ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૨૯

ॐ नमो वाङ्मनसातीतरूपाय अनन्तशक्तये आदिमध्यान्तहीनाय निर्गुणाय गुणात्मने सर्वेषामादिभूताय भक्तानामार्तिनाशिने ૐ વિષ્ણવે નમઃ, વિષ્ણવે નમઃ, વિષ્ણવે નમઃ ૐ.

આ ઉપનિષદ ઋગ્વેદ સાથે સંબંધિત છે. આપણે જોયું કે કેટલાક ઋગ્વેદ સાથે, કેટલાક યજુર્વેદ સાથે, કેટલાક સામવેદ સાથે, કેટલાક અથર્વવેદ સાથે; આવી રીતના આ ઉપનિષદો સંલગ્ન હોય. આમાં જીવનના પરમ લક્ષ્ય તથા આવાગમનથી મુક્ત થવા માટેનું સાધનાભૂત નિર્વાણના વિષયમાં વિવેચન કરવામાં આવેલું છે. એમાં સૌથી પહેલા પરમહંસ સન્યાસીનો પરિચય આપવામાં આવ્યો છે. ત્યારબાદ દીક્ષા, દેવદર્શન, ક્રીડા, ગોષ્ટી, ભિક્ષા, આચરણ વગેરેનું પરમહંસ સન્યાસી માટે શું સ્વરૂપ છે તેની વિવેચના કરી છે.

આ નિર્વાણનું તત્વદર્શન છે. આ તત્વદર્શન શ્રદ્ધા, સમર્પણયુક્ત શિષ્ય તથા પુત્રને જ પ્રદાન કરવું જોઈએ. તે તમને કરી રહ્યો છું. સામાન્ય વ્યક્તિને આ તત્વદર્શનથી કોઈ લાભ થતો નથી. તો જે કંઈ આ જોનારા છે, જાણનારા છે અને ગ્રહણ કરનારા છે, એ બધા સામાન્યથી ઉપર ઉઠેલા હોવા જોઈએ. "હું પરમહંસ છું, હું એ જ બ્રહ્મ છું." પરિવ્રાજક પશ્ચિમ લિંગ અંતિમ સ્થિતિ રૂપ ચિન્હયુક્ત હોય છે. તેઓ વ્યાપક સિદ્ધાંત વાળા આકાશ સમાન નિર્લિપ્ત અમૃત તરંગો વાળી આત્મા રૂપી નદીના જેવા હોય છે. તેમનું સ્વરૂપ અક્ષય, નિરંજન અર્થાત અનસ્વર અને નિર્લેપ હોય છે. નિસંશય જ એમનો ઋષિ છે. એમનામાં શંકા હોતી નથી. નિસંશય નિર્વાણ જ એમનો દેવતા. એમનું લક્ષ્ય જે છે તે શું છે? નિર્વાણ. એમની પ્રવૃત્તિ નિરાકુલતા છે. પોતાના ગોત્રથી પર થઈ ગયા, નિરાકુળ થઈ ગયા. એમનું કોઈ કુળ નથી, પણ નિરાકુળ એટલે અહીંયા નિરાકુળતા નામનો જે સ્થિતિ છે મનની, હૃદયની, તેની વાત કરે છે.

એ ક્યારેય આકુળ-વ્યાકુળ થતા નથી, એવા નિરાકુળ થઈ જાય, શાંત.

એમનું જ્ઞાન બધી જ ઉપાધિઓથી મુક્ત હોય છે. એમનો અભ્યાસ ઉચ્ચ સ્થિતિ માટે હોય છે. એમનું આસન આશ્રય રહિત હોય છે. કોઈ આશ્રય નહીં. એમનું આસન સંપૂર્ણ નિરાધાર સ્થિતિ એ એમનું આસન છે. એટલે આટલો અંશ માત્ર પણે જો કોઈકનો આશ્રય, મદદ, માર્ગદર્શન કંઈ કાંઈ લેવાની ઈચ્છા હોય તો હજી એ નિર્વાણ માટે યોગ્ય અધિકારી ગણાતો નથી. આ કેટલી ઉચ્ચ ક્વોલિફિકેશનો માંગી લે છે એ જોવાની વાત છે. પરમાત્મા એટલે કે ઈશ્વરની સાથેનો સંયોગ એ એકમાત્ર એમની દીક્ષા છે, બીજી કોઈ દીક્ષા નહીં. પરમાત્માનો સ્પર્શ, બસ એ એમની દીક્ષા. સંયોગથી વિયોગ થવો, મુક્ત થવું એ જ એમનો ઉપદેશ છે. કોઈપણ સંયોગથી વિયોગ થઈએ, એના સાથે જોડાય જ નહીં. ગમે તે પરિસ્થિતિ હોય, પણ પરિસ્થિતિ સાથે જોડાવાનું નહીં. એ એમનો છે. દીક્ષા લઈને સંતોષ મેળવવો એ જ એમનું પાવન કાર્ય કર્મ છે.

એ બાર આદિત્યોના પ્રલયકાળનું દર્શન કરે છે. આદિત્યો કારણ કે પ્રલયકાળમાં જ બાર આદિત્ય એક સાથે ઉગે છે. જ્યારે એક સ્થિતિએ પહોંચશો એટલે આ બાર આદિત્ય એક સામટા બધા પ્રજ્વલિત થઈ ચૂક્યા હશે. પ્રલયકાળ એટલે એ કાળ છે કે જેની અંદર પ્રકૃતિનો લય પરમાત્માની અંદર થાય, થઈ જાય અને બસ પરમાત્મા સ્વરૂપ બની જાય છે માણસ. તે જગ્યાએ બાર આદિત્યો એક સાથે ઉગે છે. વિવેક દ્વારા જે પોતાનું રક્ષણ કરે છે. વિવેક દ્વારા રક્ષણ કરે છે, શીખવા જેવી વાત છે ને સજ્જનોએ આજે સમાજની અંદર પણ. કરુણા જ એમની ક્રીડા છે. આત્મિક આનંદ એ એમની માળા છે. એકાંત રૂપી ગુફામાં મુક્ત બનીને સુખપૂર્વક બેસવું એ એમની ગોષ્ઠી છે. પોતાના હાથે ન બનાવેલું, પરંતુ માંગીને જ મેળવેલું ભોજન જ એમની ભિક્ષા છે. એમનું આ આચરણ હંસો જેવું નિરક્ષેર વિવેકી હોય છે. બધા જ પ્રાણીઓના અંતરમાં વસેલો આત્મા હંસ છે.

એ માત્ર જ્ઞાન ગ્રહણ કરે તેને હંસ કહેવાનું. જ્ઞાનામૃતના મોતી ચૂગે. આ હંસા માન સરોવરમાં સત્યમ, શિવ ને સુંદરમની જળહળ જ્યોતિ તન-મનમાં સર્વસ્વ અમારું અર્પણ ભગવાન તમારા શરણોમાં, સુચરણોમાં બધું જ આપી દીધું એવો આનંદ થઈ જાય, એવો આનંદ થઈ જાય કે ધૈર્ય એમની ગોદડી છે. ઉદાસીન વૃત્તિ એમનો કોપીન છે. વિચાર જ એમનો દંડ છે. વિચાર આવ્યો એટલે ફટકો મારવાનો એમ. વિચાર જ એમનો દંડ છે. વિચાર નહીં આવવો જોઈએ, દંડ મારવાનો એને, ફટકો મારવાનો તરત. બ્રહ્મનું અવલોકન એ જ એમનો યોગપટ્ટ છે. સંપદા એમની પાદુકા છે. આ સંપદા એટલે દૈવી સંપત્તિ એમની પાદુકા છે. એટલે ધન સંપત્તિને એ પગના જોડા જેવી તુચ્છ વસ્તુ સમજે છે.

પારકાની ઈચ્છા એ જ એમનું આચરણ છે. એ તમને હંમેશા પૂછે, "તમે શું શું ઈચ્છો છો? તમે શું ચાહો છો? વોટ ડુ યુ વોન્ટ?" એ ક્યારેય એવું ના કહે, "વોટ આઈ વોન્ટ?" અને દરેક જણ જેમ જેમ કહેતો જાય તેમ તેમ ભલે થવા જ દે, થવા જ દે. તો પારકાની ઈચ્છા એ જ એમનું આચરણ છે. કારણ કે ઈશ્વરની ઈચ્છાથી જ એ દેહ ધારણ અને ચેષ્ટા કરે છે. એમની પોતાની હવે કોઈ મરજી નથી દેહ ધારણ કરી રાખવાની, પણ એમાંથી તો બહાર નીકળી ગયેલા છે. પણ જો છે તો ભલે, હવે આનાથી જે થવું હોય તે. તારું સારું થતું હોય તો ભલે થઈ જાવ, એવા ભાવથી એ લોકો ફરે છે. કલ્યાણકારી ઈશ્વરની સાથે યોગ એ જ એમની નિંદ્રા છે. નિંદ્રા અને ખેંચરી મુદ્રી મુદ્રાને ધારણ કરીને તેઓ પરમાનંદનો અનુભવ કરે છે. એ ત્રણેય ગુણોથી અતીત અથવા અર્થાત ત્રિગુણાતીત નિર્ગુણ છે. એ વિવેક દ્વારા મેળવી શકાય છે.

મન અને વાણી દ્વારા આ બધું પ્રાપ્ત નથી, અર્થાત એ મન અને વાણીનો અવિષય છે. જે રીતે આ જગત અનિત્ય છે, એનાથી જે જન્મેલું છે તે બધું પણ અનિત્ય જ છે. એટલે આ સ્વપ્નના સંસારની જેમ, આકાશમાં બનેલા વાદળોના હાથની જેમ મિથ્યા છે. વાદળોનો હાથ હોય તેનાથી કશું કામ થાય? ખાડો-બાળો ખોદાય? ના થાય. તેવી રીતે આ દેહ વગેરે સંઘાત મોહ વગેરે દોષોથી યુક્ત છે અને આ બધું દોરડીમાં સાપની ભ્રાંતિ સમાન મિથ્યા છે. વિષ્ણુ વિધિ એટલે કે બ્રહ્મા વગેરે સેંકડો નામ વાળા બ્રહ્મ જ લક્ષ્ય છે.

ઇન્દ્રિયો પર અંકુશ રાખવો એ જ બ્રહ્મ પ્રાપ્તિનો માર્ગ છે. બ્રહ્મ પ્રાપ્તિનો એ માર્ગ શૂન્ય સંકેત એટલે કે વિષ્ણુ વગેરે દેવ શક્તિઓથી પણ રહિત. સમસ્ત જીવો પર ઈશ્વરની સત્તા છે. સત્ય અને સિદ્ધ થયેલ યોગી જ મઠ છે. અમરપદ એ બ્રહ્મનું સ્વરૂપ નથી. અમર પદ એટલે સ્વર્ગનું અમર પદ, મૂળ અમર પદની વાત નથી. એ શાશ્વત છે.

અમર એટલે દેવો અમર હોય છે. દેવો અમર કેમ હોય છે? તો કે દેવો એક પદવી છે, કલેક્ટર જેવી. એટલે આજે આ ઇન્દ્ર હોય, ઇન્દ્ર હંમેશા હોય એટલે એને અમર કીધું. પણ આજે આ ઇન્દ્ર હોય, કાલે બીજાનો વારો આવે. આજે આ સદાશિવ હોય, કાલે બીજાનો વારો આવે.

પરબ્રહ્મ એક જ હોય, હંમેશા હોય અને સનાતન હોય. સદાશિવ પણ હોય, હંમેશા હોય, સનાતન હોય, પણ એ પદ રૂપે હોય. આ સ્વયંભુ પોતાની રીતે જ પોતે પરબ્રહ્મ હંમેશા હોય. કોઈ બીજો પરબ્રહ્મ બને એવું નહીં. એમ બધા જ પરબ્રહ્મ છે.

એટલા માટે વાસ્તવમાં દરેક જણ પરબ્રહ્મમાંથી નીકળ્યા છે, એટલે બધા જ પરબ્રહ્મ. એટલે શિવ પણ પરબ્રહ્મ ગણાય. આવી રીતે ઇન્દ્ર પણ પરબ્રહ્મ ગણાય. આવી રીતે બ્રહ્માજી પણ પરબ્રહ્મ ગમાય ગણાય. આવી રીતે અમિતભાઈ પણ પરબ્રહ્મ ગણાય. આવી રીતે સામાન્ય ભાવે જ્યારે જ્યારે કોઈનું દર્શન કરવામાં આવે, તો પરબ્રહ્મ સ્વરૂપે દર્શન કરવું જોઈએ.

પણ જ્યારે એનો બ્રહ્મમાં પ્રવેશ થઈ જાય, ત્યારે વાસ્તવિક બ્રહ્મ સ્વરૂપ બની જાય છે. આપણે તે પ્રાપ્ત કરવાનું છે, એટલા માટે એને "પ્રાપ્તસ્ય પ્રાપ્તિ" પણ કહેવામાં આવે છે. કે જે ઓલરેડી પ્રાપ્ત છે, પણ એનો ભાસ થતો નથી આપણને. ઉપર બધા આવરણો આવી ગયા એટલે જ્ઞાનને વિક્ષેપ કરી નાખે છે. એટલા માટે એને દૂર કરવા માટે થઈને આ બધી વિધિઓ આપેલી છે.

એમનું ઉન્મની નિર્વિકલ્પ રૂપ ગતિ હોય છે. નિર્મળ શરીર અને આશ્રય રહિત આસન હોય છે. મહાસાગરના મોજામાં આનંદિત રહેવું, અમૃત રૂપી મહાસાગર એ જ એમની ક્રિયા છે. ચિદાકાશ જ એમનો મહાસિદ્ધાંત છે. કયું ચિદાકાશ? બસ, આ જે દેખાય છે તે ચિદાકાશ.

સમદમ વગેરે દિવ્ય શક્તિઓના આવરણ વ્યવહારમાં ક્ષેત્ર અને પાત્રનું ધ્યાન રાખવું, એમની પટુતા કુશળતા છે. પરાવર બ્રહ્મની સાથેનો સંયોગ જ એમનો તારક ઉપયોગ દેશ છે. અદ્વૈત સદાનંદ જ એમનો દેવતા છે. પોતાની ઇન્દ્રિયોનો નિગ્રહ કરવો એ જ નિયમ છે. ભય, મોહ, શોક અને ક્રોધનો પરિત્યાગ કરવો એ તેનો ત્યાગ છે.

તેઓ પરબ્રહ્મની સાથે એકત્વનું રસાસ્વાદન કરે છે. અનિયત નિયમક્ત: ન તો કોઈના વશ કરવા, ના તો કોઈનો તિરસ્કાર કરવો. અનિયામકત્વ, અનિયામકત્વ એ જ એમની નિર્મળ શક્તિ હોય છે. આ બહુ સુંદર સદગુણ છે.

જેઓ સ્વચાલિત પરબ્રહ્મમાંથી શિવ શક્તિથી સંપૂર્ટિત પ્રપંચનું ઉચ્છેદન કરે છે. ત્રણ શરીરો (કારણ, સૂક્ષ્મ, સ્થૂળ) માટેના મૂળ સંસ્કૃત શબ્દો અસ્પષ્ટ છે, ભિન્ન શબ્દોનું એકસમાન શ્રવણ થયું લાગે છે આ ત્રણેય શરીરોના ભાવ અને અભાવને બાળી નાખનારા હોય છે.

એ આકાશ રૂપી આધારને ધારણ કરનાર હોય. મારે તો આકાશનો આધાર છે. પછી હું કહું, "ના, આકાશનો પણ આધાર નહીં. મારે તો પરબ્રહ્મ એકમાત્ર આધાર છે."

તુર્યા અવસ્થામાં રહેલ શિવ અથવા બ્રહ્મ, એમની જન્વી શિવમથી બ્રહ્મમય જ્ઞાન શક્તિ એ જ એમની શિખા (ચોટલી) છે. ચિન્મય સ્વરૂપ હોવાને કારણે એમની દ્રષ્ટિમાં સ્થાવર અને જંગમ એવી આખી સૃષ્ટિ જ બ્રહ્મ છે. કર્મોને નિર્મૂળ બનાવી દેવા એ જ એમની કથા છે. કર્મોને નિર્મૂળ બનાવી દેવા એ જ એમની કથા છે.

તેઓ માયા, મમતા અને અહંકારને બાળી મૂકવા માટે સ્મશાનમાં અનાહત અંગ અવધૂત એટલે વિદેહી બનીને વિચરણ કરે. જે ત્રિગુણા, જે ત્રિગુણાતીત છે. પોતાના સ્વરૂપના અનુસંધાન અને ભ્રાંતિના હનનમાં જ, એટલે કે પોતાના સ્વરૂપની શોધ અને ભ્રાંતિના નિરાકરણમાં જ જેનો સમય વપરાય છે. જે કામ વગેરે મૃત્યુનું દહન કરતા રહે છે. જે કૌપી ધારણ કરીને કઠોરતાપૂર્વક સંય સંયમનું પાલન કરે છે. જે લાંબા સમય સુધી મૃગચર્મ રૂપી વસ્ત્ર ધારણ કરે છે. જે નિરંતર અક્રિયા દ્વારા જ અનાહત નાદ રૂપ મંત્રનું સેવન કરે છે.

એ સ્વભાવે સ્વેચ્છાચારી, પોતાના આત્માના નિર્દેશ અનુસાર આચરણ કરનારો હોય છે. એ જ એમનો મોક્ષ હોય છે. એ ઓલરેડી મુક્તિ ધામની અંદર જ જીવતો હોય છે અને પછી એનો મોક્ષ થાય છે.

પરબ્રહ્મ સ્વરૂપ લક્ષ્યની પ્રાપ્તિ માટે જ્ઞાન રૂપી નવકા સમાન આચરણ કરનારો અવધૂત પહેલા બ્રહ્મચર્ય દ્વારા શાંતિ મેળવે છે. પછી અધ્યયન દ્વારા શાંતિ મેળવે છે. પછી જ્ઞાન સંપન્ન બની સમસ્ત જ્ઞાનનો, એટલે કે સમસ્ત લૌકિક જ્ઞાનનો પરિત્યાગ કરી દે છે. ડોક્ટર મટી જાય છે, ભલે ગમે તેટલા વર્ષ ભણેલો હોય. ફક્ત બસ બ્રહ્મજ્ઞાન. બીજું કોઈ જ્ઞાન જ્ઞાન જ નથી, એવી રીતના એ જીવવાનું શરૂ કરે છે. તો આ સન્યાસ છે.

છેવટે નિત્ય બ્રહ્મના અખંડ આકારમાં એ પહોંચી જાય છે અને પોતાના સંશયોનો નાશ કરી નાખે છે. આ નિર્વાણનું તત્વ દર્શન છે. જો તમે નિર્વાણ ચાહતા હો, તો તમારા તત્વનું દર્શન આવા પ્રકારે હોવું આવશ્યક છે.

આનો ઉપદેશ શિષ્ય અથવા પુત્ર, એટલે કે સૌથી વધારે શ્રદ્ધા અને સમર્પણ વાનના ભાવ વાળા સિવાય બીજા કોઈના સાથે તેને શેર કરવો જોઈએ નહીં. એવું આ નિર્વાણ શતક આપ સૌની સાથે શેર કર્યું છે. એ આ ઉપનિષદનું રહસ્ય છે. એને ગ્રહણ કરો, એનો ઉપયોગ અમલમાં કરો.

હવે પંચ બ્રહ્મોપનિષદની વાત કરીએ. એ કૃષ્ણ યજુર્વેદી પરંપરાનું છે. એમાં કુલ 41 મંત્રો છે. એનો શુભારંભ શાકલ દ્વારા પૈપલાદને પૂછવામાં આવેલા પ્રશ્ન, "સર્વપ્રથમ સૃષ્ટિની શરૂઆતમાં શું ઉત્પન્ન થયું?" થી થયેલી છે.

પહેલા તો પૈપલાદે ક્રમશઃ પાંચ બ્રહ્મની વાત કરી, પછી એના સ્વરૂપનું વર્ણન કર્યું. એટલે એને પંચબ્રહ્મની સંજ્ઞા આપેલી છે. તો એને જોઈએ. એકવાર શાકલ દ્વારા પ્રશ્ન પૂછાયો કે, "સૌથી પહેલા ઉત્પન્ન શું થયું?" ત્યારે પૈપલાદેવ ઉત્તર આપતા કહ્યું કે, "સૌથી પહેલાં સદ્યોજાતઃ નામના બ્રહ્મનો આવિર્ભાવ થયો." શાકલે.

"પૂછ્યું, "એને સિવાય શું બીજો કોઈ અન્ય ભેદ છે?" ત્યારે કહ્યું, "હા, અઘોર છે." ફરી પૂછ્યું, "બીજો કોઈ ભેદ?" તો કે, "વામદેવ." પછી કે, "આગળ તત્પુરુષ." "સારું, સારું, તો પછી આ ચાર જ ભેદ છે?" તો કે, "ના, આ બધાને પ્રેરિત કરનારો ઈશાન નામનો એક બીજો ભેદ પણ છે અને આ બધા ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનની બધી જ દેવ યોનિઓના શાસક છે. એટલા માટે મંત્ર એવું કહેવાય છે: 'ૐ સદ્યોજાતાય નમઃ, ૐ અઘોરાય નમઃ, ૐ વામદેવાય નમઃ, ૐ તત્પુરુષાય નમઃ, ૐ ઈશાનાય નમઃ'." આવી રીતના કરીને એ બ્રહ્મની ઉપાસના કરવામાં આવતી.

હવે એના વર્ણભેદ અને શક્તિઓની વાત જે છે, બધી બહુ જ ગુપ્ત છે. એટલે એને અધિકારવિહીન લોકોથી છુપાવી રાખવામાં આવી હતી. ત્યારે કહે છે, "મહારુદ્ર એવા મહાદેવને નમસ્કાર છે." ભગવાન મહેશે પેપલાજને આ બધા ઉપદેશો પ્રદાન કર્યા હતા. "હે સાકલ, આ લોકમાં અત્યંત ગોપનીય વાતોમાં પણ જે અત્યંત ગૂઢ છે, તેને સાંભળ." એ છે સદ્યોજાત નામનો બ્રહ્મ. તમામ પ્રકારની સિદ્ધિ આપનારો, મહીપુષા, રમા, ત્રિવૃત (ત્રિવૃત એટલે સત્વ, રજ અને તમસ ત્રણેયથી યુક્ત), અકાર આદિ સ્વર, ઋગ્વેદ, ગાહપત્ય અગ્નિ, વિવિધ મંત્રો, "ૐ નમઃ શિવાય" વગેરે, સાત સ્વર (સા, રે, ગ, મ, પ, ધ, ની), પીળો વર્ણ એનો રંગ છે અને ક્રિયા નામની શક્તિ જેના અનેક સ્વરૂપો છે. જળ, ચંદ્ર, ગૌરી, યજુર્વેદ, નિર્દાભ એટલે મેઘની આભાવાળા સ્વર, ઉકાર, સ્નિગ્ધ દક્ષિણાગ્નિ વગેરે આ બધા અઘોરના સ્વરૂપો બતાવવામાં આવેલા છે.

એના સિવાયના 50 (અ થી માંડીને ક્ષ સુધીના) જે વર્ણ છે, એનાથી યુક્ત સ્થિતિ, ઈચ્છા અને ક્રિયાશક્તિથી યુક્ત, પોતાની વિકલ્પિત શક્તિના રક્ષણથી યુક્ત જે અઘોરનું સ્વરૂપ છે, તે બધી જ જાતના પાપોના સમૂહનું શમન કરનાર છે, બધા દુષ્ટોનો વિનાશ કરનાર છે તથા બધી જ જાતના ઐશ્વર્યના ફળને પ્રદાન કરનાર છે. એટલે જો કોઈ અઘોર સ્વરૂપે બ્રહ્મની ઉપાસના કરે, તો તેને આવી રીતનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

ત્રીજા જે છે, તે વામદેવ છે. "વામદેવાય નમઃ." તો મહાન જ્ઞાન આપનાર તેમજ તેજસ્વી અગ્નિ સ્વરૂપ, વિદ્યાના પ્રકાશથી પ્રકાશિત, કરોડો સૂર્ય સમાન તેજોમય તેમજ હંમેશા આનંદ સ્વરૂપ, અષ્ટગાન (એટલે કે સામવેદમાં કહેલા સાત ગાન તેમજ એક ભરત શાસ્ત્ર એટલે નિષ્પન્ન ગતિથી સમન્વિત), મંદ સ્વર, આમને આધીન તથા સર્વોત્તમ આહ્વાવનીય અગ્નિ જેવું જ્ઞાન જેમની સંહાર શક્તિથી સમન્વિત એવું એમનું વામદેવનું સ્વરૂપ છે. એ શુક્લ વર્ણી છે, તમોગુણ યુક્ત છે અને પોતે જ પૂર્ણ જ્ઞાતા, જાગૃત વગેરે ત્રણેય ધામોના નિયામક (ત્રણેય ધામો એટલે વિશ્વ, તેજસ અને પ્રાજ્ઞ) થી યુક્ત, બધાને સૌભાગ્ય પ્રદાન કરનારા, મનુષ્યના બધા કર્મોના ફળ પ્રદાતા તથા અ, ક, ચ, ટ, ત, પ, ય, શ આ આઠ અક્ષર અથવા આઠ ક્ષરિત ન થવાવાળા તત્વો અથવા તો "ૐ નમો મહાદેવાય" ના આઠ અક્ષરો તથા અષ્ટદલ પાંખડીઓથી યુક્ત કમળ અર્થાત હૃદય રૂપી કમળમાં નિવાસ કરવાવાળા એવા વામદેવ છે.

તો તે વામદેવને નમસ્કાર કરીએ છીએ બ્રહ્મ સ્વરૂપે.

હવે આગળ જે આ તત્પુરુષ અમે કહ્યું, એ કેવા છે? તો કે વાયુમંડળથી આપુત, પાંચે અગ્નિઓથી સંયુક્ત, મંત્ર શક્તિના નિયામક અર્થાત નિયમન કરવાવાળા છે. તેઓ સ્વર તેમજ વ્યંજનના સ્વરૂપમાં 50 સંખ્યાથી પ્રસિદ્ધ અથર્વવેદના સ્વરૂપવાળા, અનંત કોટિ ગણોના અધ્યક્ષ તથા અખંડ અર્થાત સંપૂર્ણ બ્રહ્માંડ રૂપ શરીરવાળા છે. સંપૂર્ણ બ્રહ્માંડ રૂપ શરીરવાળા છે. ઊંઘી ગયા હોય, જાગી જજો! તે તત્પુરુષનો વર્ણ લાલ છે. તેઓ સમસ્ત ઈચ્છાઓને પૂર્ણ કરવાવાળા છે તથા બધા પ્રકારની આદિ વ્યાધિઓ (માનસિક તેમજ શારીરિક રોગો) ની અનુપમ ઔષધિ છે. બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ, સંહાર, પાલન આ બધું એનું એકમાત્ર કારણ છે અને સમસ્ત શક્તિઓને ધારણ કરવા માટે સમર્થ છે. આ ઉપરાંત તેઓ જાગૃતિ, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ ત્રણેય અવસ્થાઓથી પર તુર્યા (ચોથી અવસ્થા) સ્વરૂપ બ્રહ્મની સંજ્ઞા વડે યુક્ત છે.

તે બ્રહ્મ બધાનો પ્રાદુર્ભાવ કરવાવાળા બ્રહ્મા તેમજ વિષ્ણુ આદિ દ્વારા હંમેશા સેવિત થવાવાળા છે. કોણ? તત્પુરુષાય નમઃ, તત્પુરુષ નામના બ્રહ્મ.

હવે પાંચમાં ઈશાન નામના બ્રહ્મની વાત કરીએ તો એ પરમ તત્વના રૂપમાં "ઈશાન નમઃ" પ્રેરણા પ્રદાન કરવાવાળો જાણવો જોઈએ. અંદર બધી જે પ્રેરણાઓ થાય છે, તે બધી કોણ કરે છે? સ્ફૂરણ થાય છે, એ કોણ કરે છે? ઈશાન નામના બ્રહ્મનું જે ભાગ છે, તે કરે છે. એટલે એમને પંચમુખી દેવને બધું જે કહે છે ને, તે આ છે. તેઓ બુદ્ધિના સાક્ષી રૂપ હોય છે. આકાશ સ્વરૂપ, સર્વત્ર વ્યાપક, અવ્યક્ત, ઓમકારના ધ્વનિથી વિભૂષિત, તેઓ સમસ્ત દેવોના સ્વરૂપવાળા, શાંત, શાંતિથી પણ પર (શાંતિથી પર શું હોય? પરમ શાંતિ), અત્યંત શાંતિથી સંપન્ન, સ્વરોથી પર અર્થાત સ્વરો દ્વારા જેનું જ્ઞાન સંભવિત નથી, અકાર વગેરે સ્વરોના જે અધિષ્ઠાતા સ્વરૂપ છે તથા જે આકાશમય વ્યાપક શરીરથી યુક્ત છે, આકાશમય શરીરથી યુક્ત છે, તેવા એ સૃષ્ટિ વગેરે પાંચ (સૃષ્ટિ, સ્થિતિ, ધ્વંશ, વિધાન અને અનુગ્રહ) કૃત્યોના નિયંતા, સર્વવ્યાપક, વિરાટ પંચબ્રહ્મ સ્વરૂપ છે.

એ ઈશાન પંચબ્રહ્મનો ઉપસંહાર નિર્વાણ કરીને પોતાના આત્મામાં પ્રતિષ્ઠિત થઈ, પોતાની માયાના વૈભવ પ્રભાવથી બધાનો સંહાર કરીને પોતાના આત્મામાં પ્રતિષ્ઠિત રહેનાર છે. એ ઈશાન પંચબ્રહ્મથી પણ પર રહીને જાતે પોતાના જ તેજથી પ્રકાશિત છે અને આદિ, મધ્ય અને અંતમાં બીજા કોઈ કારણથી પ્રકાશિત થતા નથી, પરંતુ એ સ્વયં પ્રકાશ સ્વરૂપ અને સ્વયંભુ છે. ભગવાન શંભુની માયાથી મોહિત દેવગણ સંપૂર્ણ જગતના ગુરુ અને સમસ્ત કારણોના કારણ એવા દેવાધિદેવ મહાદેવને એવો જાણતા નથી. અહીંયા શિવની વાત નથી. શંભુની માયાથી મોહિત થયેલા છે, પણ એ માયાથી મોહિત થયેલા બધા જ પેલાને જાણી શકતા નથી એમ એ કહેવા માંગે છે. તો દેવાધિદેવ મહાદેવ કોણ? પરબ્રહ્મ, સંપૂર્ણ વિશ્વને પ્રકાશ દેનારા એ પરાત્પર વિરાટ પુરુષનું રૂપ સામાન્ય દ્રષ્ટિથી."

જોઈ શકાતું નથી, જેના દ્વારા આ વિશ્વ પ્રકાશિત થાય છે, જેની અંદર વિલય થઈ જાય છે, એવા એ પરમ અવિનાશી બ્રહ્મ શાંત સ્વરૂપ છે. એ જ અદ્વિતીય પરમ સ્વરૂપ હું જાતે જ છું. સદ્યોજાત વગેરે આ જે પંચબ્રહ્મ છે, આ ચરાચર જગતમાં જે કંઈ દ્રષ્ટિગોચર થઈ રહ્યું છે અથવા સંભળાઈ રહ્યું છે, એ બધું જ પંચબ્રહ્માત્મક જ છે. પાંચ સ્વરૂપોમાં પ્રતિષ્ઠિત એ સદ્યોજાત બ્રહ્મકાર્ય કહેવામાં આવે છે. આ બ્રહ્મકાર્યને જાણીને ઈશાનને મેળવી શકાય છે.

અગર વિદ્વાન મનુષ્યએ પંચબ્રહ્માત્મકને પોતાના આત્મામાં વિલીન કરીને, અર્થાત માનીને "સોહમ અસ્મિ" અર્થાત "હું એ જ પંચબ્રહ્મ છું, જાતે જ એનું રૂપ છું" એવું સમજે, એવું જાણે, એવું અનુભવે, તો એ બ્રહ્મામૃતનો રસાસ્વાદન કરનારો બની જાય. તેથી આ રીતે જે બ્રહ્મના સ્વરૂપને જાણી લે છે, તે મુક્તિ મેળવી લે છે, તેમાં કોઈ સંશય નથી.

પંચાક્ષરમય એ પરબ્રહ્મ સ્વરૂપ ભગવાન શંભુને જાણીને, જેની શરૂઆતમાં નકાર અને અંતમાં યકાર છે, એવા પંચાક્ષર મંત્ર "નમઃ શિવાય"ને ભજવો જોઈએ. બધી જ વસ્તુઓને પંચાત્મક બ્રહ્મના રૂપમાં જાણીને સર્વત્ર પંચબ્રહ્મ તત્વનું દર્શન કરવું જોઈએ. તો આ પંચબ્રહ્મનું જ્યારે આપણે પૂજા કરવી હોય, દર્શન કરવું હોય, તો શું એના માટેનો મંત્ર કીધો? "નમઃ શિવાય". પાંચ થઈ ગયા, આ પંચબ્રહ્મ આવી ગયા. તો જ્યારે તમે "ઓમ નમઃ શિવાય" બોલો છો, ત્યારે એ પંચબ્રહ્મની તમે પ્રતિષ્ઠા કરો છો, તમે એની પૂજા કરો છો, તમે એની પ્રદક્ષિણા કરો છો, તમે સંપૂર્ણ સર્વસ્વ બધું એમને અર્પણ કરો છો. આવો અદભુત મંત્ર છે "ૐ નમઃ શિવાય". ૐ ૐ ૐ ન મહ શ્રી વાય. ૐ નમઃ શિવાય.

પંચાક્ષરમય એ પરબ્રહ્મ સ્વરૂપને જાણીને એની સાથે તમે નિકટતા મેળવો. બધી જ વસ્તુઓને પંચાત્મક બ્રહ્મના રૂપમાં જાણીને સર્વત્ર પંચબ્રહ્મ તત્વનું દર્શન કરવું જોઈએ. જે કોઈ વ્યક્તિ ભક્તિભાવપૂર્વક પંચબ્રહ્માત્મક વિદ્યાને ભણે છે, એ જાતે પણ પંચબ્રહ્મનું સાકાર રૂપ બનીને પંચબ્રહ્મની નિકટતાને મેળવી લે છે. આ રીતે આ જ્ઞાનને કૃપાપૂર્વક ગાલવ મુનિને બતાવતા મહાદેવજી ત્યાં જ આત્મલીન થઈ ગયા.

"શાકલ, જેને સાંભળવા માત્રથી જ અજ્ઞાની જ્ઞાની થઈ જાય છે, અશ્રુત જે છે તે શ્રુત થઈ જાય છે, જાણેલું કે ના જાણેલું એવું બધા જ પ્રકારનું જ્ઞાન મળી જાય છે અને જે સિદ્ધાંતોનું જ્ઞાન ના હોય એ બધા જાતે જ સમજાઈ જાય છે."

"ગૌતમ, જે રીતે માટીના એક જ પિંડથી અભિન્ન સમસ્ત વસ્તુઓનું પૂર્ણ જ્ઞાન થઈ જાય છે, કારણ કે કાર્ય કારણથી અભિન્ન હોય છે, એવી રીતે પંચબ્રહ્મના જ્ઞાન દ્વારા સમસ્ત વસ્તુઓનું જ્ઞાન થઈ જાય છે."

ૐ નમઃ શિવાય. ૐ નમઃ શિવાય. જે રીતે પણ યાદ રાખો, તમે કોની પૂજા કરો છો? પરબ્રહ્મ, ઈશાન સ્વરૂપ, સદ્યોજાત, વામદેવ, આ બધા એક સાથે ઓવરલેપ થતા પાંચ સ્વરૂપો. બધાની એક સાથે તમે તેમની પૂજા કરી રહ્યા છો. એટલે બધામાં પરબ્રહ્મ છે. આ જે બધા દેવોના નામ, આ પાંચ એની આસ્પેક્ટ છે, આસ્પેક્ટ પરબ્રહ્મની આ પાંચ આસ્પેક્ટ છે. જગત રૂપક છે પરબ્રહ્મની. હા, એવી રીતે એ, એવી રીતે પરબ્રહ્મ તો છે જ બધે, પણ આ પરબ્રહ્મની આ પાંચ આસ્પેક્ટ છે. એટલે પાંચ રીતે એ આ સમસ્ત કાર્યકારણના જગતની અંદર કાર્યાન્વિત છે, એવી રીતે.

એટલે જેમ એક લોહમણી દ્વારા સમસ્ત લોહ તત્વની જાણકારી મળી જાય છે. સેમ્પલ એક લીધું એટલે લેબોરેટરીમાં આમ આમ કરે એટલે તરત ખબર પડી જાય ને? લિટમસ ઘસે એટલે લાલ, તો સમજી જવાનું કે આ ફલાણું. એવી રીતે નખ કાપવાની છરીથી લોખંડના તમામ અસ્ત્રોની જાણકારી જેમ મળી જાય છે, એવી રીતે કાર્ય કારણથી અભિન્ન જે કંઈ કાર્ય છે, એ કારણ રૂપ જ હોય છે. એનાથી અલગ જેટલી વસ્તુઓ હશે, તે બધી જ એના જેવી જ હશે, કારણ કે કારણથી અભિન્ન જે કંઈ કાર્ય છે, એ કારણ રૂપ જ હોય છે. અગર કોઈપણ વસ્તુને તદરૂપ અર્થાત કારણને અનુરૂપ રૂપ માની લેવામાં આવે, તો એ કાયમી સત્ય છે. જ્યાં એને અલગ કહીશું, તો એ મિથ્યા કથન થશે, કારણ કે બધા કાર્યોનું કારણ તો એક જ છે. આ જે બધી જગ્યાએ ભેદની પ્રતીતિ થાય છે, ભેદ જણાય છે, એનું કારણ ધર્મના નિરૂપણનો અભાવ છે. તેથી કારણ તો ખરેખર એક જ છે, એ બીજું કોઈ નથી.

એટલા માટે આ ચરાચર વિશ્વનું કારણ શુદ્ધ ચૈતન્ય રૂપ અદ્વૈત જ છે.

"મુનિ, આ અવિનાશી બ્રહ્મના આશ્રય સ્થળમાં જે દહર નામનું નિવાસસ્થાન હૃદયમાં છે, જેને પુંડરીક પણ કહેવામાં આવે છે, એમાં દહર આકાશ રહેલું છે. આ બાહ્ય આકાશ એવું આ અંદરના આકાશની અંદર દહર આકાશ કીધેલું છે. એમાં મોક્ષ નારા સાધકોએ સત્, ચિત્ અને આનંદ સ્વરૂપ એવા શિવને શોધવા જોઈએ. આ શિવ હંમેશા હૃદયકમળમાં જ રહે છે અને નિર્વિશેષ સામાન્ય દ્રષ્ટિથી બધાના સાક્ષીભૂત છે. સાક્ષી રૂપી જે બધા બહાર આમ દેખાયા કરે છે, તે બધાનો સાક્ષી કોણ છે? તો કે આ એ અંદર ત્યાં બેઠેલા છે."

આ કારણને લઈને હૃદયને શિવ સ્વરૂપ કહી અને જ એટલે કે હૃદયને સંસાર મોચક અથવા તો સંસ્કારથી મુક્ત કરનારું કહેવામાં આવે છે. બધા સંસ્કારો ક્યાં સંગ્રહ થાય છે? હૃદયમાં. તો એનું નિવારણ કરનારો પણ ક્યાં બેઠો છે? હૃદયમાં બેઠો છે. આ એ આ ચિદાકાશ પણ અહીંયા એને દહરા આકાશ કહેવામાં આવે છે. વસ્તુ એ જ છે, આકાશ બધું એક જ છે, એવી રીતના. પણ અહીંયા એ દહર આકાશમાં રહેલા પાછા એ, એ દહર આકાશ એ પોતે નથી ચિદાકાશ. ચિદાકાશની અંદર ચિદાકાશ. આ ચિદાકાશ છે, આ ચિદાકાશ છે. આ ચિદાકાશને સ્પેસિફિક જગ્યાએ લઈ જાવ તમારા હૃદય વાળા ભાગની પાસે, ત્યારે ત્યાં આગળ જે છે તે દહરા આકાશ છે અને એ દહરા આકાશમાં રહેલા પરબ્રહ્મ પરમાત્મા શિવ સ્વરૂપની આપણે પ્રાર્થના, જે સાક્ષી રૂપ છે, સર્વધી સાક્ષી રૂપમ, એવા એ જ સેમ વસ્તુ. બરાબર.

ૐ સહનાવતું, સહન ભુનક્તુ, સહવીર્યમ કરવાવહે, તેજસ્વીના વધી તમસ્તુ, મા વિદ્વિશાવહે. શાંતિ: શાંતિ: શાંતિ:. હવે આપણે વાત કરીએ.

"પરબ્રહ્મ ઉપનિષદની."