૫. આત્મબોધોપનિષદ્

ૐ. પરબ્રહ્મ પરમાત્માને નમસ્કાર કરો. સર્વે તીર્થંકર સાહેબોને નમસ્કાર કરું છું. વર્તમાન તીર્થંકર શ્રી સીમંત સ્વામીને અત્યંત ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કરું છું. ભગવાન સદાશિવને માતા પાર્વતી અને તેમના મહાકાળી, મહાલક્ષ્મી અને મહાસરસ્વતી સ્વરૂપો સહિત નમસ્કાર કરું છું. આદિનારાયણ પરમાત્માને શ્રી લક્ષ્મી સમેત અત્યંત ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કરું છું. પ્રજાપિતા બ્રહ્માને અત્યંત ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કરું છું. ચાર સનતકુમારોને નમસ્કાર કરું છું. સાત ચિરંજીવીઓ, સપ્ત ઋષિઓ અને ૧૪ મુનિઓને અત્યંત ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કરું છું. દસે દિશાના દિગપાળોને, ભગવાન કાળને નમસ્કાર કરું છું. ભગવાન ધનવંત્રી, અશ્વની કુમારોને અત્યંત ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કરું છું. અનંતા અનંત બ્રહ્માંડોમાં રહેલા પરબ્રહ્મ પરમાત્મા જે અનેક નામ રૂપોમાં પણ વિદ્યમાન છે તેમને અત્યંત ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કરું છું.

માતા-પિતા, સર્વે ગુરુજનોને અત્યંત ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કરું છું.

ભૂલ થઈ કે અજ્ઞાન દશામાં અહંકારે કરીને સંસારમાં પડ્યા. હવે આપની કૃપાથી ભાન થઈ રહ્યું છે. તેથી અજ્ઞાન અને અહંકારનો કેવળ જ્ઞાનમાં લય કરું છું. પરબ્રહ્મમાં બધું જ વિલીન થઈ જાઓ. સર્વે દુષ્કૃત્યો મિથ્યા થાઓ. કેવળ જ્ઞાન, કેવળ બ્રહ્મ સ્વરૂપ જ નિરંતર પ્રાપ્ત છે. તે અમારામાં વિદ્યમાન છે, તે સંપૂર્ણપણે પ્રગટો.

આત્મબોધો ઉપનિષદ: આ ઉપનિષદ ઋગ્વેદ સાથે સંબંધિત છે. એને "આત્મપ્રબોધો ઉપનિષદ" પણ કહેવામાં આવે છે. એમાં ઓમકાર રૂપ નારાયણને નમસ્કાર કરતાં કરતાં હૃદયને બ્રહ્મપુર અને સ્વપ્રકાશિત કહેવામાં આવે છે. હૃદયમાં સર્વત્ર પ્રજ્ઞા રૂપ, પ્રજ્ઞા નેત્ર ચેતનનું રહેઠાણ બતાવવામાં આવેલ છે. આ જ્ઞાનનું મહત્વ તેના પ્રભાવથી નિત્ય જ્યોતિ અમર લોકમાં આવાસ પ્રાપ્ત કરવાની વાત અહીંયા આગળ કહેવામાં આવેલી છે. જ્યારે બીજા અધ્યાયની અંદર આત્મ સાક્ષાત્કાર મેળવી ચૂકેલા સાધકની અનુભૂતિઓ વિશે પણ વર્ણન કરવામાં આવેલું છે. અંતિમ અવસ્થા અહીંયા અનેક ઉપમાઓ વડે બ્રહ્મ, જગત અને જીવની સ્થિતિઓને સારી રીતે સમજાવવામાં આવેલ છે. આ આત્માનુભૂતિ, આ અવસ્થામાં બધા જ લૌકિક સંબંધો અને ભેદભાવોનું અસ્તિત્વ સમાપ્ત થઈ જવાથી જીવન મુક્ત અવસ્થા પ્રાપ્ત થવાની વાત કહેવામાં આવેલ છે.

શાંતિ પાઠ: "ૐ વાંગમે મનસી પ્રતિષ્ઠિતા મનોમે વાચી પ્રતિષ્ઠિતા આવિરાવીર્મ એધિ, વેદસ્ય મ આણીસ્થઃ શ્રુતં મે મા પ્રહાસીઃ, અનેનાધીતેન અહોરાત્રાન્ સંદધામિ વદિશ્યામી સત્યમ વદિશ્યામી તન્મામવતુ, તદ્વક્તારમવતુ, અવતુ મામ્, અવતુ વક્તારમ્ ॐ શાંતિઃ શાંતિઃ શાંતિઃ."

પ્રાર્થના કરીએ છીએ: "હે પરમાત્મા, મારી વાણી મનમાં સ્થિર થાઓ. મન વાણીમાં સ્થિર થાઓ. હે પરમાત્મા, આપ મારી સમક્ષ પ્રગટ થાઓ. મારા માટે વેદનું જ્ઞાન લાવો, પ્રગટ કરો. હું પહેલા સાંભળેલા જ્ઞાનને ભૂલી ના જાઉં. આ સ્વાધ્યાયશીલ પ્રવૃત્તિથી હું દિવસ અને રાત્રિને એક બનાવી દઉં, એટલે કે મારો સ્વાધ્યાય નિરંતર ચાલતો રહે. હું હંમેશા ઋત અને સત્ય બોલું. બ્રહ્મ મારું રક્ષણ કરો. એ બ્રહ્મ આચાર્યનું પણ રક્ષણ કરો. ત્રિવિધ તાપ શાંત થાઓ."

હવે એ સમજાવે છે: સ્વયં પોતે પોતાની અંદર આનંદ સ્વરૂપ વિરાટ બ્રહ્મ પુરુષ એ અકાર, ઉકાર અને મકારથી યુક્ત આ ત્રણ અક્ષરો વાળું ઓમકાર રૂપ પ્રણવનું સ્વરૂપ છે. એનો જપ કરવાથી યોગીજન સાંસારિક બંધનોથી મુક્ત થઈ જાય છે. તો જેને પણ સાંસારિક બંધનમાંથી મુક્ત થવાની ઈચ્છા હોય તેને ઓમકાર કરવા જોઈએ, પ્રણવનો જાપ કરવો જોઈએ. "ૐ નમો નારાયણાય" નામના આ મંત્રની ઉપાસના કરનારો મનુષ્ય વૈકુંઠ ધામને મેળવે છે.

બધા અલગ અલગ જગ્યાઓ આપે: બ્રહ્મલોક કહેશે, વિષ્ણુ લોક કહેશે, કોઈ વખત વૈકુંઠ કહેશે, કોઈ વખત ગોલોક કહે છે. આપણે બધા લોક એક જ કરીને કેવળ જ્યાં પરબ્રહ્મા પરમાત્મા છે બસ તેની જ વાત છે તેમ આપણે એને સમજવાનું છે. અને આવા બધા અલગ અલગ બાબતો જે છે એટલે કોઈ એડ્રેસ નથી, આ 'as such' આ સ્થિતિની વાત છે એમ સમજવાનું છે. કોઈ સ્થળ કાળ વાળી જગ્યાઓ હોઈ ના શકે. પરબ્રહ્મનો નિવાસ ક્યાં હોય? બધે જ હોય. તો બ્રહ્મલોક ક્યાં છે? તો કે બધે જ છે. અહીંયા આ રૂમમાં મોજુદ છે. આપણે જેવી એ અવસ્થાએ પહોંચીએ એટલે આપણે બ્રહ્મલોકમાં છીએ. એટલે એવું કંઈ કલ્પનાઓ કરવાની જરૂરત નથી કે ત્યાં આગળ કંઈક સોનાના રોડ હશે અને ચાંદીના ઝાડ હશે. એવું બધું કંઈ વિચારવાની જરૂરત રહેતી નથી. કારણ કે અગાઉ કીધું તું એ પ્રમાણે આ બધી શું છે? કલ્પનાઓ છે. અને જેટલી કલ્પનાઓમાં ગૂંચવાશો એટલી વાસ્તવિકતાઓ ઊભી કરવા માટે એટલા જન્મ હું પાછા આવું તો મારે ભોગવવાના આવશે.

આપણે હવે કેવળ પરબ્રહ્મ પરમાત્મા સ્વરૂપ જ એમ કે પ્રાપ્ત કરવું છે એવો એકમાત્ર દ્રઢ સંકલ્પ હોવો જોઈએ. અને એ કરતાં રસ્તાની અંદર જે કોઈ સંજોગો ઊભા થાય, જે કોઈ પરિસ્થિતિઓ આવે એ બધાનો આપણે નિકાલ સહજતાથી કરતાં કરતાં કોઈપણ પ્રકારનો ડખો કે નખલ અંદર ન કરતાં એમાંથી આપણે નીકળતા જવાનું. તો આપણે ભોગવટો આવશે નહીં. પસાર ચોક્કસ થઈશું ત્યાંથી પણ તેનો આપણને માનસિક રીતે જે ઉપાધિઓ બધી ઊભી થતી હોય છે એ બધાથી નિવૃત્ત થવાય છે.

હવે આગળ કહે છે: આ હૃદય રૂપી કમળ છે જ્યાં જ્યાં ભાવ સત્તા અનુભવ કરું છું એ જગ્યાની વાત કરે છે. આ આ પણ એક બ્રહ્માંડ છે. હવે તેમાં એક કમળ છે એમ સમજવાનું છે. અને એ હૃદય રૂપી કમળની ભાવના કરી છે એ જ બ્રહ્મભૂત છે. માત્ર એ એક જ ક્ષેત્ર વિદ્યુત અથવા દીપકની માફક પ્રકાશમાન થાય છે. સૌથી પ્રકાશિત જગ્યા જો કોઈ હોય તો કે એ જગ્યા છે. અને એના મારફતે પછી બધે જ એનો પ્રકાશ થતો હોય છે. એટલે આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિએ પણ હૃદય ક્ષેત્રમાં દિવ્ય પ્રકાશનું જ્ઞાન જે થાય છે તે શરીર વિજ્ઞાન અનુસાર આ પેસમેકર જે જગ્યાને મૂકવામાં આવે છે અને ત્યાં.

બધા સ્પંદનો ઊભા થતા હોય છે અને પછી બધું કામકાજ ચાલે છે. તો આ એ જે છે એ ફિઝિકલ સ્થૂળની અંદર વાતો કરે છે. અહીંયા આગળ જ્યાં આપણે ભાવ અનુભવ કરી રહ્યા છીએ, જ્યાં ભાવ ઉત્પન્ન થાય છે, કોઈપણ બાબતની શરૂઆત જ્યાં થાય છે તે જગ્યાની વાત કરે છે અને એ જ જગ્યા બ્રહ્મપુર છે.

હવે દેવકી પુત્ર ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ બ્રાહ્મણોનું હિત ઈચ્છનારા છે. બ્રાહ્મણો, આપણે વાત કરી હતી કે જે બ્રહ્મને જાણવા માટે એક અવસ્થાએ પહોંચ્યો હોય તેને બ્રાહ્મણ કહેવાય. બાકી કોઈ આશ્રમ વ્યવસ્થાના બ્રાહ્મણોની વાત નથી કે બ્રાહ્મણનો પુત્ર બ્રાહ્મણ હોય એવી વાત નથી. મતલબ, બ્રહ્મત્વ દરેકે અર્ન કરવું પડે છે, એને કેળવવું પડે અને પછી એ મેળવવું પડે, એને પ્રાપ્ત કરવાની સ્થિતિ છે અને એ દરેક જીવ માત્ર માટે ઓપન છે. પણ મનુષ્ય જન્મની અંદર તમને વિશેષ તક છે કારણ કે બાકીની બધી ભોગ યોની છે, પરંતુ મનુષ્ય જન્મની અંદર તમે આ સ્થળને, આ જગ્યાને, આ સ્થિતિને પ્રાપ્ત કરી શકો છો.

તો આવા મધુસુદન હંમેશા બ્રાહ્મણોનું હિત કરનાર, જે એ સ્થિતિએ પહોંચેલો છે તે બ્રાહ્મણ તેનું હિત કરનારા છે અને તે કમળ સમાન નેત્રવાળા ભગવાન વિષ્ણુ બ્રાહ્મણોના શુભચિંતક છે. એ અવિનાશી ભગવાન અચ્યુત બ્રાહ્મણોના પ્રિય છે. બ્રાહ્મણોના પણ એ પાછા પ્રિય છે. એટલે ઘણી વખત એમ કે બ્રાહ્મણ હોય તો કે શિવજીની જ ઉપાસના કરે, પણ કહેલું છે કે શિવ અને વિષ્ણુમાં પણ તમે કોઈ ભેદ કે અંતર ન કરશો.

સમસ્ત ભૂત પ્રાણીઓમાં વાસ કરનારા એકમાત્ર ભગવાન નારાયણ જ કારણરૂપ વિરાટ પુરુષ છે. અહીંયા સ્પષ્ટતા થઈ ગઈ કે કારણરૂપ વિરાટ પુરુષ કોણ છે? તો કે ભગવાન વિષ્ણુ છે. વિષ્ણુનો અર્થ પણ એ જ થાય છે કે જે વ્યાપેલા હોય. એ જાતે જ કારણ રહિત છે. જો એમનું હોવાનું કોઈ કારણ હોતું નથી. એ સ્વયંભુ એવી રીતના જ ઉત્પન્ન થયેલા છે. પરબ્રહ્મ છે, એ પ્રણવ રૂપ ઓમકાર સ્વરૂપ છે. ભગવાન વિષ્ણુ પણ ઓમકાર સ્વરૂપ છે.

આ રીતે ભગવાન વિષ્ણુનું ચિંતન કરનાર શોકથી મુક્ત થઈને ક્યારેય દુઃખને પામતો નથી. એ દ્વૈત બુદ્ધિવાળો, ભેદ બુદ્ધિવાળો જો હોય તો એ અદ્વૈત એટલે કે ભેદ રહિત બુદ્ધિવાળો બની જાય છે. પછી હરિ હરમાં કે કોઈપણ જીવ માત્રના જીવમાં કે પરબ્રહ્મમાં પણ ભેદ કરતો નથી. જીવ માત્રમાં પરબ્રહ્મ છે જ, મોજુદ છે એવો એનો દ્રઢ સંકલ્પ હોય છે, વિશ્વાસ હોય છે, એવું એનું દર્શન હોય છે અને એટલા માટે એવું એને જ્ઞાન પણ ઉત્પન્ન થાય છે.

તો આપણા માટે અહીંયા આગળ આ શીખ છે, સલાહ છે કે આ જ એક રસ્તો છે કે જેના ત્યાંથી આપણે શું કરીશું? તો કે મૃત્યુથી એ ભય રહિત બની જાય છે. મૃત્યુ હંમેશા દરેકને ભયભીત કરતું હોય છે, પણ જે આવી સ્થિતિએ પહોંચી ગયેલો છે તેને મૃત્યુનો ભય પણ સતાવતો નથી. દેહ જાય તો જાય, પણ હું તો છું જ. પરબ્રહ્મ જ છું, તો મારું તો અસ્તિત્વ હંમેશા છે, હું શાશ્વત છું.

જે કોઈ વ્યક્તિ આ બ્રહ્મમાં ભેદ જુએ છે તે વારંવાર મૃત્યુને પ્રાપ્ત થાય છે. જ્યાં ભેદભાવ કર્યો કે બસ મોત આવ્યું નક્કી. આ આપણે આ શીખવા જેવું છે કે જે આપણે ભેદભાવ કરતાં વારેવારે એમ કે સ્લીપ થતા હોઈએ છીએ તેમાંથી આપણે ઉપર ઉઠવાની બહુ જ જરૂરત છે.

હૃદયકમળની વચ્ચે જે સર્વરૂપ છે, જે ચેતન છે, એ પ્રજ્ઞાનમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. હૃદયની અંદર જે રહેલું છે તે કેવું છે? પ્રજ્ઞાનમાં પ્રતિષ્ઠિત છે, ઓલરેડી કશું કરવાનું નથી. આ લોક પ્રજ્ઞા રૂપ નેત્રથી યુક્ત છે. એને લોકની સંજ્ઞા આપવી કે આ જે છે તે પ્રજ્ઞાથી યુક્ત છે અથવા પ્રજ્ઞા દ્વારા જ ગતિશીલ છે. પ્રજ્ઞા તો ઓલરેડી છે અને એના દ્વારા બધું કાર્યાન્વિત થઈ રહ્યું છે. સર્વત્ર પ્રજ્ઞા એ જ પ્રતિષ્ઠા મેળવેલી છે. જે કંઈ થાય છે એ બધાની પાછળ તો પ્રજ્ઞા જ છે. અવિનાશી બ્રહ્મ પ્રજ્ઞાન સ્વરૂપ છે. અવિનાશી બ્રહ્મ કેવા છે? પ્રજ્ઞાન સ્વરૂપ છે. સંપૂર્ણ જ્ઞાન વિજ્ઞાન જે કંઈક હોય એ બધું મોજુદ એની અંદર જ છે.

એવા એ પરમાત્મા છે. એ શ્રેષ્ઠ જ્ઞાની આ ઉત્કૃષ્ટ જ્ઞાન સંપન્ન આત્માના રૂપમાં આ લોકમાંથી ઉર્ધ્વગમન કરીને ઉચ્ચ સ્થાને જઈને સ્વર્ગલોકમાં સર્વ કામનાઓ મેળવીને અમર થઈ ગયા. અહીં સ્વર્ગલોક એટલે પાછો આ સ્વર્ગલોક નહીં, એ જ બ્રહ્મલોકની જ વાત કરવામાં આવે છે એમ જાણવાનું છે. પણ શ્રેષ્ઠતાના આધારે એને સ્વર્ગલોક સાથે એમ કે મૂકવામાં આવ્યું છે. આ શ્રેષ્ઠ જ્ઞાની ઉત્કૃષ્ટ જ્ઞાન સંપન્ન આત્માના રૂપમાં અહીંયા આગળ આત્મા વિશે આપણને રેફર કર્યું કે આત્મા જે દરેકનો રહેલો છે તેની જ અહીંયા આગળ વાત કરવામાં આવે છે અને એ આત્મા કેવો છે? તો કે અમરલોકમાં જ છે ઓલરેડી. એનું પછી બીજું કંઈ કરવાનું નથી, કશું થાતું જ નથી.

જ્યાં હંમેશા જ્યોતિ સ્થિર રહે છે, જ્ઞાન હંમેશા સ્થિરતા પકડે છે, તે જે લોકમાં બધા પ્રાણીઓની આત્માના રૂપમાં સેવા થાય છે એવા એ અમર લોકમાં આપ મને સ્થાન પ્રદાન કરો, મને ત્યાં પહોંચાડો, મારી ચેતનાને બસ ત્યાં પ્રતિષ્ઠિત કરી દો એવી ઉચ્ચ ભાવના અહીંયા આગળ કરવામાં આવે છે. આ અવિનાશી અમરલોકમાં થોડો સમય રહેનાર જીવ પણ મુક્ત થઈને તેમજ અમૃત તત્વને મેળવીને વિદેહ મુક્ત થઈને કેવલ્ય પદને પ્રાપ્ત કરી લે છે. એ ઓમકાર સ્વરૂપ આત્મ તત્વને નમસ્કાર છે.

આ સ્થિતિ, આ જે જગ્યા છે જે આત્મરૂપ છે એ જ પરમ જ્યોતિ છે અને તેને વારંવાર આપણે નમસ્કાર, નમસ્કાર, નમસ્કાર કરતાં એક સમય પણ જો એમ કે ત્યાં આગળ સ્થિર થઈ ગયા તો એ આપણને મુક્તિના માર્ગે આગળ લઈ જઈ અને છેવટે કેવળ પદ આપણને આપશે અને સ્વરૂપમાં આપણે ઓમકાર સ્વરૂપ જ પછી બની જઈએ છીએ. તો આપણે આપણે જ સ્વયંને જ નમસ્કાર કરીએ છીએ. હવે આવી સુંદર સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરીએ પછી અંદર કેવું લાગે તેની વાત કરે છે કે મારી પોતાની માયા વિશેષ રૂપી ઓગળી ગઈ છે. જુઓ, અત્યારે તમને ક્યાંય

પણ માયા દૂર દૂર સુધી પણ દેખાશે નહીં. હું માત્ર અતુલ દર્શન રૂપ વસ્તુ જ છું. મારો અહંકાર નષ્ટ થઈ ચૂક્યો છે તથા જગત, ઈશ્વર અને જીવ જેવા ભેદ મારા માટે નષ્ટ થઈ ગયા છે. હું પ્રત્યાત્માથી અભિન્ન પરાત્પર બ્રહ્મ છું. મારા માટે તમામ પ્રકારના વિધિ-નિષેધ નષ્ટ થઈ ચૂક્યા છે. હું આશ્રમ ધર્મથી પર, એનાથી પણ ઉપર ઉઠી ગયો છું અને હું અસીમ સુખથી પરિપૂર્ણ અને જ્ઞાન સ્વરૂપ છું.

હું સાક્ષ્ય રૂપ છું. કોઈપણ જાતની અપેક્ષાઓથી રહિત થઈ ચૂક્યો છું. હું અચળ બનીને પોતાના મહિમામાં જ પ્રતિષ્ઠિત છું. સ્વયં મહાત્મા છું. હું હાજર છું. હું અમર છું. પક્ષ અને વિપક્ષ વગેરે ભેદથી પણ રહિત છું. હું એકમાત્ર જ્ઞાન સ્વરૂપ, રસ સ્વરૂપ છું. મોક્ષના આનંદનો એકમાત્ર સાગર છું.

હું સૂક્ષ્મ છું. હું વિનષ્ટ ગુણ સમૂહવાળો, ત્રિગુણાતીત છું. ત્રણેય ગુણોથી અત્યારે પર થઈ ચૂક્યો છું. હું તો માત્ર આત્મા જ છું. હું ત્રિગુણાતીત અક્ષય પરમપદ છું. મારા પેટમાં અનેક લોકો વિદ્યમાન છે. હું કુટસ્થ ચૈતન્ય સ્વરૂપ છું. ક્રિયા રહિત ધામ છું. હું તર્ક રહિત છું. હું એક છું. હું અવિકલ અર્થાત અકળ-વિકળ ન થનારો એવો પરિપૂર્ણ છું. હું નિર્મળ અને નિર્વાણની મૂર્તિ છું. હું અવયવોથી રહિત તથા અજન્મા છું.

મારા સત સ્વરૂપમાં બધાનો સાર છે, એટલે સર્વના સાર રૂપ એવો હું પરબ્રહ્મ પરમાત્મા છું. હું અવધિ રહિત, અસીમ, નિજબોધ રૂપ છું. મને મારો સ્વયંનો બોધ થઈ ચૂક્યો છે. હું શ્રેષ્ઠતર ભાવોથી યુક્ત તથા ભેદ રહિત છું. હું અતિ વિરાટ તથા નિર્દોષ છું. અવધી અને સીમાથી રહિત કેવળ જ્ઞાન સ્વરૂપ છું.

હું વેદાંત દ્વારા ઓળખી શકાવું છું. આરાધનાને યોગ્ય છું. બધા ભુવનોમાં અનુપમ સુંદર છું. હું પરમાનંદ ઘન સ્વરૂપ છું. હું જ પરમાનંદ રૂપ એકમાત્ર ભૂમા સ્વરૂપ છું. હું શુદ્ધ છું. હું અદ્વૈત છું. હું સતત ભાવ રૂપ છું. "એક જ ભાવ આત્મા પરમાત્મા," બસ આ ભાવ રૂપ છું. એટલે જીવ, પ્રકૃતિ અને બ્રહ્મ એ ત્રિતથી પણ હું રહિત છું.

હું બંધાયેલ, મુક્ત અને અદભુત સ્વરૂપવાળું આત્મ તત્વ છું. "બંધાયો છું ક્યાં?" તો કે આત્મામાં. બીજા કોઈ બંધનો નથી. આ એક જ જગ્યા છે બંધાવાની હવે આપણા માટે. હું પવિત્ર છું. હું અંતરાત્મા છું. હું જ સનાતન વિજ્ઞાનનો પૂર્ણ રસ આત્મ તત્વ છું.

શોધ કરવામાં આવનાર અનુસંધાન જ્યારે આપણે કરીએ ત્યારે ફાઇનલ જે પ્રોડક્ટ આવે તે પરાત્પર આત્મતત્વ પણ હું જ છું અને હું જ જ્ઞાન તેમજ આનંદની એકમાત્ર મૂર્તિ છું. હું વિવેકથી યુક્ત છું. વિવેકની વાત કરી હતી, વિવેક વગર આગળ ગાડી ચાલતી નથી.

હું આત્માને અદ્વૈત રૂપમાં જાણું છું. "બે નથી, એક જ અને એક એટલો મોટો, એટલો મહાન." શરીર હોવા છતાં પણ બંધન, મોક્ષ વગેરે વ્યવહારોવાળો છું. શરીર હોવા છતાં પણ બંધન અને મોક્ષ એવા બધા વ્યવહારોવાળો છું. આત્માની અંદર કોઈ બીજો વ્યવહાર હોતો તો મારો હવે બાકીનો જે સાંસારિક જે વ્યવહાર હતો એ પૂરો થઈ ગયો. હવે આત્માનો જ વ્યવહાર છે કે મારે આત્મા સાથે બીજો કોઈ વ્યવહાર રહેતો નથી. આ કક્ષાએ આપણે પહોંચવાનું જ છે અને ઓલરેડી પહોંચેલા છે. એવી સ્થિતિ આપણે પ્રાપ્ત કરીને વારેવારે પાછા સ્લીપ થઈએ છીએ, તેના બદલે હવે નિરંતર એ ચિરંજીવી બનવાનું છે. ત્યાં આગળ એવા ચિરંજીવી બનવાનું છે જે સાત ચિરંજીવીઓની વાત કરીએ છીએ તેની અંદર તો કાળખંડની ગણતરીઓ છે, પણ જે આત્મા છે, પરમાત્મા છે, એ એકમાત્ર ચિરંજીવી છે અને તે ચિરંજીવી હું છું.

મારી દ્રષ્ટિમાંથી પ્રપંચ નિવૃત્ત થઈ ગયા છે. કોઈ જાતનું કપટ નથી. "કોઈને આમ કહેવું નથી, કહેવું આટલું રોકી રાખવું છે," આવા પ્રકારના કોઈ ભાવો આપણી અંદર ઉત્પન્ન જ ક્યારેય ના થાવ. હું એનાથી મુક્ત છું. આ સ્થિતિએ પહોંચવું હશે તો આ જો એક જરૂરી આવશ્યક બાબત છે. છતાંય હંમેશા એ સત્યની માફક પ્રતિભાષિત થાય છે. "આ સત્ય છે" એવું આપણને ભાસ થયા કરે. એવી રીતે આ પ્રપંચનું અસ્તિત્વ છે. "કેવી રીતે?" તો કે આ દોરડીમાં સાપ જેમ દેખાય છે એટલું જ, એનાથી વધારે એનો પ્રતિભાસ થતો હોતો નથી. જે ઘડીએ આપણને ખબર પડી ગઈ કે આ દોરડી છે, એટલે સાપનો ભય જતો રહે છે.

કેવળ માત્ર બ્રહ્મ સત્તાના આધારે જ પ્રપંચનો વ્યવહાર છે. પ્રપંચનો વ્યવહાર જે છે તેનું પણ કારણ શું છે? જો પાછળ બ્રહ્મ સત્તા નહીં હોય તો એ નથી. એટલે આપણી દ્રષ્ટિ જો કોઈ પ્રપંચ સ્થિતિમાં આપણને મુકતો હોય કે એ પોતે એવી સ્થિતિમાં મુકાતો હોય તો પણ આપણે શું જોવું જોઈએ? પ્રપંચને ના જોતા તેની પાછળ રહેલા બ્રહ્મ સ્વરૂપને જ જોવાનું. કારણ કે બ્રહ્મ સ્વરૂપ છે, એની સત્તા વડે જ એવો પ્રપંચ કરી શકશે. નહીં તો એનામાં પ્રપંચ કરવાની પણ સ્વતંત્ર શક્તિઓ કે સત્તા હોતી નથી.

આ જગત તો છે જ નહીં! જો કેવી સરસ વાત કરી દીધી! "જગત છે જ નહીં." આપણને દેખાય છે એ જ કંઈક મોટી ભૂલ છે, ભાસ છે ખરેખર. અને એ ભાસ એટલો બધો સોલિડ કરી નાખ્યો કે આ દિવાલો દેખાય પછી પાછી દિવાલો આપણે બધા સંબંધોની ઊભી કરવા માંડ્યા. "તું મારો ને આ પેલો" એવું બધું અલગ અલગ બધું ઊભું કરવા માંડ્યા. તો કે આ બધુંય જે કંઈ છે તેના પાછળ પણ જો તમે મૂળ તત્વને જો જાણી જશો. આ બધું જે કંઈ દ્રશ્યમાન છે, જેમ કે આ સૂર્યનારાયણનું અત્યારે પ્રકાશ હોવાના કારણે જ બધું દ્રશ્યમાન થાય છે, એવી રીતે સમજવાનું. તો આ બધું છે કે નથી એમ ખબર કેવી રીતે પડે? તો કે પ્રકાશના કારણે. તો એ સત્તા છે, એ સત્તાના વડે બધું પ્રકાશમાન થઈ રહ્યું છે એટલે છે એવું આપણને ભાસે છે. એવી રીતે પરબ્રહ્મ હોવાના કારણે જ આ બધું પ્રપંચ પણ ઊભો થયો છે એવું આપણને ભાસે છે.

એ આપણે જોતા નથી અને આપણે આ બધાની પાછળ રહેલા પરબ્રહ્મ પરમાત્માને જ નિરંતર જોવાના છે અને એના સાથે પાછી આપણે એકતા અને અભેદતા રાખવાની છે. એટલે આપણે આંખો બંધ કરીને જ્યારે પરબ્રહ્મ...

સાથે એકરૂપ થઈએ છીએ તો વ્યવહારની અંદર પણ જ્યારે તમને બીજો દેખાય, ત્રીજો દેખાય, ચોથો દેખાય તો દરેક પળે તમને સત્તાનો અનુભવ થવો જોઈએ કે આ પરબ્રહ્મ છે. એટલા માટે આવા છે. તો એનું હોવાપણું તમારા માટે એક એવી ઓપોર્ચ્યુનિટી બની જાય કે તમે વળી પાછો પરમાત્માનું જ સ્મરણ કરી શકો છો. એટલે એના નામરૂપને ના જોતા એની પાછળ જાવ. દર વખતે પાછળ જાવ એમ આપણને આ ઉપનિષદ વારેવારે સમજાવવા માંગે છે.

એટલે આ બધું કલ્પિત છે. જે પ્રમાણે ખાંડ શેરડીના રસમાં વ્યાપ્ત છે, હવે દાખલો આપે, એવી રીતે અદ્વૈત બ્રહ્મ આનંદ રૂપમાં ત્રણેય લોકમાં વ્યાપ્ત છે, ત્રણેય કાળમાં વ્યાપ્ત છે. સ્વર્ગ, મૃત્યુ અને પાતાળ એમ ત્રણ લોક બધા બનાવ્યા. તો એ ત્રણેય લોક અને ત્રણે ત્રણ કાળ છે: ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન. એ પણ બધા શું થયા? ખંડ થયા કે ના થયા? તો આપણે તો શું કીધું કે હું તો અખંડ આનંદ છું. જો હું અખંડ આનંદ છું, બસ એમાં રહ્યો તો મારે કોઈ ખંડમાં જવાની જરૂરત રહેતી નથી. અને દરેક ખંડ છે તે પણ પેલા મૂળ એક આખું મકાન જેમ કે અદ્વૈત પરમાત્મા છે, બસ જ છે, એ બધું સાથે મળીને એના સાથે જ છે. એટલે કોઈપણ રૂમ છે તે પણ મકાનનો જ ભાગ છે. તો આપણે હંમેશા દ્રષ્ટિ જેમ મકાન ઉપર રાખીએ તેવી રીતે આપણી દ્રષ્ટિ હંમેશા ખંડ ઉપર ના જતાં અખંડમાં લઈ જવાની.

"અખંડ મંડલાકારમ વ્યાપ્તમ યેન ચરાચરમ" એવી વાત.

એટલે કહે છે કે જે રીતે સાગરમાં પરપોટાથી માંડીને મોજા સુધીની બધી બાબતો જે છે તે બધી કેવી છે? આમ ઉત્પન્ન થતી જણાય છે. વાસ્તવમાં એ સાગર જ છે. એવી રીતે આ બધું અલગ અલગ અલગ અલગ ક્યારેય ન જોતા, કેવળ સાગર છે. એવી રીતે આપણે પરબ્રહ્મ પરમાત્માને જાણવો જોઈએ, જોવો જોઈએ. એવી રીતે મારા દ્વારા બ્રહ્મથી માંડીને કીડા સુધીના બધા જ પ્રાણી માત્ર કેવા છે? તો કે કલ્પિત છે. નામરૂપ છે જ નહીં, કલ્પના થઈ છે અને બધું ઊભું થયું છે. આપણે યોગ વશિષ્ઠમાં પણ આ જ વાતનો આગળ દોર આવશે.

જે રીતે સમુદ્રના તરંગોમાં રહેલા જળની ઈચ્છા ધરાવતા નથી. તરંગ છે સમુદ્રનો તે પણ જળ જ છે. એવી રીતે આનંદ સ્વરૂપ હોવામાં મનને વિષયોના આનંદની કોઈ ઈચ્છા થતી નથી. સંપૂર્ણ આનંદ મૂકીને કોઈક આટલો આનંદની આપણે એમ કે જંખના કરતા હોઈએ એવી વાત છે. તો એ તો ક્ષણિક છે, પણ આપણી પાસે તો અખંડ આનંદ છે. જેવી રીતે સંપત્તિથી ભરપૂર વ્યક્તિને ગરીબી હોવાની કોઈ સંભાવના રહેતી નથી, એવી રીતે બ્રહ્મના આનંદમાં નિમગ્ન રહેનાર મને વિષયોની કોઈ આશા રહેતી નથી.

આપણે વારેવારે આ અનુભવો કરવા જોઈએ. આપણે આનું વાંચન કરવું જોઈએ, આનું ચિંતન કરવું જોઈએ. આ આનું મનન કરીએ એટલે વળી પાછી આપણને લિફ્ટ આપે. વળી પાછી લિફ્ટ આપે એટલે જ્યાં સ્લીપ થતા હોય ત્યાંથી પાછું આવું કંઈક આમ પકડીને વળી પાછા બ્રહ્મ સ્વરૂપની અંદર આપણે સ્થિર થયા જ કરવાનું. જ્યાં સુધી સંપૂર્ણ સ્થિરતા અને અડગતા ન આવી હોય ત્યાં સુધી આ કર્યા કરવું આવશ્યક છે. એટલે મને વિષયોની કોઈ આશા નથી. વિષયોમાં કોઈ સુખ નથી, કોઈ સાધનમાં સુખ નથી. સુખ તો કેવળ સુખ જે છે તેને જ કહેવાય. બાકીનું બધું સુખ સાથેનું દુઃખ જ લાવનારી બાબતો છે. એટલે દ્વૈત ઊભો થઈ જશે અને પછી એ મૂળ આનંદ જે છે તેમાંથી વ્યક્તિ સ્લીપ થઈ જશે. એ ભયસ્થાન રહેલું છે એમ અહીંયા આગળ બતાવ્યું.

આપણને બુદ્ધિમાન પુરુષ. બુદ્ધિમાન એટલે અતિશય પેલી ચંચળ, ચપળ જેને કહેવાય એવી બુદ્ધિવાળો જે હોય, વાકપટુતાવાળો અનેક ગ્રંથો બધા રટી લીધા હોય અને બોલતા હોય એવો કોઈ બુદ્ધિમાન કહેતા નથી. અહીંયા નિર્મળ બુદ્ધિની વાત કરે છે. જેની બુદ્ધિ સંપૂર્ણ નિર્મળ થઈ ગઈ છે, બધું જ એક જુએ છે, કોઈ અપેક્ષા નથી. કેટલો સુંદર જગ્યાએ બુદ્ધિમાન પુરુષ કીધો! તો એ જે રીતે વિષ અને અમૃતને જોઈને વિષને ત્યજી દે છે, તેવી રીતે હું આત્માને જોઈને અનાત્માનો પરિત્યાગ કરી દઉં છું. પરમાત્મા જોઉં છું, નામરૂપ છોડી દઉં છું. આ ક્ષણે ક્ષણે કરવાનો અભ્યાસ છે આપણા માટે. એવું નથી કે અત્યારે દસ મિનિટ બેસીને આપણે અભ્યાસ કરી લીધો પછી આખો દિવસ ગમે તે કર્યા કરીએ તો ચાલશે. નહીં, આ એક સતત ભાવવાની ભાવના છે. છોડી દઉં છું.

જેમ ઘડાને પ્રકાશ આપનારો સૂર્ય ઘડાના ફૂટી જવાથી સ્વયં નષ્ટ થતો નથી, એવી રીતે શરીરને પ્રકાશ આપનાર સાક્ષી પરમાત્મા શરીર નષ્ટ થવા છતાં પણ નષ્ટ થતો નથી. અહીંયા આગળ આ ફોર્મ્યુલા આપી દીધી છે, ફિટ કરી દેવાની કે ઘડો હોય, ઘડાની અંદર સૂર્યનારાયણનું પ્રતિબિંબ પડે અને આપણને એમ લાગે કે આ પ્રકાશ છે અને આપણે સૂર્ય એમાં જોઈએ છીએ. હવે જે મૂળ પ્રકાશ આવી રહ્યો છે તેના આધારે આપણને આ ઘડો છે એવું ભાન થાય છે. હવે ઘડો ફૂટી જાય, ઘડો ફૂટી જાય તો પેલું જે પ્રતિબિંબ છે એ જતું રહેશે, પણ એટલે મૂળ સૂર્ય જતો રહેતો નથી. તો આપણે એવા મૂળ સૂર્ય સમાન આત્મા પરમાત્મા આપણે છીએ એવો આપણને અનુભવ આવે. અને એટલા માટે મારા માટે કોઈ બંધન નથી અથવા કોઈ મુક્તિ નથી. કારણ કે જે બંધાયેલો હોય તેને મુક્તિ જ હોય છે. હું તો બંધન અને મુક્તિ બંનેથી પર છું.

મારે બંધન કે મુક્તિ એવું કંઈ જરૂરત નથી.

હવે જે બંધાયો છે તેના માટે શાસ્ત્રો છે. શાસ્ત્રોનું અધ્યયન કરવું પડશે, ચિંતન, મનન બધું કરવું પડશે. કોક ગુરુ પાસે જવું પડશે. પણ હવે જ્યારે મને આત્માનું ભાન થઈ ગયું છે તો પછી મારે પાછા જઈને શાસ્ત્રોનો અભ્યાસ કરવાની કે એવા જે ગુરુ હોય તેને શોધીને તેમની સેવા કરવાની આવશ્યકતા રહેતી નથી. એ પહેલા હતી, પણ હવે હું આ જગ્યાએ પહોંચી ગયો છું અને હવે આ આપણને આવશ્યકતા નથી. તો આ બધું શું છે? તો કે માયાનો વિકાસ છે અને હું આત્મા માયાથી પર થઈ ચૂક્યો છું, સ્વયં અદ્વૈત સ્વરૂપ છું. પ્રાણ ભલે નીકળી જાય, મન ભલે પોતાના ધર્મો અને કામનાઓથી વિનાશને.

પ્રાપ્ત થાય, પરંતુ આનંદ અને બુદ્ધિની પૂર્ણતાને કારણે મને દુઃખ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય? હું તો અદ્વૈત છું, હું તો પરમાત્મા છું. આ ભાવમાં હું આત્માને અનાયાસે સહજ રીતે જાણું છું કે બસ એ છે જ એમ. મારું અજ્ઞાન કોણ જાણે ક્યાં પલાયન થઈ ગયું, ખબર જ ન પડી. જો, કેટલી સુંદર અનુભૂતિ છે! આજે આત્માનુભૂતિને આ ઉત્તુંગે બેઠેલો છે. હવે મારો કર્તૃત્વ ભાવ બિલકુલ નષ્ટ થઈ ગયો છે. કરવાપણું કંઈ છે જ નહીં સંસારની અંદર મારે. એટલે બ્રાહ્મણ, કુળ, ગોત્ર, નામની સુંદરતા, જાતિનું અસ્તિત્વ — આ બધું કોને આધારે છે? તો કે સ્થૂળ શરીર માટે છે. આ બધું મને લાગુ પડતું નથી. આ બધી ઉપમાઓ છે અને ઉપમાઓ બધી ઉપાધિઓ છે. હવે હું તો ઉપાધિઓથી સંપૂર્ણ મુક્ત થઈ ગયો છું. એટલે મારે નામ પણ નથી, સ્થૂળ દેહ પણ નથી. હોય તો મને એની પરવાહ પણ નથી. આવી ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિની અંદર નિરંતર આપણે રહેવાનું છે.

આ પૂર્ણતા આપણે પ્રાપ્ત કરવાની જ છે. એટલે આ સ્થૂળ પદાર્થોથી બિલકુલ અલગ છું.

હવે આજે ભૂખ, તરસ, અંધાપણું, બેરાપણું, કામ, ક્રોધ — આ બધા જે છે તે બધા શરીરના ધર્મો છે અને શરીરમાં રહે છે. તો હું તો લિંગ શરીરથી પણ રહિત છું. લિંગ શરીર જે છે તે જ કારણભૂત છે માણસને વારે વારે અનેક જન્મો લાવી આપે છે. એમાં અંદર જવું પડે છે, પાછા આવે છે, વળી પાછો જાય છે, કોઈક બીજી યોનિમાં જાય છે, ફરી મનુષ્ય જન્મમાં આવે છે. આ બધું કોના આધારે થઈ રહ્યું છે? લિંગ શરીર. અને લિંગ શરીર એટલે ઈચ્છા, વાસના, વિચાર, કંઈ પણ આમ કરવું, કંઈક જાતનું સ્ફૂરણ થવું, કંઈક કરવાપણું ઊભું થઈ જવું. બસ, એના લીધે આ લિંગ શરીર ઊભું થાય છે. એવું લિંગ શરીર હવે મારું તો સમાપ્ત થઈ ગયું. હું તો એનાથી મુક્ત થઈ ગયો છું. એનું જે થવું હોય એ થાય. કેવો ભાવ છે એ તમે જુઓ! લિંગ શરીર કેવું? તો કે બસ આ જૂની ચંપલ જેવું છે, બુટ જેવું છે કે મેં તો એને ઉતારીને ફેંકી દીધા કે હવે મારે એની જરૂર નથી.

એને જે થવું હોય એ થાય. આવી રીતે શરીરને આપણે એમ કે જોતા હોવા જોઈએ, જાણતા હોવા જોઈએ, અનુભવતા હોવા જોઈએ કે ભાઈ એ તો ઉતારી દીધું. હવે ત્યાં પડ્યું હોય અને આપણે અહીંયા બેસીને કંઈ વિચારતા નથી. એવી રીતે જ્યાં હોઈએ ત્યાં આગળ જો આપણે આત્મસ્થિતિમાં પહોંચી ગયા છીએ તો પછી આપણે દેહનો, લિંગ દેહનો કે પ્રાણ દેહનો કે કશાયનો વિચાર કરતા નથી. હું આત્મા છું ભાઈ, કશાનો વિચાર કરવાનો ન રહે. આ બધા જે કંઈ છે તે જડતા, પ્રિયતા, આનંદ કરવો — આ બધું શું છે? તો કે બધા વિકારો છે અને મારામાં તો એ છે જ નહીં. હું તો એનાથી મુક્ત થઈ ગયો છું. અને આત્મા રૂપે જ્યારે હું છું, આત્મ સ્વરૂપમાં છું, તો મારી અંદર આ હોઈ શકે? વારે વારે આ બધા રિમાઈન્ડર આપવાના. હું તો નિત્ય નિર્વિકાર સ્વરૂપથી યુક્ત છું. નિર્વિકારને પાછું સ્વરૂપ કીધું, જો. કહેવા માટે થઈને આ ભાષા છે, શબ્દો વાપરવાના.

પણ એક અનુભૂતિ એટલે મન તમારું અટકી જાય કે નિર્વિકાર જેનો આકાર જ ના હોય એવું. એવું નિર્વિકાર કેવું હોય? તો કે એવું સ્વરૂપ છે તું એમ કહેવા માંગે છે.

એવી રીતે મૂળ અજ્ઞાની મનુષ્યને સ્વયં પ્રકાશ સ્વરૂપ પરમાનંદમાં અજ્ઞાન દ્રષ્ટિગોચર થાય છે. જેમ આકાશ અહીંયા આગળ આ રૂમમાં મોજુદ છે અને અહીંયા આગળ આમ અગરબત્તી સળગાવીએ અને આમ જરાક વાર થોડો ધુમાડો દેખાશે અને પછી ગાયબ થઈ જશે. બરાબર? આ અનિત્ય છે. આકાશને કોઈ ફરક પડ્યો નથી, તમે જુઓ. તો આકાશની અંદર એનો કોઈપણ સુગંધ પણ આવતી નથી. ઘડીભર માટે દેખાય છે અને પછી એ જતી રહેતી હોય છે. એટલે અજ્ઞાન દ્રષ્ટિગોચર આવા કારણે થવાને કારણે ચારે બાજુએથી દ્રષ્ટિ આપણી રોકાઈ જાય છે. વસ્તુઓ ઉપર જાય નહીં. વસ્તુઓમાં થઈને આરપાર જે છે પરબ્રહ્મને જ જોવાનું, બીજું કંઈ નહીં. આ છે કારણ કે પરબ્રહ્મ છે. એવી રીતે જોતા જવાનું. તો દ્રષ્ટિ તમારી ક્યાંય રોકાશે? તો કે દ્રષ્ટિ ક્યાં થઈ જશે? તો કે અનંત દ્રષ્ટિ થઈ જશે. આવી અનંત દ્રષ્ટિ થવાના કારણે આગળ ઉપર પછી તમે અહીં બેઠા બેઠા ક્યાંકનું કશુંક જોવાની જરૂરત પડે તો બંધ કે ખુલ્લી આંખે, કારણ કે આ આંખોથી આપણે એ જોતા નથી, તો તમને ન્યુઝીલેન્ડ, ઓસ્ટ્રેલિયા, કોઈપણ જગ્યાની કોઈપણ વસ્તુ જે જોવી છે, જાણવી છે, જેનો અનુભવ કરવો છે, તે બધું જ અહીં બેઠા બેઠા દેખાય.

કેમ કે દ્રષ્ટિ કેવી થઈ ગઈ? અનંત થઈ ગઈ. તો કે યુરેનસ ઉપર શું થઈ રહ્યું છે તે પણ દેખાય છે.

આ ઋષિમુનિઓ આ બધું આવી રીતે જાણ્યું, આવી રીતે બધા એમને કેલ્ક્યુલેશનો કર્યા બધા અને આજે આપણને બધા માપ આપ્યા છે કે સૂર્યથી ચંદ્ર આટલા યોજન દૂર છે અને પૃથ્વી આટલા યોજન સૂર્યથી દૂર છે. તો બધા વચ્ચેના જે રિલેટિવિટીની બાબતો જે કંઈ આપણને આ લોકો આપી શક્યા તે પોતાના જ્ઞાનથી છેક નીચે ઉતરી આવ્યા પછી એ લોકો આપી શક્યા. જ્યારે એ લોકો જ્ઞાનમાં હતા ત્યારે તો એ કોઈ પણ કશું જ આપી શકે એવી સ્થિતિમાં પણ નથી હોતા, કારણ કે એ લોકો તે વખતે અમુક હોય છે, અવાચ્ય થઈ જાય છે અને એ જે જુએ છે તે કેવું છે? તો કે અવર્ણનીય છે. એનું વર્ણન થઈ જ ના શકે એવો પરબ્રહ્મ છે. પણ પરબ્રહ્મથી સહેજ નીચે આવ્યા ત્યારે એમને આ બધું જણાયું અને ત્યારે એમને આપણને આપ્યું હતું સંસારની અંદર કે ભાઈ આ રસ્તે તમે આવજો, પણ છેવટે તમારું મુકામ ક્યાં હોવો જોઈએ?

તો કે પરબ્રહ્મમાં. બિલકુલ અટકશો નહીં કોઈપણ જગ્યાએ. આ બધા જ ઉપનિષદો આપણને આજ ઉપદેશ વારે વારે આપે છે કે તમારા સ્વરૂપની અંદર તમારી સ્થિતિ કરી લો ભાઈ. જરાય બીજે ક્યાંય કોઈ સાધનમાં, કોઈ વસ્તુમાં, કોઈ વ્યક્તિમાં, કોઈ સંજોગમાં ક્યાંય અટવાશો નહીં. હવે તમે જુઓ કે વ્યવહારની અંદર માણસો સંજોગોમાં કેવા અટવાયેલા રહેતા હોય છે, જ્યારે આપણને ઉપનિષદ શું કહે છે? "તું સંજોગોથી ઉપર થા. મનમાં તું સંજોગને બહુ જ મહત્વ આપી દે છે." એનું ખરેખર

કોઈ મહત્વ જ નથી, કોઈ સ્થિતિનું, કોઈ વ્યક્તિનું, કોઈ વસ્તુનું. કોઈ મહત્વ નથી, બધું ક્ષણિક છે, ક્ષણભંગુર છે. અત્યારે તો દેખાય છે અને પછી નહીં દેખાય. કોક જમાનામાં દાદા હતા, દેખાતા હતા, ઘરની અંદર ફરતા હતા, અત્યારે નથી દેખાતા. એવી રીતે બધું જ જતું રહેશે. એટલે તું આ બધાનો શોક ના કર. આ બધું જેના આધારે તને અત્યારે દેખાઈ રહ્યું છે તેનો આભાર માન અને તે સ્વરૂપ તું બની જા, કારણ કે તું જાણતો નથી પણ ખરેખર તું તે જ છે. તદરૂપ થઈ જા પરમાત્માની અંદર. જાણી લે અત્યારે આ સંબંધોની જે રિલેટિવિટી ઊભી કરે અને પછી ગૂંચવાઈ જઈએ: "મારી ગાડી, મારું ઘર, મારી નોકરી, મારો બિઝનેસ, મારી પત્ની." કશું છે જ નહીં, આ બધું અનિત્ય છે, જતું રહેશે. એકદમ અમુક કાળ સુધી તને આપવામાં આવ્યું છે. કેમ આપ્યું? તો કે તારી વાસના હતી, તારું પૂર્યાસ્તક હતું, ભરીને લઈ આવ્યો હતો અને પાછી તારી પુણ્ય હતી એને પ્રાપ્ત કરવાની.

તો તેમાં તારું પુણ્ય વપરાઈ ગયું અને તું ત્યાં આગળ સામે જુએ છે આ વસ્તુને. હવે જેવું પુણ્ય પૂરું થઈ જશે એટલે વસ્તુ જતી રહેશે, કાં તો તું પણ ત્યાંથી ખસી ગયો હશે. એટલે કોઈપણ સ્થિતિ કાયમી હોતી નથી. તો જીવનની કોઈપણ પરિસ્થિતિને ક્યારેય પણ એવું મહત્વ આપી બેસવું જોઈએ નહીં. આપણે આ બધી પરિસ્થિતિઓથી પર છે એવું સતત અનુભવ્યા કરવું જોઈએ.

"હું આત્મા જડથી અલગ છું, ભિન્ન છું અને જડના દોષોનો મારામાં સ્પર્શ થતો નથી." નથી જડના દોષોનો જો મારામાં સ્પર્શ થતો નથી તો આ દેહની અંદર જે ઊભા થાય છે તે રોગો, જે કંઈ મનમાં ઊભા થાય છે તે વિકારો, આ કશું જ હું હોઈ શકું નહીં. આ કશું મારું પણ હોઈ શકે નહીં. અને આ બધું જડ ભાગમાં છે અને હું તો ચેતન છું, શુદ્ધ છું, મુક્ત છું, બસ બુદ્ધ છું. બધું જાણ્યા જ કરું છું અને જોયા જ કરું છું. અને એ જોવાનું અને જાણવાનું બસ આ જે એક બાબત બની રહી છે, જાણીને જોવું, જોઈને જાણવું, તે બસ એની અંદર જ એકતાન થઈને અખંડ આનંદની અંદર મારી સ્થિતિ કરીને બેઠેલો છું. "આનંદ આનંદ પરમાનંદ." એવું કીધું કે જેમ દીપને નાની જ્યોતિ પણ મોટા અંધકારને દૂર કરી દે છે, એવી રીતે ક્ષણ માત્ર માટે પણ આવી રીતે બ્રહ્મ સ્થિતિ કરી દેવાથી શું થાય છે? તો કે ગાઢ અંધકાર રૂપ અજ્ઞાન તમારું ખલાસ થઈ જાય છે.

જેમ દોરડીમાં ત્રણેય કાળમાં ક્યારેય સાપ હોતો નથી, એવી રીતે અહંકારથી માંડીને શરીર સુધીનો સંસાર. જો, સંસાર કેવી રીતે ઊભો થયો તે આટલી એક જ લીટીમાં કહી દીધું છે. ઉત્પત્તિ અહંકારની થઈ અને પછી એને આખો ધીરે ધીરે ધીરે ધીરે કરીને સંસાર પેદા કર્યો અને છેક સ્થૂળતા સુધી પહોંચી ગયો. સ્થૂળ શરીરો બની ગયા, સ્થૂળ વસ્તુઓ બની ગઈ અને આ બધાની અંદર આપણે અટવાઈ ગયા, ગૂંચવાઈ ગયા. એ બધો સંસાર હતો. હવે આપણને ભાન થયું, આપણે આ બધી વસ્તુઓનો સહજ ત્યાગ થઈ જાય. કેવો સહજ ત્યાગ થઈ જાય? "આ મારું નથી, આ હું નથી." એમ કોઈપણ વસ્તુ માટે આપણે કહીએ ને. લાલચો માણસ પકડી લે છે. કોઈકનું પાકીટ પડી ગયું હોય, પૈસા પડી ગયા હોય તો પણ એમ થઈ જાય કે "હું લઈ લઉં." કેમ કે પૈસા મળશે કે લાલચ ઊભી થઈ જાય છે એને. હવે એને એની જરૂર છે કે નહીં તો પણ પાછો લઈને ખિસ્સામાં મૂકી અને પછી દુઃખી થાય.

આગળ જાય ચાર ડગલાં, પોલીસ આવીને પકડે કે "ભાઈ, તારા ખિસ્સામાં પાકીટ મળ્યું અને આ ભાઈએ કીધું કે આ પાકીટ મારું છે." તો એ પરિસ્થિતિમાં મુકાયો ને? શેના લીધે? તો કે લાલચના લીધે. આવી લાલચ પેદા થઈ આપણને વસ્તુઓની, અલગ અલગ બાબતોની, એના કારણે અટવાવાનું થયું છે. હવે એમાંથી આપણે હંમેશા મુક્ત રહેવું એ કેવી રીતે? તો કે જો તમે આત્મા છો એ ભાવમાં તમે જેવા જશો ને એટલે પેલું ખરી જ જશે. આત્માની પોતાની સ્વતંત્ર શક્તિઓ એટલી બધી છે કે તમારી આવશ્યકતા ખલાસ થઈ ગઈ બિલકુલ એકદમ જ. એટલે "હું કેવળ મારા અદ્વૈત રૂપમાં છું, ચૈતન્ય સ્વરૂપમાં છું, મારામાં જડતા હોતી જ નથી. હું તો સત્ય સ્વરૂપ છું." એટલે મારામાં જડતા નથી. "હું સત્ય સ્વરૂપ છું." એટલે મારામાં કંઈ જૂઠું પણ નથી, કારણ કે જૂઠું છે ને આ બાકીનું બધું જૂઠું છે, પણ હું તો સત્ય છું, કારણ કે હું જ છું.

"આનંદ સ્વરૂપ છું." આવો આનંદ સ્વરૂપ હોવાના કારણે મારામાં દુઃખનું નામ માત્ર નથી. આ બધા જ જગતના પ્રપંચ અજ્ઞાનના કારણે દ્રષ્ટિગોચર થતા હતા. આવું આ આત્મપ્રબોધ ઉપનિષદ છે, જેનું મનન કરવા માત્રથી વ્યક્તિ ક્ષણભર પણ ઉપાસના કરે તો આત્મસાક્ષાત્કાર તેને થઈ શકે છે. અહીંયા આ ક્ષણે એ ફરીથી આ સંસારમાં આવતો નથી એવી આ ઉપનિષદની રહસ્ય વિદ્યા છે. તો "તે હું છું, સૂક્ષ્મતમ છું, આનંદ સ્વરૂપ છું," એવો પરબ્રહ્મ પરમાત્મા હું છું. અહીં પાછું ફરી કહે છે કે "મારી વાણી મનમાં સ્થિર થાઓ, મારું મન વાણીમાં સ્થિર થાઓ. હે પરમાત્મા, આપ મારી સમક્ષ પ્રગટ થાઓ. મારા માટે વેદનું જ્ઞાન લાવો. આજ વેદ છે. હું પહેલા સાંભળેલા જ્ઞાનને ભૂલી ના જઉં. આ સ્વાધ્યાયશીલતા પ્રભુ વૃત્તિથી હું દિવસ અને રાત્રીને એક બનાવી દઉં. હું હંમેશા ઋત અને સત્ય બોલું.

હે બ્રહ્મ, મારું રક્ષણ કરો. એટલે આચાર્યનું પણ રક્ષણ કરો. ત્રિવિધ તાપ શાંત થાઓ. ૐ શાંતિ શાંતિ શાંતિ."