ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૪૪

ॐ भद्रं कर्णेभिः श्रुणुयाम देवाः, भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः, स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिः, व्यशेम देवहितं यदायुः, स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः, स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः, स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः, स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ૐ શાંતિ શાંતિ શાંતિ ૐ.

હવે આપણે શાંડીલ્ય ઉપનિષદની વાત કરીએ. આ ઉપનિષદ અથર્વ વેદ સાથે સંબંધિત છે. એમાં યોગવિદ્યાનું સંપૂર્ણ વર્ણન મહર્ષિ સાંડીલ્ય અને મુનિ અથર્વના પ્રશ્નોત્તર રૂપમાં પ્રસ્તુત છે. એમાં કુલ ત્રણ અધ્યાય છે. પ્રથમ અધ્યાય 11 ખંડોવાળો વિસ્તૃત છે, જેનો શુભ આરંભ સાંડીલ્ય ઋષિના આત્મતત્વની પ્રાપ્તિના ઉપાય સ્વરૂપ અષ્ટાંગ યોગના પ્રશ્નથી શરૂ થાય છે. મહામુનિ અથર્વા એના ઉત્તરમાં અષ્ટાંગ યોગનું વિષદ વર્ણન કરે છે. યમ-નિયમને દસ-દસ બતાવતા પાતંજલ યોગથી એની વિશિષ્ટતા સિદ્ધ કરી દે છે. નાડી શોધનની પ્રક્રિયાનો વિશેષ રૂપે ઉલ્લેખ કરે છે, જેનાથી પ્રાણજય કરી શકાય અને અનેકાનેક સિદ્ધિઓનો અધિકારી પણ બની શકાય.

જ્યારે બીજા અધ્યાયમાં ઋષિ સાંડીલ્ય મહામુનિ અથર્વાને બ્રહ્મવિદ્યાનું, એની અનિર્વચનીયતા, એનું લોકોત્તર રૂપ બતાવતા કહ્યું કે, "એ બ્રહ્મ તમે જ છો, એને જ્ઞાનના દ્વારા જાણો."

ત્રીજા અધ્યાયમાં ઋષિ સાંડીલ્ય ફરીથી પ્રશ્ન કર્યો કે, "જો બ્રહ્મ એક અક્ષર, નિષ્ક્રિય, શિવ સત્તા માત્ર અને આત્મસ્વરૂપ છે, એનાથી જગતનું નિર્માણ, પોષણ અને સંહાર કેવી રીતે થઈ શકે છે?" એના ઉત્તરમાં મહામુનિએ બ્રહ્મનું સકલ, નિષ્કલ અને સકલ-નિષ્કલ ભેદ બતાવ્યો. સકલ, નિષ્કલ અને સકલ-નિષ્કલ એવો ભેદ બતાવ્યો અને કહ્યું કે, "બ્રહ્મના સકલ-નિષ્કલ રૂપથી એના સંકલ્પ માત્રથી સૃષ્ટિનો પ્રાગટ્ય થાય, વિકાસ અને વિલય થતો રહે છે." અંતમાં બ્રહ્મ, આત્મા, મહેશ્વર અને દત્તાત્રેય શબ્દનું નિર્વચન પ્રસ્તુત કરતા આદિદેવ પુરુષ દત્તાત્રેયનું સતત ધ્યાન કરતા રહેવાની વાત કહી અને એ પણ કહ્યું કે, "આ ધ્યાનથી મનુષ્ય બધા જ પાપોથી મુક્ત થઈને કલ્યાણ મોક્ષનો અધિકારી બની જાય છે."

આ સાંડેલ્ય ઋષિ જે હતા, તેમના પત્ની સાંડીલીનું પણ એક અલગથી આખ્યાન છે, બહુ અદભુત છે. કોઈ એક સમયે મને ફરી યાદ કરજો, આપણે કરીશું એ. સાંડીલ્ય ઋષિ મહર્ષિ છે, છતાં પણ અથર્વા મુનિને પૂછે છે, "હે મુનિ, આત્મતત્વને પ્રાપ્ત કરવાના ઉપાય સ્વરૂપ અષ્ટાંગ યોગનું વર્ણન કરવાની કૃપા કરો." એવું સાંભળીને અથર્વા મુનિએ કહ્યું કે, "હે મહર્ષિ, યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ એ યોગના આઠ પ્રસિદ્ધ અંગો કહેવામાં આવે છે." હવે તો બધાને ખબર પડી ગઈ છે, બાબા રામદેવ કી જય!

યમ અને નિયમની સંખ્યા દસ-દસ છે. આસન આઠ પ્રકારના છે. પ્રાણાયામ ત્રણ પ્રકારના છે. પ્રત્યાહાર અને ધારણા બંનેના પાંચ-પાંચ ભેદ છે. ધ્યાન બે પ્રકારનો હોય છે. સમાધિનો એક જ ભેદ છે. આમ યમના દસ ભેદ એ રીતના છે: અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય, દયા, સરળતા, ક્ષમા, ધૈર્ય, અલ્પ આહાર ગ્રહણ કરવો તથા શૌચ.

અહિંસાનું તાત્પર્ય છે કે મન, વચન અને શરીર અને પોતાના કાર્ય દ્વારા કોઈપણ પ્રાણીને દુઃખ ન આપવું. સત્યનો અર્થ એ છે કે મન, વચન, શરીર અને કર્મથી જે હિતકારી હોય એવી વાણી પ્રાણીઓની સમક્ષ બોલવી. અસ્તેય અર્થાત મન, વચન, શરીર અને પોતાના કાર્યો દ્વારા બીજાના ધન-સાધનો પ્રત્યે નિષ્પૃહ રહેવું. અંબાની પાસે બહુ પૈસા છે, બરાબર? પણ આપણે જેટલા જરૂરી છે એટલા આપણી પાસે પણ છે જ, સંતોષ.

બ્રહ્મચર્યનું તાત્પર્ય એ છે, ધ્યાન આપો: બધી જ અવસ્થાઓમાં મન, વચન, શરીર અને કર્મ દ્વારા બધી જ જાતના મૈથુન એટલે કે અસંયમને છોડી દેવો. અસંયમ એ જ મૈથુન છે. દયા અર્થાત બધા જ પ્રાણીઓ ઉપર પોતાનો અનુગ્રહ, કૃપા બનાવી રાખવી. આરજાવ અર્થાત મન, વચન, શરીર અને કર્મથી લોક ઉચિત અથવા અનુચિત વ્યવહાર કરે કે ન કરે તો પણ સંભાવ જાળવી રાખો. કોઈ કંઈ પણ કરે કે ન પણ કરે, સંભાવ જાળવી રાખો. સમકિત આવી ગયું.

ક્ષમાનું તાત્પર્ય છે કે હંમેશા પ્રિય, અપ્રિય, પૂજા અથવા તિરસ્કાર વગેરેનો વ્યવહાર કરવામાં આવે તો પણ તેને સહન કરવું. ધ્રુતિ અર્થાત ધનનું નુકસાન થાય, પોતાના ઈષ્ટ મિત્રોનો વિયોગ કે મિલન થાય તો પણ ગમે તે સ્થિતિમાં ચિત્તને સ્થિર રાખવું. અલ્પાહાર અર્થાત પેટનો ચોથો ભાગ ખાલી રહે તે રીતે પોતાના આહારમાં શ્રેષ્ઠ ઘી, દૂધવાળા, મધુર પદાર્થોનો સમાવેશ રાખવો.

શૌચનું તાત્પર્ય છે કે બાહ્ય અને અંતર, બહાર અને અંદર બંને પ્રકારની શુદ્ધિ રાખવી. માટી તેમજ જળ દ્વારા બહારની પવિત્રતા થાય છે અને મનની શુદ્ધિ આંતરિક છે જે અધ્યાત્મ વિદ્યાથી થાય છે. જેમ જેમ અધ્યાત્મ વિદ્યાનો અભ્યાસ કરતા જાવ તેમ તેમ મનની અંદરથી બધી શુદ્ધિ થતી જાય છે. એમ કે ને બાહ્ય શુદ્ધિ માટે શું કીધું? માટી અને જળ. જો માટી કેટલી ઉપયોગી છે ખરેખર! પૃથ્વી, ભૂમિ જેને કહેવાય. જળ અને ભૂમિ આ બે તત્વ દ્વારા જે સ્થૂળ થયા છે તેના દ્વારા તેનું આપણે શુદ્ધિ કરવી જોઈએ.

તપ, સંતોષ, આસ્તિકતા, દાન, ઈશ્વર પૂજન, સિદ્ધાંત શ્રવણ (સિદ્ધાંત શું છે? ઈશ્વર છે, પરમેશ્વર છે, પરબ્રહ્મ છે, પરબ્રહ્મ જ સત્ય છે, અહમ બ્રહ્માસ્મિ - આ બધું જે કંઈ છે તે સિદ્ધાંત રૂપે કહેવાયેલું છે), લજ્જા, મતિ, જપ તથા વ્રત આ દસ પ્રકારના ભેદ એને નિયમ કહેવામાં આવે છે. એટલે નિયમસર તમારે તપ કરવું, સંતોષ રાખવો, આસ્તિકતા એટલે આસ્થા હોવી જોઈએ. જે તમને કાર્યમાં શ્રદ્ધા જ ના હોય ને તમે કરે જાવ તેનો અર્થ નથી. એ પ્રમાણે દાન, ઈશ્વર પૂજન, સિદ્ધાંત શ્રવણ, લજ્જા. લજ્જા શેમાં? પણ કે અનુચિત કાર્યો કરવામાં આપણને શરમ આવવી જ જોઈએ કે મારાથી આવું ના થાય. આપણે આ કુળના ને આપણાથી આવું ના થાય, એ પ્રકારની જે બાબત કે હું બ્રહ્મ છું, હવે હું સંસારમાં પડું. આ ઊંચામાં ઊંચી શરમ કહેવાય. મતિ, જપ. મતિ એટલે બુદ્ધિ. તો તમારી મતિ...

કેવી તો કે જેવી તમારી ગતિ થવાની હશે, તેવી મતિ થશે. જે તે સમયે તે મતિ ઉત્પન્ન થાય અથવા મતિમાં ફેર થઈ જાય છે. આપણે જોયું'તું ને કે પરીક્ષિત રાજાએ જેવો મુગટ પહેર્યો ને, એની મતિ ભ્રષ્ટ થઈ અને પછી પહેલાને ત્યાં જઈને પેલો સાપ પહેરાવી દીધો. એમાં આખું બધું શ્રીમદભાગવત મળ્યું. તો ઘણી વખતે મહાન માણસો જો કોઈક મતિભ્રષ્ટ પણ થઈને કંઈક કોઈ કાર્ય કરે ને, તો પાછળવાળા બીજા બધાને તો બહુ જ ફાયદો થાય. આવું પણ એક વાત છે, પણ એટલા માટે એ થવું જોઈએ એવું આવશ્યક નથી.

તપનું તાત્પર્ય એ છે કે વિધિપૂર્વક કૃચ્છ, ચાંદ્રાયણ વગેરેથી શરીરને સુકવવું. બહુ પુષ્ટ થયેલું પાછું જો હોય, બળવાન બની ગયું હોય, તો શું વિષય ભોગની અંદર પડી જવાની શક્યતા છે. એટલા માટે થઈને કહેવામાં આવ્યું કે શરીરને પણ થોડું સુકવવું અથવા તો ઈશ્વરની ઈચ્છાથી જે કાંઈ મળી જાય તેની પર સંતોષ રાખો. જો એક બાજુ આપણને એમ પણ કીધું કે તમારે ઘીનો ઉપયોગ કરવો, મધુર પદાર્થોનો ઉપયોગ કરીને શરીરને પોસવું; બીજી બાજુ તરત જ કીધું છે કે એટલું બધું ના પોસતા કે તમારે કૃચ્છ ચાંદ્રાયણ વ્રત કરવું જોઈએ. એટલે એ વ્રતની અંદર તમારે ઉપવાસ કરવાના હોય, વિધિવત એ પણ એ ઉપવાસ છે.

આસ્તિક્યનો ભાવ એ છે કે વેદમાં કહેલા ધર્મ અને અધર્મમાં વિશ્વાસ રાખવો. નીતિપૂર્વક પ્રાપ્ત થયેલ ધન, ધાન્ય વગેરે શ્રદ્ધાપૂર્વક ગરીબોને આપવું, તેને જ દાન કહેવાય છે. વાસ્તવમાં ગરીબ એ તો માનસિક અવસ્થાનું પરિણામ છે, પણ જે જરૂરિયાતમંદ હોય તેને તમે તે વસ્તુ આપો એ બરાબર છે, એને દાન કહેવાય. તે પણ પાછું "હું આપું છું" વાળું કાઢી નાખીને. બરાબર? જેમ ઘઉંમાંથી કાંકરા કાઢીને આપણે કોઈને ઘઉંનું દાન કરીએ ને, એવી રીતના અહંકાર કાઢીને આ બધું કરવાનું. અહંકાર મોટો કાંકરો.

ઈશ્વર પૂજન ગાંગડું થઈ ગયેલું હોય, ઘણાનું તો દાંત તોડી નાખે. ઈશ્વર પૂજન પ્રસન્નતાપૂર્વક ના સ્વભાવ દ્વારા યથોચિત માત્રામાં વિષ્ણુ, રુદ્ર વગેરેનું પૂજન-અર્ચન કરવું. સિદ્ધાંત શ્રવણ: એક લેવલ ઉપર તમારે આવા પૂજનની પણ આવશ્યકતા હોય છે. પછી આગળ ઉપર એ પણ બધું ચાલી જાય છે, કારણ કે જ્યારે તમે જાણી જાવ કે આ વિષ્ણુ છે એ પણ બ્રહ્મ છે અને રુદ્ર છે એ પણ બ્રહ્મ છે, એટલે પછી પણ તમે અલગ અલગ બે જણની પૂજા નહીં કરો. કારણ કે તમે વિષ્ણુની જ્યારે પૂજા કરતા હશો, ત્યારે તમે બ્રહ્મ સ્વરૂપે તેની જ પૂજા કરો છો. કોની? તો કે બ્રહ્મની. એટલે વિષ્ણુ દ્વારા બ્રહ્મ પૂજન થઈ રહ્યું છે કે રુદ્ર દ્વારા બ્રહ્મ પૂજન થઈ રહ્યું છે. પછી ડાયરેક્ટ થઈ જશે. આ પેલું વાયા છે. તો કમિશન મળે પેલા વાયામાં. વિષ્ણુ ભગવાનને, રુદ્ર ભગવાનને કમિશન ના આપવું પડે.

આવી રીતના પેલું ડાયરેક્ટ થઈ જાય. "સર્વે દેવ નમસ્કારઃ કેશવં પ્રતિ ગચ્છતિ." તમે બ્રહ્મ સ્વરૂપની અંદર જ બધી પૂજન કરો છો, સીધું સીધું.

સિદ્ધાંત શ્રવણ અર્થાત વેદાંતના અર્થનું ચિંતન કરવું, એના પર બેસીને વિચાર કરવો. અત્યારે હુંય પેલા એમાં લખું છું, બહુ સુંદર આવી રહ્યું છે. યોગ વશિષ્ઠની અંદર પ્રહ્લાદને ભગવાને વરદાન આપ્યું. આવીને એમને ખૂબ તપશ્ચર્યા કર્યા પછી એને વરદાન આપ્યું. ત્યારે એમને વરદાન કેવું માંગ્યું હતું? તો કે "જે મારા માટે શ્રેષ્ઠ હોય તે તમે નક્કી કરીને મને આપો. હું નક્કી નહીં કરું કે જેનાથી મારું કલ્યાણ થાય એવું તમારી પર કે તમે મારા કરતાં ઉપર છો, ઊંચા છો, મોટા છો. તમે જાણો છો કે મારે શેની જરૂર છે, શેમાં મારું કલ્યાણ." તો આવી રીતના કરીને ભગવાને એને વરદાન આપ્યું. શું ખબર છે? એને વરદાન એવું આપ્યું કે "તને આત્મવિચાર પ્રાપ્ત થાઓ." શું વરદાન આપ્યું? આપણને એમ થાય એક લીટીની અંદર કહી દીધું કે "તને થાઓ." બસ. અને પછી પ્રહ્લાદજી બેસી ગયા આત્મવિચાર કરવા માટે.

તો હું લખતો જ ગયો છું, બે-ત્રણ પાના થઈ ગયા. હજી આત્મવિચાર એમનું ચાલુ જ છે. કેવું અદભુત છે કે ના પૂછો! એ આત્મવિચારની અંદર એમણે જે કંઈ કહેલું છે, એ જ પાછું મને આ પુસ્તકની અંદર જ મળે. સીધું એના એ જ સેન્ટેન્સ, એના એ જ બારોબાર બધા અહીંયા આગળ. બોલો, એટલું અદભુત! એટલે જે મહાન બન્યા બધા, જે તે લોકોના પોતાના જે ચિંતન વિચારો હતા, એ પણ કેટલા ચિરંજીવી હોય છે એમ જોવાની વાત છે. આપણે વિચાર કરેલો હતો કોઈ કોઈ વર્ષોની અંદર, તે છે એકાદો એ ક્યાંક કોઈ જગ્યાએ દેખાય છે આપણને, કારણ કે એવો વિચાર પછી એ રેકોર્ડ થયો હોય. વળી પાછું આપણે કોઈકને આપ્યો હોય રેકોર્ડ થયેલું, તો પછી કંઈ મેળ પડવાનો. બાકી કંઈ પહોંચવાનું. પણ એમના એના અંદર એટલું સત્વ હોવું જોઈએ વિચારમાં, એમાં એટલું સબસ્ટન્સ હોવું જોઈએ, તોય આગળ વધશે. નહીં તો એ આગળ વધી શકે.

એટલે એવી રીતે વેદાંતના અર્થનું ચિંતન કરવું.

મરીમ અર્થાત વેદ માર્ગમાં તથા લોક માર્ગમાં નીચ ગણાય કૃત્ય કરવામાં લજ્જાનો અનુભવ થવો. એક બહુ સરસ વાત મને હંમેશા કરતી હોય છે નીતા. મને કે "આ પરદેશની અંદર બધા લોકો ખુલ્લામાં પ્રેમ કરે છે." જે આપણને બિભત્સ લાગે છે, પણ ત્યાં એ લોકો ખુલ્લામાં જાહેરમાં બધા એકબીજાને પ્રેમ કરે, પપ્પીઓ કરે, બધું કરતા હોય ને આમ ઓપન છે બધા. અને એમાં કોઈ બે જણા ત્યાં કરતા હોય તો ત્રીજાને ત્યાં કોઈ વાંધોય નથી. એવો ત્યાંથી સહજતાથી બિલકુલ નીકળી જાય છે. જ્યારે એકાદો ત્યાં ઇન્ડિયન ત્યાં જોવા મળે, તો પછી એને પાછું એની દ્રષ્ટિનો ફેર પડી જાય છે. ઓપનનેસ છે ત્યાં આગળ. ત્યાં એ લોકો મતભેદ થાય કે ઝઘડો થાય બીજા સાથે તો એ છુપાવે. બે જણને જો વાતચીત કરવી હોય, હસબન્ડ-વાઈફ વચ્ચે પણ ખટરાગ-વિવાદ થયો હશે, તો એક રૂમમાં જઈને અલગથી એ લોકો વાત કરે.

બે મિત્રો વચ્ચે પણ કંઈક બાબત હોય, કોઈક જગ્યાએ મળશે, મીટિંગ કરશે અને પછી એ લોકો આખું એ કરશે અથવા સાવ એવી એ જગ્યાએ.

જઈને મારામારી કરીને એકબીજા છૂટા પડી જશે, પણ એ એકાંતમાં કરે છે. મારામારી આપણે ત્યાં તેના બિલકુલ વિરુદ્ધ બાબત છે કે પ્રેમ કરવો એને અશિષ્ટ આચાર ગણવામાં આવે છે. પણ એમ કે છુપાઈને રૂમમાં બધા એવી રીતના કરે છે. કોઈ કોઈને ઝટ દઈને કહી પણ ના શકે. હવે જોકે પરિસ્થિતિમાં થોડો ફેરફાર આવ્યો છે, પણ કહે છે કે "હું તને પ્રેમ કરું છું" એમ પણ કોઈ કોઈને કહે નહીં. ત્યાં તો એ પોતાના વર્તન દ્વારા પણ કહે છે. લોકો! તો આવો ફરક છે.

તો ત્યાં જે જાહેર છે, એ અહીં છુપાવવામાં આવે છે. અને અહીં કકડાટ કરે, ઝઘડા કરે, એ કશું પણ કરશે તો શું છે? બધા લોકોની વચ્ચે છે, જાહેરમાં કરે. આખી વાત જ કેટલી વિરુદ્ધ છે કે બે સંસ્કૃતિઓની! એ પણ એક બાબત છે એમ કે સમજવા જેવી. માટે તો જે અહીં લજ્જા ગણાય છે, એ ત્યાં લજ્જા નથી. જ્યાં ત્યાં જે લજ્જા ગણાય છે, એ અહીં પણ. દેશકાળ પણ એક મુખ્ય બાબત છે એમ. એનું કહેવાનું છે કે એનો ખ્યાલ રાખવાનો. આપણે પાછું આપણે અહીં હોઈએ તો આ રીતે વર્તન છે, ત્યાં પણ.

આમે તો જો, ઝઘડા કરવા, કકળાટ કરવો, વિખવાદ કરવો, આ બધું તો હંમેશા લજ્જાવાળું જ કામ હોવું જોઈએ. કારણ કે અહીં હોય કે ત્યાં હોય, ક્યાંય પણ હોય, 'એક્સેપ્ટેબલ નોર્મ્સ' (acceptable norms) ના જ હોવું જોઈએ.

એટલે વેદોક્ત કર્મમાં શ્રદ્ધાનું ઉત્પન્ન થવું. વેદમાં કહેલા જે કર્મો છે તેના વિશે. વેદમાં શું કીધું? "શાસ્ત્ર અધ્યયન કરો ભાઈ અને તમે બ્રહ્મ વિશે જાણો અને એના આચાર વિચારનું પાલન કરતા જાવ તો તમે વધારે સારી રીતે કરી શકશો."

જપનું તાત્પર્ય એ છે કે વિધિપૂર્વક ગુરુએ જે વૈદિક મંત્રનો ઉપદેશ આપેલો છે, તેનો અભ્યાસ કરવો. જપનો અભ્યાસ બે રીતે થાય છે: વાચિક અને માનસિક. માનસિક જપ દ્વારા ધ્યાનયુક્ત થવાય છે. છેવટે માળા પણ પડી જશે અને બધું બાજુ પર રહી જશે. અને તમે બિલકુલ તેની અંદર તદાકાર થઈ ગયા હશો. જપની અંદર બિલકુલ જપ ચાલુ છે કે બનતી પણ ખબર નથી, તો એ સ્થિતિ આવે છે.

જ્યારે વાચિક બે પ્રકારે થાય છે: એક ઉચ્ચારણપૂર્વક અને એક ઉપાંસું એટલે ગણગણીને. ઉચ્ચારણપૂર્વક જપનું યથોક્ત ફળ હોય છે. ઉપાંસુનું ફળ તેનાથી હજાર ગણું છે, 'થાઉઝન્ડ ટાઈમ્સ મોર' (thousand times more). માનસિક જપ કરવાનું ફળ તો કરોડ ગણું મળે છે.

તો તમારે એક જ વખત બોલવાનું. ને પાછું એક જગ્યાએ એવી એક વિધિ આપવામાં આવી છે કે તમારે ફક્ત બાર મંત્ર કરવા, જ્યારે પણ કરો ત્યારે. તો બાર ઓમકાર કરો એટલે તમારું કામ થઈ જાય. બાર કરોડ જપ થઈ જાય. મનમાં કરો બાર. જો કેવું સુંદર લાગે છે! આપણે એક વખત જરાક મોટેથી કરશું અને પછી માનસિક અને પછી બિલકુલ અંદર "ૐમ". હવે માનસિક. અચ્છા.

વ્રતનું તાત્પર્ય વેદ દ્વારા કહેવાયેલી વિધિ-નિષેધનું નિયમિત આચરણ કરવું તે છે.

હવે આસન વિશે કહે છે કે સ્વસ્તિકાસન, ગૌમુખાસન, પદ્માસન, વીરાસન, સિંહાસન, ભદ્ર, મુક્ત તથા મયૂર નામવાળા એમ આઠ પ્રકારના આસન કહેવામાં આવે છે.

સ્વસ્તિક આસનમાં પગના તળિયાને બંને ઘૂંટણોની વચ્ચે બરાબર રાખીને સીધા ટટ્ટાર બેસવું પડે. આ ક્રિયાને સ્વસ્તિક આસન કહેવામાં આવે છે.

પીઠની ડાબી તરફ જમણી એડી અને જમણી તરફ ડાબી એડી જોડીને ગોમુખની જેમ બેસવાને ગૌમુખાસન કહેવામાં આવે છે.

હે શાંડીલ્ય! બંને જાંઘોની ઉપર બંને પગના તળિયાને રાખીને બંને હાથ દ્વારા બંને પગના અંગૂઠાને ઉલટી રીતે પકડી રાખવા, તેને સર્વમાન્ય પદ્માસન કહેવામાં આવે છે.

એક જાંઘને એક પગથી તથા બીજી જાંઘને બીજા પગથી જોડીને બેસે, તેને વીરાસન કહેવામાં આવે છે.

જમણી એડીની સાથે ડાબી એડી તથા ડાબી એડીની સાથે જમણી એડી જોડીને બેસી જવું અને બંને હાથોને બંને ઘૂંટણો પર રાખી આંગળીઓ ફેલાવીને રાખવી જોઈએ. ત્યારબાદ સારી રીતે એકાગ્ર બનીને મોં ફેલાવીને નાસિકાના આગળના ભાગ પર સ્થિર દ્રષ્ટિ કરી રાખવી જોઈએ. આને સિંહાસન કહેવામાં આવે છે અને યોગીજન હંમેશા આ આસનની પ્રશંસા કરે છે.

ગુદા ક્ષેત્રને ડાબા પગથી દબાવી, જમણા પગને લિંગ પર સ્થિર કરવી. ત્યારબાદ ભ્રમરોની વચ્ચે લક્ષ્યને સ્થિર કરવાને સિદ્ધાસન કહેવામાં આવે છે.

લિંગની નીચે તરફ શિવની પ્રદેશમાં બંને એડીઓને સ્થિર કરી, જોડી અડકાડીને, હાથો દ્વારા પગના બંને પાછળના ભાગોને મજબૂતીથી પકડીને નિશ્ચલતાપૂર્વક બેસવું, તેને ભદ્રાસન કહેવામાં આવે છે.

એ બધી જ જાતના રોગ અને વિષ (ઝેર) વગેરેનો નાશ કરનારું છે. પ્રાણી કિલરો! ધ્યાન આપો, સાવધાન! આનો ઉપયોગ કરાવો. એના પ્રયોગો કરવાથી તમે જોશો કે બધા જ પ્રકારના ઝેર અને રોગ બધા મટી શકે છે.

સૂક્ષ્મ શિવની પ્રદેશને ડાબી એડી દ્વારા દબાવીને, જમણી એડી ડાબી એડીને દબાવીને બેસવાથી મુક્તાસન બને છે.

બંને હાથની હથેળીઓને જમીન પર ચોંટાડી સ્થિર કરી, હાથની કોણીઓને ડૂંટીની બંને બાજુએ દબાવીને બેસવાથી, મસ્તક અને પગને ઉપર તરફ લાકડીની જેમ આકાશમાં અધ્ધર રાખવાથી મયુરાસન બને છે.

આ આસન બધી જ જાતના પાપોનો નાશ કરનારું છે. પાંચ મિનિટ મયુરાસન કરો, પ્રયત્ન કરો.

આ આસનો કરવાથી શરીરની અંદર રહેલા તમામ પ્રકારના રોગ નષ્ટ થાય છે. તમામ પ્રકારના રોગ, રોગ બધા જ જતા રહે છે. બધી જ જાતના ઝેર જાતે જ સમાપ્ત થઈ જાય છે.

કેન્સરવાળાઓને પ્રયોગ કરાવડાવો ભાઈ! જે મનુષ્ય અશક્ત હોય, તેને જે કોઈ આસનથી સુખ પ્રાપ્ત થાય, તે આસન કરવું જોઈએ. ના થતું હોય તો પછી મયુરાસન નહીં કરવાનું, પણ ધીમે ધીમે શરૂઆત કરીને ત્યાં સુધી પહોંચવું જોઈએ.

જેણે આ બધા આસનોને જીતી લીધા છે, તેણે ત્રણેય લોક જીતી લીધા છે તેમ સમજવું. ત્રણ લોક: સ્વર્ગ, મૃત્યુ અને પાતાળ. ત્રણ લોક અહીંયા જ છે. એને જીતી લીધા છે એમ સમજવું. એટલે શરીર સૌષ્ઠવ બહુ એટલું બધું સારું થઈ જાય કે એને પછી ખરેખર બહુ જ સારી રીતે પોતે જીવન જીવી શકે છે. તો આ બધા આસનો કરવા જોઈએ.

હવે આમાં ભાઈ એક વાત એ છે કે કોઈપણ આસનને મિનિમમ ત્રણ મિનિટ...

સ્થિરતાપૂર્વક કરવું જોઈએ. આપણે ૧૦ સેકન્ડ સુધી પગના અંગૂઠા પકડી રાખ્યા અને પછી છોડી દીધા, તો એ તો શરૂઆત કરી કહેવાય. પણ ધીરે ધીરે તમારે મિનિમમ ત્રણ મિનિટ સુધી કરવાનું. ત્રણથી પાંચ મિનિટ એક કનિષ્ઠ ટાઈમ છે. પાંચ મિનિટથી વધારે કોઈપણ આસનમાં તમે બેસી શકશો તો એ મધ્યમ સ્થિતિ આવશે અને અડધો કલાકથી ઉપર જો તમે કોઈ આસન કરી શકશો ત્યારે જ તમને આસન સિદ્ધ થવાની શરૂઆત થશે. એટલે આ બધા જ રોગો ૧૦ મિનિટ એમ કે ૧૦ સેકન્ડ માટે હું આમ કે એક શ્વાસ રોકું ત્યાં સુધીમાં પકડી રાખું અને બધું ઝેર નીકળી જશે બોડીમાંથી એવું હોતું નથી. એટલે આ એનું એક માપ છે, એનો ખ્યાલ રાખવાનો.

એટલે ત્રણેય લોકોને જીતી લો. પછી તમે યમ, નિયમ અને આસનથી પૂરેપૂરા પૂર્ણ થયા પછી, જો પહેલા યમનું પાલન કરવાનું કીધું, પછી નિયમનું પાલન કરવાનું કીધું, ત્યાર પછી આસન કરવાના કીધા. ત્રણ એકસાથે શરૂઆત કરી શકાય છે. પછી મનુષ્યને આસન સિદ્ધ થવાની શરૂઆત થાય ત્યારે પ્રાણાયામનો અભ્યાસ શરૂ કરવો જોઈએ. એ તો બધા ગમે ત્યારે શરૂ કરી દે છે બધું, એવું બધું હોતું નથી. જેને શિસ્તબદ્ધ રીતે જેમ કે બ્રહ્મ સાક્ષાત્કારના માર્ગે આગળ જવું છે, તો તેના માટેનો આ રસ્તો અહીંયા અથર્વ ઋષિ બતાવી રહ્યા છે. આવા પ્રકારના પ્રાણાયામનો અભ્યાસ કરવાથી શું થશે કે નાડીઓની શુદ્ધિ થઈ જશે.

કોઈ ૭૨,૦૦૦ નાડી કહે છે અને કોઈ ૭૨,૦૦૦ સમથિંગ પ્લસ પણ કહેતા હોય છે. આ બધી વાત સાચી છે અને આ એકે ગણાય એવી નથી ભાઈ. બધા છેવટે તો વાત તમને ત્રણ મુખ્ય નાડીઓની જ કરી દેશે. બાકીની બધી નાડીઓના તો નામ પણ યાદ રહેશે કે નહીં એવું બધું હોય છે. એટલે બહુ એમાં ઊંડા ઉતરવાની જાજી જરૂર નથી, પણ જેટલી જરૂર હશે તેટલું જ્ઞાન અહીંયા ઋષિમુનિઓ આપણને આપતા હોય છે. એટલે કોકને એકદમ એમ થઈ જાય કે ૭૦,૦૦૦મી નાડીનું નામ શું? તો એ તો જી.કે.નો સવાલ છે અને આઈ.એ.એસ.ની પરીક્ષામાં પણ પૂછાતો નથી, તો આપણે જરૂર નથી.

ત્યારબાદ મહાત્મા સાંડીલ્યએ અથર્વા મુનિને પૂછ્યું, "કયા ઉપાય દ્વારા નાડીઓ શુદ્ધ બને છે? નાડીઓની સંખ્યા કેટલી હોય છે? એમની ઉત્પત્તિ કઈ રીતે થઈ? એમાં કેટલા પ્રકારના વાયુઓ રહે છે? તેનું સ્થાન કયું છે? એના કાર્ય ક્યાં ક્યાં હોય છે? આ શરીરમાં જે કંઈ જાણવા યોગ્ય છે, આવશ્યક છે, એ બધું જ આપ મને જણાવવાની કૃપા કરો." એટલે આ જો આધ્યાત્મિક એનેટોમી શરૂ થઈ. આ બધું જાણવું જરૂરી છે. આ એક ઋષિ બીજા ઋષિને જ્ઞાન આપી રહ્યા છે અને આપણને એનો પ્રસાદ મળી રહ્યો છે.

ત્યારબાદ અથર્વા ઋષિએ કહ્યું કે, "આ શરીર ૯૬ આંગળનું પ્રમાણ સ્વરૂપ છે. નીચેથી શરૂ કરો તો ઉપર સુધીને આવો તો તમારા ૯૬ આંગળ હશે." દરેકનું એક વખત આવો પ્રયોગ કરીને ચેક કરી લેજો કે ઋષિ સાચું જ કહે છે. આ પ્રાણ શરીર કરતાં ૧૨ આંગળ વધારે હોય છે. આ શરીરમાં રહેનાર પ્રાણ શરીર ૧૨ આંગળ વધારે હોય. એટલે ટોટલ ૯૬ છે અને આ પ્રાણ શરીર પાછું એમાં ૧૨ આંગળ વધારે હોય. આ શરીરમાં રહેનાર પ્રાણને યોગના અભ્યાસ દ્વારા જે કોઈ મનુષ્ય અગ્નિની સાથે સમ અવસ્થામાં સ્થિર કરે છે, અગ્નિની સાથે સમ અવસ્થામાં સ્થિર કરે છે અથવા તો એનાથી પણ ઓછું કરે છે, તે શ્રેષ્ઠ યોગી કહેવાય છે.

મનુષ્યના દેહમાં અગ્નિનું સ્થાન ત્રિકોણની જેમ તપેલા સોના સમાન પ્રકાશયુક્ત હોય છે. જાનવરોનું, ચાર પગવાળાનું, આયાતકાર તથા પક્ષીઓનું ગોળાકાર હોય છે. આ અગ્નિસ્થાનમાં ક્ષીણકાય શુભ અગ્નિશિખા હોય છે. એને પહેલા જાગૃત કરવી પડે, પછી પ્રાણાયામ ચાલુ કરાય. કોઈ એકદમ ચાલુ કરી દે તો અગ્નિશિખા બુઝાતી જાય ધીરે ધીરે, પછી અવક્રિયા થઈ ગઈ પ્રાણાયામની. ગુદામાર્ગથી બે આંગળ તરફ ઉપર અને લિંગથી બે આંગળ નીચેની બાજુ મનુષ્યના શરીરનું મધ્યસ્થળ હોય છે. ચાર મધ્યસ્થળ હોય છે. ચાર પગવાળા જાનવરોનું હૃદયનું મધ્યસ્થળ હોય, જેને ચાર પગ હોય એ લોકોને હૃદયમાં હોય. શરીરનો એ વચ્ચેનો ભાગ નવ આંગળ ઊંચો તથા ચાર આંગળ વિસ્તારવાળો હોય છે. એની આકૃતિ ઈંડા જેવી હોય છે. એના મધ્યમાં નાભિ છે અને એમાં ૧૨ આરાથી યુક્ત રહેલું એ ચક્ર છે. એ ચક્રની વચ્ચે પુણ્ય અને પાપ દ્વારા પ્રેરણા મેળવતો જીવ અહીં ત્યાં ભ્રમણ કર્યા કરે છે.

અહીંયા મણિપુર ચક્રની વાત કરી રહ્યા છે.

જે રીતે કરોળીઓ પોતાના દ્વારા બનાવેલા તંતુ તાંતણાની જાળમાંની અંદર જ ફરતો રહે છે, તેવી રીતે આ જીવ પણ ત્યાં જ ફરતો રહે છે. આ દેહમાં જીવ પ્રાણની ઉપર સતત આરુઢ થતો રહે. જીવ છે, પ્રાણ ઉપર ચડે અને પછી બધે ફર્યા કરે, પણ એટલામાં જ ફર્યા કરે એમ. નાભિની નજીક નીચે અને ઉપર તરફ કુંડલિનીનું ક્ષેત્ર આવેલું છે. નાભિની નીચે અને ઉપર બંને તરફ. હવે કુંડલિની શક્તિ આઠ પ્રકારની પ્રકૃતિથી યુક્ત છે. એટલે એને આઠ કુંડલી ગુમાવ બનાવેલી છે. બધા સાડા ત્રણ આંટાની વાત કરે, અહીંયા આઠની વાત કરે. સમજાય છે? બધા અટકી ગયા.

એ શક્તિયોગની સ્થિતિમાં વાયુના સંચારને યથાવત કરીને, સામાન્ય કરીને, જળ તથા અન્ન વગેરેને ચારે બાજુથી ખભાની પાછળ સ્થિર કરીને, ફરીથી મોહથી માંડીને બ્રહ્મરંધ્ર સુધી અપાન તથા અગ્નિ દ્વારા જાગૃત થાય છે. અપાન અને અગ્નિ બેની જરૂર પડશે એને જાગૃત કરવા માટે. આ સ્ફૂરણયુક્ત શક્તિ હૃદય આકાશમાં મહાન, ઉજ્જવળ અને જ્ઞાનરૂપ હોય છે. આપણે બેઠા હોય ને કંઈક સ્ફૂરણ થાય છે. ક્યાં થાય છે? તપાસ કરશો તો જણાશે કે એ હૃદયમાં થાય. અહીંથી શરૂઆત થાય ને પછી અહીંયા પરપોટો આવે 'ટુ' કરતો, પછી એ પકડાય એટલે બુદ્ધિ એની ઉપર કામ કરવાનું ચાલુ કરે.

કુંડલિનીનો આશ્રય પ્રાપ્ત કરીને મધ્યમાં રહેનારી મુખ્ય ૧૪ નાડીઓ છે. એ ક્રમશઃ ઈડા, પિંગળા, સુષુમ્ણા, સરસ્વતી, વારુણી, પૂષા, હસ્તિજિહ્વા, યશસ્વિની, વિશ્વોદરી, કુહુ, શંખિની, પયસ્વિની, અલંબુષા અને ગાંધારી નામની છે. આ બધી નાડીઓમાં સુષુમ્ણા નાડી વિશ્વને...

ધારણ કરવામાં સમર્થ તથા મોક્ષમાર્ગ પ્રદાન કરનારી છે એવું યોગી લોકો કહે છે. ગુદાના પાછળના ભાગમાં એ નાડી મેરુદંડના આશ્રયમાં રહેલી છે. તે મસ્તકના બ્રહ્મરંધ્ર સુધી પહોંચે છે. એ સ્પષ્ટ, સૂક્ષ્મ અને વૈષ્ણવી હોય છે. એ સ્પષ્ટ હોય છે, સૂક્ષ્મ હોય છે અને વૈષ્ણવી હોય. ત્યાં જેવો સંચાર શરૂ થાય એટલે માણસ વૈષ્ણવ બની જાય.

"એ વૈષ્ણવ, એકવાર તમે એવું કીધું હતું ઘણા વર્ષ પહેલાંય કે તું કુંડલિનીને છે ને અલગ જોવે છો ને એટલે તને કુંડલિની અલગ અસર કરે. હું બંનેને એક જ જોઉં છું, કુંડલિની અને આત્મા, તો એ મને એક એ અલગ અસર ન કરે."

"એટલે કઈ રીતે તમે એક જોવો?"

"એમ તમે આ જે કંઈ છે તે આત્મા જ છે. આ જ્ઞાન માર્ગનો રસ્તો એ છે. એ કુંડલિનીના રસ્તે ક્યાંય આગળ પાછળ જતો જ નથી. એ ફક્ત આત્મા પર ધ્યાન આપશે અને કુંડલિની એ બધાનું જેમ કંઈ જે કંઈ થવાનું છે તે ઓટોમેટિક સહજ સ્વાભાવિક થઈ જશે. રસ્તો તો એક જ છે. ફિઝિકલની અંદર તમે આ રીતે કરીને જ ત્યાં ગાડે પહોંચો છો, પણ અહીંયા મૂળ લક્ષ્ય તમારું જ્ઞાનનું, આત્માનું જ રહે છે. જ્યારે પેલામાં કુંડલિની જાગૃત કરું, જાગૃત કરું, જાગૃત કરું, જાગૃત થઈ પછી હૃદયમાં પહોંચી, હવે આજ્ઞાચક્ર પર પહોંચી, પછી સહસ્ત્રારમાં પહોંચી, એમ કરતાં કરતાં કરતાં તમે ઉપર જાઓ છો, તો એ શરીર ક્રિયાના માર્ગે જાય છે આખું અને પેલું સીધો જ્ઞાનના માર્ગે જાઓ છો તમે. 'હું આત્મા છું' એવું કરીને બેસી ગયા એટલે પતી ગયું. એટલે આ જે જ્ઞાન માર્ગ છે એ વિહંગ માર્ગ કે જેમ પક્ષી ઊડીને સીધું ત્યાં બેસી જાય ડાળ ઉપર.

મેં પછી ઊંચી ડાળ પર બેસી જવાનું. ઉપર જઈને 'હું આત્મા છું' કરીને આત્માના ગુણો વિશે પહેલા એક વખત સમજી લીધું, જાણી લીધું, સ્પષ્ટતા કરી લીધી. બસ, અવસ્થિતિ કરીને બેસી ગયા, પૂરું થઈ ગયું. આત્મા સિવાય કશાનો વિચાર જ નથી. તો તમારો પ્રાણ એની મેળે સ્થિર થશે ભાઈ અને એ એની મેળે પવિત્ર થશે. કારણ કે અત્યારે ત્યારે પ્રાણ ચાલે છે, પણ પેલું શું છે કે આપણને પીઝા દેખાય છે ને પછી કોકોલા આવે છે ને પછી ગાડી આવે છે ને પછી કે કોક પરદેશ જવાનું કંઈ આમ પાછું વિઝન આવે છે ને એના સાથે થાય છે. એટલે એ બધું ભ્રષ્ટ થઈને આવે અંદર. એના દ્વારા ઇમ્પ્રેગ્નેટેડ બાય ધોઝ ઇમ્પ્રેશન્સ. એવા પ્રકારના શ્વાસોચ્છ્વાસ ચાલવાના કારણે, એવા પ્રાણનો સંચય થવાના કારણે જે લિંગદેહ છે તમારો તે વિકૃત થાય છે. એ બંધ થઈ જશે. એટલે એને શુદ્ધ કરવાનો આ માર્ગ આપ્યો કે તમે આવી રીતે આસન કરો, પ્રાણાયામ કરો ને યામ રાખો, નિયમ રાખો એટલે પછી તમારું થશે, બરાબર?

એટલે એ એક રસ્તો છે આખો અને બીજા રસ્તે સીધું તો કે 'હું આત્મા છું, આ બધું કંઈ છે જ નહીં.' એટલે કુંડલિની પણ આત્મા છે, શરીર પણ આત્મા છે. કશુંય એવું નથી કે જે આત્મા નથી. તો બધું આત્મા જ છે. તો પછી હું આત્મામાં જ વિચાર કરું, ધ્યાન રાખું, એનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરું અને એમાં હું સ્થિર રહું છું. મારું કામ ઓટોમેટિક થવાનું છે, બરાબર?"

હવે આ સુષુમ્ણા નાડીની ડાબી બાજુએ ઇડા નાડી રહેલી છે. અહીંયા તમને સૂર્ય-ચાંદાનું ધ્યાન કરાવડાવ્યું હતું, ખબર છે? ત્યારે આ ચંદ્ર નાડી છે. તો અહીં ફક્ત તમે ધ્યાન આપો છો જ્યારે ત્યારે ઇડા જાગૃત થાય છે અને શુદ્ધ થાય છે. અહીં જ્યારે ધ્યાન આપો છો ત્યારે ત્યારે સૂર્યનાડી જાગૃત થાય છે અને ધ્યાન થાય છે. પછી એ બંને ભેગા થાય છે, સૂર્ય અને ચંદ્ર. કંઠ મારફતે લાવીને પછી તમે હૃદયમાં ભેગા કરી દીધા કે સૂર્ય જે છે તેની અંદર ચંદ્ર આવી ગયું એટલે ગ્રહણ થઈ ગયું બધું, બરાબર? પતી ગયું ત્યાં આગળ યુતિ થઈ ગઈ અને પછી એના સાથે તમે બસ 'આત્મા છું' કરીને સ્થિર થઈને બેસી જાઓ છો. બ્રહ્મ-બ્રહ્માંડ વ્યાપી જબરજસ્ત મોટી સ્ફોટક ઊર્જાઓનો આવિર્ભાવ થાય છે. એટલે તમે સીધા હિરણ્યગર્ભમાં જ પહોંચી જાઓ છો. બસ, એટલા માટે સુરજ-ચાંદાનું ધ્યાન બહુ મહત્વનું, અગત્યનું અને એ જેવો સુરજ ને ચાંદો ભેગા થાય ને એટલે સુષુમ્ણા ચાલવા માંડે.

એની અંદર રહેલી વજ્રનાડી જાગૃત થાય, એની અંદર રહેલી બ્રહ્મનાડી જાગૃત થાય, એની અંદર રહેલી સરસ્વતી નામની નાડીની જાગૃતિ થાય. બસ, આ બધું લાઈનસર પછી જાગૃત થઈ જાય. આ શું છે? એક કેબલની અંદર બીજો નાનો કેબલ છે, એમાં ત્રીજો નાનો કેબલ. દરેકના ફંક્શન પાછા અલગ અલગ છે. એટલે આ સુષુમ્ણાની જાગૃતિ થયા પછીથી પહેલાની જ્યારે થશે ત્યારે એક આખા અલગ સ્તરે તમે અનુભવો શરૂ થશે, એવી રીતના થાય.

ઇડામાં ચંદ્રમા ચલાયમાન રહે છે. પિંગળામાં સૂર્ય વિચરણ કરે. ચંદ્રમા તમોગુણના સ્વરૂપવાળો અને સૂર્ય રજોગુણના સ્વરૂપવાળો યુક્ત છે. ચંદ્રમા અમૃતનું ક્ષેત્ર છે, સૂર્ય વિષનો પ્રભાગ છે. આ બંને સંપૂર્ણ કાળને ધારણ કરે છે. સુષુમ્ણા કાળનો ઉપભોગ કરનારી નાડી છે. કાળ પતી જાય, સમાપ્ત થઈ જાય. જેવો સુષુમ્ણા ચાલુ થાય એટલે તમે કેટલો ટાઈમ રહ્યા ખબર નથી એમ. એ સ્થિતિની અંદર બિયોન્ડ ટાઈમ જાઓ છો, બિયોન્ડ સ્પેસ એન્ડ ટાઈમ એવી જગ્યા. સુષુમ્ણાના પાછળની બાજુએ સરસ્વતી નાડી રહેલી છે. એની બંને બાજુમાં કુહુ નાડી રહેલી. યશસ્વિની અને કુહુની વચ્ચે વારુણી નામની નાડી પ્રતિષ્ઠિત છે. પુષા અને સરસ્વતીની વચ્ચે પયસ્વિની રહેલી છે. ગાંધારી અને સરસ્વતીની વચ્ચે યશસ્વિની નાડી રહેલી છે. કંદની નીચે અલંબુષા છે. સુષુમ્ણા નાડીના પૂર્વ ભાગમાં લિંગ ક્ષેત્ર સુધી કુહુ નામની નાડી ફેલાયેલી છે.

કુંડલિનીની નીચે ને ઉપર તરફ વારુણી નાડી ચારે ચારે બાજુ ગયેલી છે. યશસ્વિની અને સૌમ્યા પગના અંગૂઠા સુધી ફેલાયેલી છે. પિંગળા નાડી ઉપર તરફ જઈને જમણી નાસિકા સુધી પહોંચે છે. પિંગળાના પાછળના ભાગમાં જમણી આંખ સુધી પુષાનાડી ફેલાયેલી છે. ડાબા કાન સુધી યશસ્વિની રહેલી છે. જીભના ઉપરના ભાગ સુધી સરસ્વતી.

ડાબા કાન સુધી ઉપરની બાજુ જતી શંખિની નાડી રહેલી છે. ઈડા નાડીના પાછળના ભાગ તરફથી ડાબી આંખ સુધી જતી ગાંધારી નાડી કહેવાય છે. ગુદા ક્ષેત્રના મૂળથી નીચે ઉપર તરફ જનારી અલંબુસા નામની નાડી કહેવાય છે. આ 14 પ્રકારની નાડીઓ છે. 14 પ્રકાર અલગ અલગ છે.

જે રીતે પીપળા વગેરે વૃક્ષોના પાંદડા શિરાઓ, નસો વગેરેથી સંવ્યાપ્ત હોય છે, એવી જ રીતે શરીર પણ જુદી જુદી નાડીઓથી સંવ્યાપ્ત છે. એક પાંદડામાં આપણે જેમ નસો જોઈએ છીએ તે પ્રમાણે, પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન, વ્યાન, નાગ, કૂર્મ, કૃકર, દેવદત્ત અને ધનંજય – આ 10 પ્રકારના વાયુઓ બધા જ પ્રકારના ના નાડી સંસ્થાનોમાં વિચરણ કરતા રહે છે.

મોં, નાસિકા, ગળું, દૂટી, પગના બંને અંગૂઠા તથા કુંડલીનીની નીચે ને ઉપરના ભાગોમાં પ્રાણતત્વ વિચરણ કરતું રહે છે. કરમે, કરણેન્દ્રિય, નેત્ર, કમર, ગુલ્ફ, નાસિકા, ગળું અને કુલા 80 ક્ષેત્રોની અંદર વ્યાન ભ્રમણ કરે છે. ગુદા, લિંગ, ઝાંગ, પેટ, અંડકોષ, કટી પ્રદેશ, દૂટી અને અગ્નિ સંસ્થાનમાં અપાન વ્યાપ્ત રહે છે. બધા જ સાંધાઓ અર્થાત સંધિ સંસ્થાનોમાં ઉદાન સતત વિચરણ કરતો રહે છે. પગ, હાથ અને બીજા બધા અંગોમાં સમાન સંવ્યાપ્ત રહેલો છે.

ખાધેલા અન્નને પચાવે છે. શરીરના અગ્નિની સાથે સંવ્યાપ્ત કરીને ને, સમાન વાયુ એ 72,000 નાડીઓમાં વિસરણ કરતો હોય છે. સમાન વાયુ, સમાન વાયુ આમ કરી દો એટલે બસ બધુ મુદ્રાઓ થઈ ગઈ અને અગ્નિની સાથે સાંગો પાંગ શરીરમાં વિદ્યમાન રહે છે. બસ આમ બેસો, શાંત થઈ જશો. કોઈપણ સમયે બે મિનિટ, પાંચ મિનિટ, 10 મિનિટ – બહુ સુંદર અનુભવ સર થશે.

નાગ વગેરે પ્રકારના વાયુ ચામડી, હાડકાં વગેરેમાં પ્રતિષ્ઠિત રહે છે. તો જે લોકોને આ બધી બીમારીઓને એ બધું કામ કરવાનું છે, રિપેરંગ કરવાનું કે એની જે દવા કરવાનું કે હીલિંગ કરવાનું, એવા લોકોએ આ બાબતો પર વધારે ધ્યાન આપવાનું છે.

પેટમાં રહેનારા જળ તથા અન્નને રસ વગેરેના રૂપમાં લઈ જઈ, પેટમાં રહેનાર પ્રાણવાયુ અલગ અલગ અલગ કરે છે. આગની ઉપર જળ રાખીને, જળની ઉપર અન્ન વગેરેને પ્રતિષ્ઠિત કરી, જાતે જ અપાનની પાસે પહોંચી, વાયુ તત્વ એ જ અપાનની સાથે શરીરમાં રહેલા અગ્નિ તરફ ગમન કરે છે. જો વાકી ગોઠવણી કેવી કરી છે: આગ નીચે, એની ઉપર પાણી અને એની ઉપર અન્ન. એટલે જળની ભાપથી શરૂ થઈને અન્નનું પાચન થાય છે. તો તમને અન્ના આશય અહીંયા આગળે આપેલું છે. અને અહીંયા આગળે બધે તમને પેલું એ આપેલું છે. અને નાભીની અંદર અગ્નિ રહેલો છે એટલે એના દ્વારા આ બધું પચે છે.

નાભીમાં રહેલો અગ્નિ, આ અગ્નિ પાછો કેવો છે? રસવાળો છે. રસમાંથી પેદા થનારો અગ્નિ છે. એટલે ચોક્કસ ટાઈમ થાય એટલે રસ ટપકવાનો શરૂ થાય, પછી તો એવો ભડકો થયો! હ! અંદર એવીભૂ ભૂખ લાગી છે કે ના પૂછવાની, લાગી જાય ને બધાને! વેરી ગુડ! એટલે આ અગ્નિ તત્વનું કામ ચાલુ થયું છે.

તો અપાન વાયુથી રક્ષિત. જો મજાની વાત, આપણે ત્યાં આગાળે એવું પણ કરતા કે ભોજન કરવા બેસતા નાતે તે વખતે પ્રાસન કરતા. પાણી લે અને પછી ભોજનને આવી રીતના આમ ફેરવે, બધાયને શુદ્ધ પવિત્ર કરે – ભાવનાથી અને જળથી બંને રીતે. પછી હાથમાં પાણી લઈને ત્રણ વખત એ લોકો પ્રાસન કરે, ત્રણ વખત પીવે. બહુ પાણી નહી પીવાનું, ઘૂટડો પાણી નથી પીવાનું, ટીપુ ટીપુ પાણી જ છે દરેક વખતે. પણ ત્રણ વખત એ પાણી પી અને એનાથી શું થતું હતું કે જે વધારાનો કે વિષમ પ્રકારનો જે અગ્નિ હોય તે શાંત અને સૌમ્ય બની જતો હતો.

અત્યારે લોકો એક લઈને બેઠા છે કે, "બસ ભોજનમાં વચ્ચે પાણી જ નહી પીવાનું. ભોજન પછી અડધો કલાક પછી કે એક કલાક પછી જ પાણી પીવાનું." પણ કલાક પછી પીવાનું કે પોણો કલાક પછી પીવાનું એ પ્રકૃતિ પ્રકૃતિને અધીન છે. જે તે સમયે અને દરેક દિવસે પણ તમારી રિક્વાયરમેન્ટ અલગ અલગ હશે. કોક દિવસે તમને 45 મિનિટે જરૂરિયાત હશે અને ખેંચીને દોઢ કલાક સુધીને પાણી ના પીયું હોય એટલે પછી શું થયું? કુછ તો ગડબડ હે!

એટલે આ અગ્નિ શું કરે છે, ભાઈ? અપાન વાયુથી રક્ષિત થયેલો અગ્નિ છે, શરીરની મધ્યમાં મંદ મંદ પ્રજ્વલિત રહે છે. આ અગ્નિ પોતાની જ્વાળા અને પ્રાણવાયુ દ્વારા કોઠાની મધ્યમાં રહેલા જળને ખૂબ ગરમ કરે અને એ પાણીની ઉપર રાખેલા શાક, દાળ સહિત અન્ન અને પ્રાણવાયુ અગ્નિયુક્ત જળ દ્વારા પકવે છે. હવે જો તમે પાણી પીધું જ ના હોય તો પછી શું થશે? સમજાયું? એટલે પકવે અથવા પચાવે છે અને એમાંથી પરસેવ, પેશાબ, લોહી, વીર્ય, રસમળ વગેરેને અલગ અલગ કરે.

ત્યારબાદ, સોર્ટિંગ ઓફિસ કેવી જોરદાર છે! લોજિસ્ટિક કેવું હશે, વિચાર કરો! ત્યારબાદ, સમાન વાયુની સાથે સાથે સમસ્ત નાડીઓમાં રસને પ્રસારિત કરતા પ્રાણવાયુ શ્વાસના રૂપમાં શરીરમાં વિચરણ કરે છે. તમારે લીધેલો શ્વાસ છે પગના અંગૂઠે જાય, બીજા પગના અંગૂઠે જાય કે બ્રહ્મરંધ્રમાં પહોંચી ગયો, તો એ રીતે તમે જોઈ શકો છો અને એને તમે મોકલી શકો છો. એની સાથે સાથે તમે જે ચાહો તે.

તો શરીરના નવ વ્યોમ રંધ્રો છે. ઘટાકાશના છિદ્રો દ્વારા વાયુ, મળ, મૂત્ર વગેરેને બહાર કાઢે છે. શ્વાસોશ્વાસ તથા ખાંસી (એટલે ઉધરસ) આ બંને પ્રાણ તત્વના કર્મ કહેવાય છે. શ્વાસ લેવો અને ખાંસી ખાવી. તો જ્યારે માણસને એટેક આવે છે ત્યારે ડોક્ટરો શું કહે છે કે જો તમે એકલા હોય તો તમે ખાંસી ખાયા કરો જ્યાં સુધી તમને હેલ્પ આવે નહી. તો બે કામ થશે: ફોર્સફુલી પ્રાણ એક તો અંદર બહાર થશે એટલે એક એ રીતે તમે બચી જશો. અને બીજું ખાંસી ખા ખા કરશો એટલે કોક તો સાંભળશે ને તો પણ આવી જશે ને. એટલા માટે છાતીમાં દુખાવો થાય તો જોર જોરથી ખાંસી ખાવી જોઈએ. અને એ ખાંસી ખાવી એ કોનું કામ છે પાછું? પ્રાણવાયુનું કામ છે. એટલે જ્યારે તમે ખાંસી ખાશો ત્યારે એ એક્ટિવ થશે પ્રાણવાયુ અને તમે બચી જાવ છો. એ રીતના શરીરનું ઉન્નયન ઉદાનનું કાર્ય કહેવાય છે.

શરીરને પોષણ પ્રદાન કરવું સમાનનું.

કામ ગણાય છે. ડકારાવી એ નાગનું કાર્ય છે. પાપણ પલકાવી એ કુર્મ નામના વાયુનું કાર્ય છે. ભૂખ લાગવી એ કૃકરનું કાર્ય છે. શરૂ શરૂ થઈ ગયું લાગે છે. આળસ એ દેવદત્તનું કાર્ય છે. એટલે ક્રુકર પછી દેવદત્ત આવવાનો છે. ભોજન કરી લો, પછી દેવદત્તનું કામ ચાલુ થાય.

તથા કફ વગેરે ઉત્પન્ન થવું તે ધનંજય વાયુનું કાર્ય કહેવાય છે. એટલે ધનંજય વાયુ જેના વધુ પ્રમાણમાં હોય, તેને કફ વધારે પ્રાધાન્ય થતો હોય છે.

આ રીતે નાડી સંસ્થાન, વાયુ સંસ્થાન અને એ બધાના કાર્યોને બરાબર સમજીને નાડીને શુદ્ધ કરવી જોઈએ. તો હવે આપણે અહીંયા આગળે ક્રુકરનું કાર્ય શરૂ થઈ ગયેલું હોવાથી વિરામ લઈએ. બપોરના ભોજનનો સમય થઈ ચૂક્યો હ.

ૐ બ્રહ્માર્પણ બ્રહ્મ, હવે બ્રહ્માજ્ઞો બ્રહ્મણાહુતમ, બ્રહ્મેવતેન ગંતવ્યમ, બ્રહ્મ કર્મ સમાધિ ના. ૐ હવે મળે.