડસેવો થઈ જાય, તેને બધા જ પ્રાણાયામોમાં નિમ્ન શ્રેણીનો પ્રાણાયામ કહેવામાં આવે છે. અગર પ્રાણાયામ કરતી વખતે શરીર ધ્રુજવા માંડે, કંપવા માંડે, તો એને મધ્યમ શ્રેણીનો પ્રાણાયામ કહેવામાં આવે છે. અને અગર પ્રાણાયામ સમયે દેહ ઉર્ધ્વ તરફ ઉઠતો હોય એવું જ્યારે લાગે, તો તેને ઉત્તમ પ્રકારનો પ્રાણાયામ કહેવામાં આવે છે. તો પ્રાણાયામ કરશો એટલે પહેલા નિમ્ન શ્રેણીનો થશે, પછી મધ્ય શ્રેણીનો થશે અને ઘણા કાળે કરીને પછી ઉત્તમ શ્રેણીનો પ્રાણાયામ પણ થશે અને સિદ્ધ થઈ જાશે. જ્યાં સુધી ઉપર ઉઠવાની અનુભૂતિ વાળા પ્રાણાયામની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત...

થાય નહીં ત્યાં સુધી ઉપર જણાવેલી વિધિ દ્વારા બંને પ્રકારના પ્રાણાયામોનો જ અભ્યાસ કરતા રહીને ઉપયુક્ત ઉત્તમ શ્રેણીનો પ્રાણાયામ પૂર્ણ થયેથી જ્ઞાની મનુષ્ય સુખી થઈ જાય છે. એને પ્રકાશ પ્રાપ્ત થઈ જાય છે. પછી તો એટલે પૂરું થઈ ગયું. આ એક શ્રેણીનો એટલે આમ આ જે બતાવે છે તે બંને બતાવે આવે એમ.

"હે સુવ્રત, પ્રાણાયામ દ્વારા ચિત્ત પવિત્ર બની જાય છે તથા એ પવિત્ર ચિત્તમાં અંદરથી પ્રકાશ સ્વરૂપ શુદ્ધ આત્મ તત્વનો ધીરે ધીરે સાક્ષાત્કાર થવા માંડે છે. સદાય પ્રાણાયામમાં રત રહેનાર શ્રેષ્ઠ પુરુષનો પ્રાણ ચિત્તની સાથે જોડાઈને પરમાત્મામાં પ્રતિષ્ઠિત થઈ જાય છે. એનું શરીર ક્રમશઃ ધીરે ધીરે ઉપર ઉઠવા લાગે છે. આ પ્રાણાયામથી જ્ઞાનને મેળવીને મોક્ષ પ્રાપ્ત કરી લે છે. રેચક અને પૂરકથી મુક્ત થઈને વિશેષ રૂપે કુંભકનો જ દરરોજ અભ્યાસ કરવો જ જોઈએ."

એકદમ જ કુંભક જે છે એ સ્થિતિમાં જ રાખી મૂકવાનો, એનો અભ્યાસ કરવાનો એમ કહેવા માંગે. આ રીતે દરરોજ પ્રાણાયામ કરનાર યોગી તમામ પ્રકારના પાપોથી મુક્ત થઈને શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી લે છે. એ મનુષ્ય મન સમાન વેગવાન અને મનોજયી બની જાય છે. મનોજ ભૈયા બની જાય છે. વાળ પાકી જવા, ધોળા થઈ જવા, બીજા દોષો પણ નષ્ટ થઈ જાય છે. બધા દોષો જે શરીરની અંદર પ્રકૃતિમાં રહેલા છે, બધા સાફ થઈ જાય, બધું ખતમ થઈ જાય. એ મનોજ ભૈયા, આ મનોજ ભૈયા નથી પણ આ મનોજ ભૈયા, એ મનોજ ભૈયા થઈ જવાના છે. પ્રાણાયામમાં અતુટ નિષ્ઠા રાખનાર મનુષ્ય માટે કંઈ જ દુર્લભ નથી, કારણ કે એ જપ કરી રહ્યો છે. પ્રાણાયામની સાથે સાથે ઓમકાર જોવાનું કીધું તમને. એટલે જેટલા પ્રાણાયામ કરો છો એટલા ઓમકારનો જપ થઈ રહ્યો છે સામે અને એ પણ કેટલી અતિ તીવ્રતાથી થઈ રહ્યો છે. તેથી મનુષ્યએ પૂર્ણ પ્રયત્નશીલ રહેતા પ્રાણાયામોનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

હવે તમોને પ્રાણાયામનો વિનિયોગ એટલે કે વિશેષ પ્રયોગ બતાડું છું, જેનાથી બંને સંધ્યાઓમાં અથવા બ્રહ્મ મુહૂર્તમાં અથવા તો મધ્યાહન કાળમાં સતત બહારના પ્રાણવાયુને અંદર ખેંચીને ઉદરમાં ધારણ કરો અને ઉદરમાંથી ગ્રાણેન્દ્રિયમાં, અગ્રભાગમાં, નાભીની મધ્યમાં અને પગના અંગૂઠામાં એ પ્રાણ વાયુને પ્રતિસ્થાપિત કરો, સ્થાપિત કરો, પ્રતિષ્ઠિત કરો એને. એટલે શું કીધું અહીંયા આગળ કે આપણે પ્રાણ જે છે તેને આમ લેવાનો. અ, ઉ, જ બરાબર? અ, ઉ, મ. પ્રાણ લીધો. સ્થાપિત કરવાનો છે અ, ઉ, મ બંને જગ્યાએ એવી રીતે ને સ્થાપિત થાય છે. લેવાનો પછી અહીંયા હોલ્ડ કરવા માટે પછી ઉપર જશે ને પ્રાણ અ કરવા માટે ઉ પાછો ફરી નીચે આવશે ઉ અહીંયા આગળ સ્થાપિત કરી દીધો પછી ઉક વસ્તુ છે. એક વસ્તુ છે તમે લીધી છે એનો પહેલો કોળિયો તમે અહીં મૂકો છો, બીજો કોળિયો અહીં મૂકો છો અને ત્રીજો અહીંયા આગળ બે ભાગ કરીને બે પગના અંગુઠામાં મૂકો છો એવું જો ઓછો બરાબર?

ફરીવાર, ફરી વખત એટલે શ્વાસ લઈએ છીએ, લીધો હા. પછી હોલ્ડ કર્યો હમ. હોલ્ડ કર્યો ને હા. ત્યારે હોલ્ડ કર્યો ત્યારે શું? અહીંયા અહીંયા હોલ્ડમાં એ કરવાનું. ઓકે. અને પછી એક્સેલ કરી દેવાનું. પછી રાખવાનું. હવે બહાર કાઢો એટલે મેઈન વસ્તુ છે હોલ્ડ કરીએ ત્યારે ત્રણ કોળિયા એક, બીજો અને ત્રીજો લેવાનો અને છોડવા તો નોર્મલ રિધમ છે બસ. બરાબર સમજ પડવી જરૂરી છે. પૂરકમાં વાંધો નથી, રેચકમાં વાંધો નથી. ત્યાં પણ તમારો અ તો ચાલ્યો છે. અહીં ઉ માં આયા. ઉ માં પાછો ફરી અ, ઉ, મ એવી રીતના ચાલે છે અને અહીંથી પાછું બહાર નીકળી જાય છે તે વખતે હમ ચાલે છે અને જે લેવાય છે તે લાલ છે, જે રોકાય છે તે કાળું છે અને જે બહાર નીકળે છે તે પીળું છે. સમજાયું? હવે કલરની રીતે બે તમને કહી દીધું.

એનાથી ઉપર જે રેફ છે તે જ બિલકુલ ચંદ્ર જેવો પ્રકાશની એક વલય છે અને તેની અંદર બિંદુ છે જે દેહ દિપ્યમાન છે. સૂર્ય સમાન તેજસ્વીને ચંદ્ર સમાન શીતળ એવું એ બિંદુ સ્વરૂપ છે. "ઓમકારમ બિંદુ સંયુક્તમ નિત્યમ ધ્યાયંતિ યોગીન કામદમ મોક્ષદમ ચૈવ ઓમકારાય નમો નમઃ." એ બિંદુ સ્વરૂપમાં જઈને પછી ત્યાંથી તમારે જ્યાં જવું હોય ત્યાં જવાય. જે મલ્ટીવર્સમાં આંટો મારવો હોય, જે લોકમાં આંટો મારવો હોય, જ્યાં જવું હોય ત્યાં તમે જઈ શકો છો. બિંદુ, બિંદુની અંદર બધું જ લય દેવાનું.

એક સવાલ વચ્ચે. એટલે આવાગમન પણ જતું રહેશે પછી આપણે. એટલે કોમન બધા માટે પૂછવા માંગું છું કે આપણે ઘણીવાર કહીએ ને કે અમુક વસ્તુઓ મારે માફક ન આવતી હોય. અમુક આપણે જ્ઞાન માર્ગ છે, અમિતભાઈને કહીએ તો એમનો કર્મ માર્ગ છે કે યમ, રમ, વોમ. તો એ બધું આપણને માફક ઘણાને બોડીને જ માફક ન આવતું હોય અને ઘણાને એવું હોય કે બીજા ધોરણમાં ભણતો હોય હવે પીએચડીમાં આવી ગયો તો એ બધું હવે નીચે થઈ ગયું એમ. હવે કેવળ પ્રકાશનો અનુભવ કરતો હોય, યમ, રમ કરતો હોય તો પછી એ માફક નો કહેવાય. છેક સુધી પહોંચી ગયો ને પછી આવું કરવાનું એમ. અને બીજું સ્ટેપ એવું છે કે એની બોડીને જ આવું બધું કરવું માફક નથી આવતું કારણ કે એનો માર્ગ અલગ છે. પણ જ્યારે આ પ્રાણાયામ કરે, પ્રાણાયામના જે આ બધી વિધિ છે એ બધા જ કરી શકે કે એમાંય તે અમુકને માફક નો આવે, અમુક પ્રાણાયામ અમુકને આવે?

કારણ કે સાધક આ કરું. પછી બીજો સવાલ એમ થાય કે ઘણી સાધનાઓ અત્યારે લોકો કરતા હોય છે. આપણે કુંડલિની આ તે અત્યારે જે બહુ બધું ચાલે છે એમાં લોકોને એટલા બધા સિન્ડ્રોમ ને એટલું બધું દેખાય છે કે કરતાં કરતાં કંઈક થઈ જાય, કંઈક થઈ જાય. અમિતભાઈના ઘરે બે ચાર પાંચ વર્ષ પહેલા એક બેન આવ્યા હતા રહેવા માટે તો એમને બધું એટલું બધું થતું હતું ને બધી આખી વિધિ એમ કે એવું બધું થવા પાછળના કારણો અને એવું કંઈક એમ. આ બધું થાય છે તે પ્રાણાયામ માફક નથી આવતા, વિધિ બરાબર નથી હોતી, વિધિ બરાબર નથી થતી, વિધિ બરાબર અને વ્યક્તિ એને પૂરી સમજ્યા.

વગર કરી રહ્યો છે, તેના દુષ્પરિણામો ભોગવી રહ્યો છે. આ જે અહીં ભગવાને કીધેલા પ્રાણાયામ છે, એ પદ્ધતિથી જો કરવામાં આવે તો એના ફળ આવા જ મળે. એમને ફક્ત ત્રણ વાત કરી કે કનિષ્ઠ પ્રાણાયામ થશે તો શું થશે? તો કે ખૂબ પરસેવો થશે. મધ્યમ પ્રાણાયામ થશે તો શરીર બધું કાંપશે, ધ્રુજશે, બધું એવું થશે; એ મધ્યમ છે. અને ઉત્તમ પ્રાણાયામ ની અંદર શું થશે કે માણસ બેઠેલો હશે ત્યાંથી આમ જાણો ઉપર ઉઠી રહ્યો છે એવી ભાવના થશે. ઉઠી પણ જાય, લેવીટેશન શરૂ પણ થઈ જાય એને. તો આ ત્રણ પ્રકારના પ્રાણાયામ કીધા. આ ત્રણ ફળને પણ તમે બાજુ પર મૂકી દો. એમણે તો શું કીધું કે પ્રાણાયામ દ્વારા તમે પરમ પ્રકાશને પામી જાવ જશો. તે પામવાનું છે. આ બધું તો બધું ડાળા પાંખડા જેવું છે. તો આપણું લક્ષ્ય શું છે? પરમ જ્ઞાન, પરમાત્મા તત્વમાં પ્રવેશ પામવો, પરમ તત્વ સાથે એકરૂપ થઈ જવું એ છે પ્રાણાયામનો લક્ષ્ય અને ઉદ્દેશ્ય.

જે કંઈ છે તે આટલો જ છે. કારણ કે આ પ્રાણાયામ કરો છો તમે, પણ વાસ્તવમાં તમે જપ પણ કરી રહ્યા છો. ઓમકારનું પ્રણવ જપ થઈ રહ્યો છે તમારે, એવી વાત.

એટલે આવી રીતે જે આપણે જોયું કે ત્રણ જગ્યાએ આને સવારે અથવા સાંજે જ્યારે પ્રાણ આપણે લઈ અને આવી રીતના હોલ્ડ કરીશું અને ત્યાં સ્થાપિત કરીશું તો શું થશે કે મનુષ્ય બધી જ જાતના પાપોથી મુક્ત થઈ જાય. પાપ એટલે દુષ્કૃત્ય જે નહોતું કરવું જોઈએ એવું બધું જે કાંઈ થયું છે તે બધાથી, તે પછી તેના પરિણામોથી તે મુક્ત થઈ જાય. સો વર્ષ સુધી જીવન ધારણ કરીને રહી શકે છે આ વ્રતને નિષ્ઠાપૂર્વક નભાવનાર મુનિશ્વર. બાહ્યના અગ્ર ભાગમાં ધારણ કરવાથી પ્રાણ વાયુ પર વિજય મેળવી લેવાય છે. નાભીના મધ્ય ભાગમાં પ્રાણવાયુને ધારણ કરવાથી બધી જાતના રોગોનું સમન થઈ જાય છે. હે વિપ્ર, પગના અંગૂઠામાં વાયુને સ્થિર કરવાથી, ધારણ કરવાથી શરીરમાં હલકાપણું આવવા માંડે છે. એટલા માટે આ ત્રણ જગ્યાએ કરવાનું કીધે, સમજાયું?

યોગનો અભ્યાસ કરનાર વ્યક્તિ જે જીભના માધ્યમથી વાયુને ખેંચીને અને હંમેશા પીતો રહે છે, એ થાક, બળતરા, જલનની પીડાથી મુક્ત થઈને હંમેશા નિરોગી બની રહે છે. હવે, જીભ દ્વારા પ્રાણવાયુને ગ્રહણ કરીને જીભના મૂળ ભાગમાં જ રોકી રાખવામાં આવે અથવા શાંત ભાવે ભાવનાત્મક અમૃત પાન કરવામાં આવે, એ પ્રમાણે કરવાથી મનુષ્ય બધી જાતના સુખોને પ્રાપ્ત કરી લે. "આજે આવી રહ્યું છે તે અમૃત છે," એમ કીધું. "આ જગ્યાએ હોલ્ડ કરી રાખ્યું છે," એવું તમારે જોવાનું. આના ઉપરના ભાગમાં ત્યાંથી બસ અમૃતના ટપકા પડવાનું ચાલુ થશે, તે પીધે રાખવાના. પછી ભાવનાત્મક રીતે એ મનુષ્ય બધી જાતના સુખોને પ્રાપ્ત કરી લે. પણ આ બાય ઈટસેલ્ફ એ વસ્તુ જ પરમ સુખ જદાયી તમને થઈ જશે, બહુ સારું લાગે તમને. પછી, એ તો ઓટોમેટીક થશે ધીમે ધીમે ધીમે. જે પુરુષ ઈડા નાડી દ્વારા વાયુને ખેંચીને તેને ભ્રમરોની મધ્યમાં સ્થિર કરે છે, ધારણ કરે છે અથવા ભાવના પૂર્વક વિશુદ્ધ અમૃતને ગ્રહણ કરે છે, તે તમામ પ્રકારના રોગોથી મુક્ત બની જાય છે.

બોલો, ડોક્ટરોને શીખવાડવા જોઈએ, નર્સોને શીખવાડવા જોઈએ, બધા દર્દીઓને શીખવાડવું જોઈએ ને? તો જેટલા માંદા પડે છે તે દરેકને ખરેખર જો આટલું આવડી જાય કે "મારે આટલું જ કરવાનું છે," તો એ સાજો થઈ જાય," એમ કહે છે.

આ રીતે એક મહિના સુધી સવાર, બપોર, સાંજની વેળાએ જીભ દ્વારા ધીરે ધીરે વાયુને અંદર ખેંચીને અમૃતપાનની ભાવના કરતાં કરતાં એ પ્રાણવાયુને નાભીમાં ધારણ કરે. પહેલા અહીં બતાવ્યું, હવે અહીં બતાવ્યું. તો વાત પિત્તથી ઉત્પન્ન થતાં બધા જ પ્રકારના દોષની સંદેહ નષ્ટ થઈ જાય છે. વાત અને પિત્ત બે સતાવતા નથી.

હવે નાસિકાના બંને છિદ્રો દ્વારા વાયુને અંદર ખેંચીને એને અગર નેત્રોમાં ધારણ કરવામાં આવે તો નેત્રના બધા જ રોગો નષ્ટ થઈ જાય છે. નેત્ર દ્વારા જેટલા પાપ થયા હોય તે પણ બધા નષ્ટ થઈ જાય.

"હા, બરાબર."

"શું કરવાનું? લેવાનો, પછી આંખમાં હોલ્ડ કર્યા?"

"કેવી રીતે હોલ્ડ કરવાનો છે? આંખમાં લઈ જઈને અને પછી નોર્મલ રિધમ, પછી નોર્મલ રિધમમાં બહાર કાઢવાનું."

"કરી દે, ફેર લાગે."

"અને એની પહેલા જે કીધું વાત, પીત, કફ એમાં અહીંયા હોલ્ડ એક એક નાભીમાં."

"નાભીમાં નોર્મલ શ્વાસ લેવાનો, નાભીમાં હોલ્ડ કરવાનો."

"એ તો પહેલા હતું ને? એની પહેલા પ્રાણાયામ કરવાનું, લેવાનું."

"આખું પહેલેથી થોડું પુનરાવર્તન."

"પહેલા આ લીધો એમાં તો અહીંયા હોલ્ડ કરવાનું કીધું તું ને, આની ઉપર એક એક વાર. પછી બીજું જ્યારે લઈએ એવી રીતે ત્યારે અહીંયા હોલ્ડ કરવાનું. અને આ ત્રીજું શીખવાડ્યું એમાં એ બધા અલગ અલગ ખાલી પેટ, પીત અને વાયુનું કરવું હોય તો નાભીમાં કરવાનું, લેવાનું. તો પેલા ત્રણ જગ્યાએ જગ્યાએ કર્યું, બરાબર?"

"સૌથી પહેલા આપણે એ કરી અને અહીંયા આગળ હોલ્ડ કરવાનું. અહીંથી ચંદ્રનું અમૃત જાણે કે જરી રહ્યું છે અને પી રહ્યા છે એવી ભાવના કરવાની."

"હા, એટલે ત્યાં આગળ ચંદ્રામૃત."

"પછી નાભીમાં અને પગના બે અંગુઠામાં ત્રણ જગ્યાએ પ્રાણને સ્થાપિત કરવાની વાત થઈ આવી રીતે, બરાબર?"

"પછી બીજીની અંદર શું કીધું કે તમારે પ્રાણ આવી રીતના લેવાનો અને પછી એને નાભીની અંદર જ હોલ્ડ કરી રાખવાનું નોર્મલ અને પછી એનો રેચક્ક કરી નાખવાનો."

"ત્રીજાની અંદર એવું કીધું કે કરીને પ્રાણ લેવાનો તમારે અને આનાથી ઉપરના ભાગમાં જ્યાં એ છે ત્યાં આગળ પ્રાણને હોલ્ડ કરી રાખવાનું અને ત્યાંથી અમૃત ટપકા પડ્યા કરે છે એવી એ રીતના અમૃતપાન કરવાનું અને પછી બહાર કાઢી નાખવાનું."

"ઓકે, એવી રીતના એ પ્રાણવાયુને."

"હા, છેલ્લે પછી આપણે અત્યારે આ બેને આંખોમાં હોલ્ડ કરવાનું કીધું અને કાનોમાં રોકવાથી કાનના બધા રોગો નષ્ટ થાય છે."

"આંખ અને કાન બંનેમાં રોકી શકાય ને સાથે?"

"અહીં રોક્યો એટલે શું થયું? નાક, જીભ બધું આવી ગયું. અહીંયા આંખ અને કાન આવી."

ગયા આમરી તો ઓલરેડી છે જ, તો પાંચે પાંચ ઇન્દ્રિયો ઉપર તમે એક સાથે કામ કરી રહ્યા છો. સમજાય છે કંઈ? કેવી રીતે વાયુને અંદર ખેંચીને મસ્તકમાં ધારણ કરવામાં આવે તો મસ્તકના બધા જ રોગોનું સમન થઈ જાય છે. પૂરું થઈ ગયું? સાંકૃતિ, આ બધી જ સત્ય વાતો મેં તમોને બતાવી આવી છે.

ચિત્તને એકાગ્ર કરીને સ્વસ્તિક આસનમાં બેસો. ઓમકાર રૂપી પ્રણવનો જપ કરતાં કરતાં ધીરે ધીરે અપાન વાયુને ઉપર તરફ ઉઠાવો. કાન વગેરે ઇન્દ્રિયોને બંને હાથો વડે સારી રીતે દબાવી રાખો. પછી બંને અંગૂઠાથી બંને કાનોને ઢાંકી દો. બંને તર્જની આંગળીઓથી બંને નેત્રોને બંધ કરી દો. પછી બંને આંગળીઓથી નાસિકાના છિદ્રોને પણ બંધ કરી દો અને ઉપરની તમામ ઇન્દ્રિયોને ઢાંકીને એ વાયુને ત્યાં સુધી મસ્તકમાં ધારણ કરી રાખો. અહીંયા આ ત્યાં સુધી કરી રાખો જ્યાં સુધી આનંદ રૂપી અમૃત પ્રગટ થાય નહીં, ત્યાં સુધી એને હોલ્ડ કરો. મહામુનિ, આ રીતની ક્રિયા કરવાથી પ્રાણવાયુ બ્રહ્મરંધ્રમાં પ્રવેશ કરે છે.

આ કરવાથી, પાપ રહિત સાંકૃતે, જ્યારે પ્રાણવાયુ બ્રહ્મરંધ્રમાં પ્રવેશ પામી જાય, તો સૌથી પહેલાં શંખ ધ્વનિની જેમ એક અત્યંત ગંભીર નાદ થવા માંડશે. આવા પ્રકારનો પણ સૂક્ષ્મ નાદ હશે. વચ્ચે નાદ મેઘની ગર્જના સમાન થવા માંડશે. જ્યારે પ્રાણ મસ્તકની વચ્ચે સારી રીતે પ્રતિષ્ઠિત થઈ જશે, ત્યારે પર્વત પરથી વહેતા ઝરણા જેવો કલકલ શબ્દ આવશે. એવી રીતના અવાજ આવવાનો શરૂ થશે. એની અંદર જ યોગી અત્યંત આનંદની અનુભૂતિ કરતાં સાક્ષાત આત્મોન્મુખ બની જાય છે. ત્યારબાદ આત્મતત્વનું પૂર્ણ જ્ઞાન થઈ જાય છે તથા યોગના પ્રભાવથી સાંસારિક બંધનો સંપૂર્ણ રીતે નાશ થઈ જાય છે.

હવે પ્રાણાયામને કાબુમાં કરવાનો એક બીજો ઉપાય બતાવીએ. એમાં ગુદા અને લિંગ વચ્ચે જે નાડી રહેલી છે, એને "સીવની" કહે છે. એ શિવની શરીરના અર્ધાંશો અને અડધા ભાગને મેળવીને એક બનાવે છે. આ બે ને જોડે છે એમ કે શિવની એ નાડી. જ્ઞાની પુરુષ પોતાની જમણી અને ડાબી એડીથી એ શિવનીને સ્થિર ભાવથી દબાવીને બેસે અને ઘૂંટણો નીચે જે જોડે છે, તેમાં ભગવાન ત્રંબક નામક જ્યોતિર્લિંગની ભાવના કરવી જોઈએ. અહીંયા ત્રંબક ભગવાન આવી રીતના દબાઈને આમ બેસવાનું એને કીધું. "આ જગ્યાએ ભગવાન ત્રંબક છે, ખાલી બેસી લેવાનું. આજ ભગવાન ત્રંબક છે," એવી રીતે બેસવાનું શાંતિથી. એ વાત બતાવે છે, એમાં ભગવાન ત્રંબક નામક જ્યોતિર્લિંગની ભાવના કરવી જોઈએ.

એની સાથે જ માતા સરસ્વતી અને ગણેશજીનું પણ ચિંતન કરવું જોઈએ. ત્યારબાદ બિંદુ યુક્ત ઓમકારનો જપ કરતાં લિંગના છિદ્ર દ્વારા આગળની બાજુથી પ્રાણવાયુને ખેંચીને મૂલાધારની મધ્યમાં સ્થાપિત કરવો જોઈએ. લિંગ દ્વારા પ્રાણ ખેંચવાની વાત છે. "થશે નહીં શરૂઆતમાં, ભાવના કરવાની છે, પછી એક દિવસ થવા માંડશે," સમજાય છે? અને ત્યાંથી લીધેલો એ જે પ્રાણ છે, તેને ક્યાં? મૂલાધારમાં પાછો સ્થાપિત. અને એવું કરવાથી શું થશે કે અગ્નિ પ્રદીપ્ત થઈને કુંડલીની પર આરૂઢ થઈ જાય છે. એક અગ્નિની સાથે લઈને પછી વાયુ સુષુમ્ણા નાડીના માધ્યમથી ઉર્ધ્વગમન કરવા લાગે છે. આ પ્રમાણે અભ્યાસ કરવાથી વાયુની ઉપર વિશેષ રૂપે વિજયની પ્રાપ્તિ થઈ જાય છે.

સૌથી પહેલા શરીરમાંથી પરસેવાનું નીકળવું, ત્યારબાદ શરીરનું કંપન થવું, પછી શરીરનું ઉર્ધ્વ તરફ ઉઠવું – આ બધા સર્વ પ્રાણવાયુ પર વિજય પ્રાપ્તિના સંકેત છે. આ રીતે અભ્યાસ કરનાર વ્યક્તિના સમસ્ત મૂળ રોગ વિનષ્ટ થઈ જાય છે. સાંકૃત, આ પ્રાણાયામથી ભગંદર અને અન્ય તમામ પ્રકારના રોગોનું સમન થઈ જાય છે. ભગંદર બહુ ખરાબ રોગ હોય છે. જો કે રોગ માત્ર ખરાબ જ છે, પણ એની પીડા કંઈક વિશેષ રૂપે ખરાબ છે અને એક તો વિચિત્ર જગ્યાએ થાય છે એટલે માણસને કોઈને કહેવાય નહીં, એને સહન પણ થાય નહીં. એવી સ્થિતિમાં એ સહન કર્યા કરતો હોય. સો, મોટામાં મોટા અને નાનામાં નાના તમામ પ્રકારના પાતક પાપ પણ વિનષ્ટ થઈ જાય છે.

પાપોના નષ્ટ થઈ જવાથી ચિત્ત પરમ પવિત્ર અને દર્પણ સમાન નિર્મળ બની જાય છે. ત્યાર પછી હૃદયમાં બ્રહ્મા વગેરે સમસ્ત દેવોના લોકો સુધી મળનારા ભોગજનિત સુખો પ્રત્યે વૈરાગ્ય પેદા થવા માંડે છે. પછી કશું ગમતું નથી, મજા નથી. "કે આ શરીરની અંદર આપણે થેલો કે તને દેવલોકમાં લઈ જાવ તો સુખ તો ત્યાંય નથી," કહે છે. "મને ખબર છે ક્યાં છે, ત્યાં જવું છે મારે તો," એમ એવી રીતના આવે છે. એવી રીતે આ મનુષ્ય સંસાર સાગરથી વિરક્ત થઈ જાય છે અને કેવળ મોક્ષનું આધારભૂત, સાધનભૂત જ્ઞાન એને પ્રાપ્ત થઈ જાય છે.

એ જ્ઞાનથી હંમેશા કલ્યાણમય એવા પરમાત્મા દેવનું તત્વ જાણી લેવાને લીધે તમામ પ્રકારના બંધનોમાંથી સમૂળો વિનાશ થઈ જાય છે. આવો પુરુષ, જેણે એકવાર જ્ઞાન રૂપી અમૃતનું રસસ્વાદન કરી લીધું, પાન કરી લીધું છે, એ સમસ્ત કર્મો છોડી દઈને એ તરફ ચાલવા માંડે છે. આવો બુદ્ધિમાન પુરુષ આ સંપૂર્ણ જગતને, વિશ્વને જ્ઞાન સ્વરૂપ જ કહે છે. જે મનુષ્યની દ્રષ્ટિ કુત્સિત છે, એવા બીજા અજ્ઞાની મનુષ્ય આ વિશ્વને વિષય રૂપમાં જુએ છે. "વર્લ્ડ ઇઝ અ સબ્જેક્ટ ફોર ધેમ" અને સ્ટડી કર્યા કરે. અને પેલાને એ વિષય રહેતો નથી. "વર્લ્ડ" વાત જ નહીં કરવાની, કહે છે, "છે જ નહીં." કે ત્યારથી ઉપર ઉઠી ગયો. "જે છે તે એ એક જ છે," એવી એને ખબર પડી જાય છે. એ જ્ઞાન એને પ્રાપ્ત થઈ જાય છે. એટલે આત્મ સ્વરૂપનું સમ્યક જ્ઞાન થવાને કારણે અજ્ઞાનનો નાશ થઈ જાય છે. "આ અજ્ઞાન છે અને પેલું જ્ઞાન છે," સમજાઈ ગયું?

"સહેલું સર, એકદમ." અજ્ઞાન નષ્ટ થવાથી રાગ-દ્વેષ વગેરેનો પણ વિનાશ થઈ જાય છે. રાગ વગેરે વિષયો ના રહેવાથી પાપ-પુણ્યનો પણ વિલય થઈ જાય છે. અને પાપ-પુણ્ય વગેરે ના રહેવાથી જ્ઞાની મનુષ્યને ફરીથી શરીર ધારણ કરવું પડતું નથી. "કરવું હોય તો કરે, પડતું નથી," શું?

લખ્યું છે, "કરવું હોય તો કરે." પાછો આવીને શરીર થોડીક વાર માટે અડધો કલાક દેખાય. પાછા અમિતભાઈ વળી પાછી કે, "એ તો ગયા કે હમણાં જ અહીંયા હતા કે ના પણ આ થાંભલામાં જ જતા રહ્યા." કે બધાને એવું જ દેખાય. પછી એવો આનંદ આનંદ. પછી પણ એટલે ધારણ કરવું પડતું નથી, ફરજ પડતી નથી. અને અત્યારે શું છે? કમ્પલ્સન છે અને પેલું શું છે? વોલેન્ટરી છે, બાય ચોઈસ. મને ઈચ્છા થાય તો, મને આમ જરૂરિયાત લાગે તો, કોઈકનું કલ્યાણ કરવાનું હોય તો, એવી રીતના પ્રગટ થાય અને અલોપ થાય, પ્રગટ થાય અને અલોપ થાય. એવું કરી શકે.

હવે અહીંયા પ્રત્યાહારની વિવિધ પ્રકાર અને ક્રમનું વર્ણન આવે છે. વિષય ભોગોમાં સ્વભાવવશ વિચરણ કરનારી તમામ ઇન્દ્રિયોને બળપૂર્વક ત્યાંથી પાછી પાડવાનો જે પ્રયત્ન છે, તેને પ્રત્યાહાર કહેવામાં આવે છે. "મનુષ્ય જે કંઈ જુએ છે તે સર્વ બ્રહ્મ જ છે." આ સૌથી મોટામાં મોટો પ્રત્યાહાર. બીજું કાંઈ જોવું જ નહીં. આ રીતે સમજતા બ્રહ્મમાં જ ચિત્તને એકાગ્ર કરી રાખવું તે પ્રત્યાહાર છે એમ બ્રહ્મવિવેતાઓ કહે છે. ઊંચામાં ઊંચો પ્રકાર સૌ પહેલા કહી દીધો.

હવે મનુષ્ય મૃત્યુ પર્યંત જે કોઈ પવિત્ર કે અપવિત્ર કાર્ય કરે છે, તે બધા જ પરમાત્માને સમર્પિત કરી દેવા જોઈએ. એને પણ પ્રત્યાહાર કહે છે. તો કમસે કમ રોજ રાત્રે તો કરી દેવું જોઈએ કે, "આજે આખા દિવસમાં મન, વચન, કાયાથી થયેલા તમામ કૃત્યો હે પરમાત્મા, તમને સમર્પણ કરું છું." તો પણ નીકળી ગયું એ દાડામાં. નથી ખ્યાલ આવ્યો? હા. અથવા નિત્ય અને કામ્ય એમ દરેક પ્રકારના કર્મોની ભગવાનની સેવા પ્રાર્થના ભાવે કરવા જોઈએ. "કર ચરણ કૃતંબ વાક જન્મ..." બસ એવી વાત છે. બધું તમને સોંપી દીધું કે મારા બે હાથ જોડી દીધા છે તમને. તો આ જે કાંઈ કરું છું, શ્વાસ પણ લઉં છું તો તમારી પૂજા છે. જો કંઈ જોવું છું તો પણ એ તમારી જ પૂજા છે. પ્રદક્ષિણા કરું છું જ્યારે હું તમારે કોઈપણ જગ્યાએ જાઉં છું, ફરું છું તો તમે સમજજો કે તમારી પ્રદક્ષિણા હું કરી રહ્યો છું.

એવો સુંદર ભાવ છે એનો. બહુ સુંદર છે. ફરી ક્યારેક એની વાત કરીશ. એને પણ પ્રત્યાહાર કહેવામાં આવે છે. એટલે ભગવાનને આ બધું સમર્પણ ભાવે જે કંઈ કરવામાં આવે, પ્રાર્થના ભાવે કરવામાં આવે તે બહુ જરૂરી છે. તેને પ્રત્યાહાર કહે છે.

બધા જ કામ્ય કર્મો દ્વારા ભગવાનનું પૂજન કરવાને પણ પ્રત્યાહાર કહેવામાં આવે છે. કેમ? એટલો ટાઈમ દરમિયાન તમે દુષ્કૃત્યો કરતાં મટી ગયા. બે કલાક બેસીને સત્યનારાયણ ભગવાનની તમે કથા તો કરી. એ દરમિયાન તો તમે બીજું કંઈ ના કર્યું. હા. પછી વચ્ચે હેલો હેલો આવી જાય, ફેક્ટરી ફોન છે તો પછી વાત જુદી તમારી. કારણ કે લોકો ત્યાંય પછી સીધા ના જ રહે. તો પછી એમનું તો શું કહેવું આપણે? પણ એ બધું ચાલ્યા કરતું હોય. આ બધું વ્યવહાર છે એમ કરીને છતાંય એટલું તો બેઠો ને, કંઈક તો કર્યું ને! એટલે એને પણ છેવટે ભગવાને પ્રત્યાહાર કહી દીધું. જો કેટલું બધું નીચે નીચે સુધીને આવે છે.

હવે વાયુને એક સ્થળેથી ખેંચીને બીજી જગ્યાએ પ્રતિષ્ઠિત કરો. દાખલા તરીકે, દાંતના મૂળ ભાગથી વાયુને ખેંચીને કંઠમાં ધારણ કરો. ભાવના કરવાની કે તમે દાંતના મૂળમાંથી એને ખેંચો છો અને ક્યાં? તો કે કંઠમાં તમે ધારણ કરો. કંઠમાંથી હૃદય ક્ષેત્રમાં ધારણ કરો. હૃદયમાંથી એને નાભીમાં લઈ જાવ. નાભીમાંથી એને કુંડલિનીમાં સ્થાપિત કરો. કુંડલિની માંથી હટાવીને એને મૂલાધારમાં લઈ જાવ. ત્યાંથી કમર પ્રદેશના બંને ભાગોમાં ધારણ કરો. ત્યાંથી જાંઘના મધ્ય ભાગમાં લઈ જાવ. ત્યાંથી ઘૂંટણોમાં, ત્યાંથી એડીમાં. એડી માંથી પગના અંગૂઠા લઈ જઈને પ્રાણને ધારણ કરો. પ્રત્યાહારમાં પારંગત નિષ્ણાત વિદ્વાનોએ પ્રાચીનકાળથી ઉપર જણાવેલી આ ક્રિયાને જ પ્રત્યાહારના નામથી ઓળખાવેલી છે. અહીંથી શરૂ કર્યું તમે લેવાનું, આમ ધીરે ધીરે ધીરે કરતાં નીચે સુધીને લઈ જતાં લઈ જતાં છેવટે ત્યાં આગળ લઈ જઈને સ્થાપિત કરો છો બધે.

સ્થાપિત બીજી ચોપડી વાંચી છે ને, "પ્રાણને સ્થાપિત કરો, પ્રાણને સ્થાપિત કરો" બોલ બોલ કરેલું છે એમાં. તમને ચડે છે એ શોધન. આ રીતે પ્રત્યાહારની ક્રિયામાં ડૂબેલા બુદ્ધિમાન પુરુષના દરેક પાપ અને જન્મ મૃત્યુ રૂપ સમસ્ત વ્યાધિઓ જાતે જ નષ્ટ થઈ જાય છે.

સ્વસ્તિક આસનનો આશ્રય મેળવીને જ્ઞાની પુરુષ શાંત ચિત્તથી સ્થાન ગ્રહણ કરે. નાસિકાના બંને છિદ્રો દ્વારા પ્રાણવાયુને અંદર ખેંચીને પગથી માંડીને મસ્તક સુધીના બધા જ સ્થાનોની અંદર પ્રાણને પૂરી દેવાનો. બંનેના બંને પગોમાં, મૂળાધારમાં, નાભી કેન્દ્રમાં, હૃદયના મધ્યભાગમાં, કંઠના મૂળમાં, તાળવામાં, ભ્રમરોમાં, કપાળમાં, મસ્તકમાં વાયુને ધારણ કરવામાં આવે. આ વાયુ પ્રતિષ્ઠિતાત્મક પ્રત્યાહાર છે.

હાશ હાશ. બધો શ્વાસ બહાર કાઢી નાખો. હવે એક ઊંડો આરામનો શ્વાસ લો. એને હોલ્ડ કરો. એને પગના અંગૂઠામાં ધ્યાન આપો. મનમાં બોલો, "સ્થાપયામી." હવે ઘૂંટી માં બોલો, "સ્થાપયામી." ઘૂંટણમાં બોલો, "સ્થાપયામી." જાંઘોના મૂળમાં બોલો, "સ્થાપયામી." મૂલાધારમાં બોલો, "સ્થાપયામી." સ્વાધિસ્થાનમાં બોલો, "સ્થાપયામી." નાભીમાં બોલો, "સ્થાપયામી." હૃદયમાં બોલો, "સ્થાપયામી." કંઠમાં બોલો, "સ્થાપયામી." આજ્ઞા ચક્રમાં બોલો, "સ્થાપયામી." બ્રહ્મરંદ્રમાં બોલો, "સ્થાપયામી." હવે રેચ કરો. ધીમેથી આંખો ખોલો. આરામથી સહજતા અધિકરણ સ્થાપ્યામી, સ્થાપયામી, સ્થાપ્યામી, સ્થાપ. ચિત્તનામ લેતા જવાનું એટલે થોડાક ટાઈમની અંદર થઈ જશે. હોલ્ડ નથી થતું એટલે. હા, એટલે આ તમે એક સાથે એને કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો ને. હોલ્ડ હું જેટલું બોલું એટલો ટાઈમ લાગે છે. આનાથી અડધા સમયમાં જ પેલું કામ તો થઈ જવાનું છે તમારું.

આ તો તમને બતાવવા માટે કીધું કે આવી આવી રીતે કરવાનું. પણ પછી પેલું તો શું છે? "વન, ટુ, થ્રી, ફોર, ફાઈવ, સિક્સ, સેવન, એઈટ, નાઈન, ટેન." બસ પતી ગયું જા. એવી રીતના હોય એટલે ત્યાં સ્થાપિત.

થઈ જાય. હા, નથી? તમે એને એક, બે, ત્રણ બોલવાની બદલે દરેક જગ્યાએ "ઓમ" બોલો અને ત્યાં સ્થિર થઈ ગયો છે બ્લુ કલરનો "ઓમ" ત્યાં મૂકી દેવાનો, એમ. હવે એવું શીખવાડ્યું, "ચાલો, બ્લુ કલરનો "ઓમ" જોવાનો, ત્યાં મૂકી દેવાનો. "ઓમ, ઓમ, ઓમ, ઓમ, ઓમ, ઓમ, ઓમ, ઓમ, ઓમ, ઓમ" હોલ્ડ કરો." હા, એનાથી શું થાય છે? આપણા પ્રત્યાહાર છે.

પ્રત્યાહારનું ફળ તમને બધું બતાવ્યું ને કે આવા બધા અલગ અલગ પ્રત્યાહારના ફળ છે. એટલે આ પ્રતિષ્ઠિતાત્મક પ્રત્યાહાર તમને શીખવાડ્યો.

હવે બીજો પ્રકાર છે, જેમાં જ્ઞાની પુરુષ ચિત્તને એકાગ્ર કરીને, શરીરથી આત્મબુદ્ધિને અલગ કરીને, એને જાતે જ નિર્દ્વંદ્વ નિર્વિકલ્પ સ્વરૂપમાં પોતાના અંતરાત્મામાં ધારણ કરે. એને જ વેદાંત તત્વના જ્ઞાતા વિદ્વાનોએ "વાસ્તવિક પ્રત્યાહાર" કહેલો છે.

આ બીજા બધા પ્રત્યાહારો ના કરતાં, આ થોડોક જરા જુદો છે. એને સમજો. એમાં શું કીધું? "શરીરમાંથી આત્મબુદ્ધિ કાઢી નાખવાની અને એને આત્મામાં સ્થાપિત કરવાની." એ સાચામાં સાચો પ્રત્યાહાર. શરીરમાં "હું પણું" "મારા પણું" છે, ત્યાંથી ઉખાડીને આત્માની અંદર જઈને કહેવાનું કે "તું હું છું ને તું આ છે." એવા મનુષ્ય માટે કંઈ પણ અપ્રાપ્ય નથી.

હવે આઠમાની અંદર ધારણાના ભેદ-ઉપભેદનું વર્ણન છે. અહીં સુધી પ્રત્યાહાર કર્યો. પહેલા ધારણ. હવે આ ધારણાનો ખંડ આવ્યો. અહીંયા આગળ ધારણાની અંદર શું કરીશું?