ઉપનિષદ સિરીઝ · પ્રવચન

ધ્યાનબિંદુ ઉપનિષદ એ ઉપનિષદ કૃષ્ણ યજુર્વેદની પરંપરાથી સંબંધિત છે. આ ઉપનિષદના નામથી જ એ સ્પષ્ટ છે કે તેનું મૂળ મૂલ્ય ધ્યાનની શરૂઆત છે. યોગના માધ્યમથી બ્રાહ્મણ ધ્યાન કરવામાં આવ્યું છે. પછી ધીમે ધીમે બ્રહ્મની સૂક્ષ્મતા, પ્રણવનું સર્વવ્યાપી રૂપ, પ્રાણાયામ સહિત ધ્યાનની વિધિ, વિશેષ ધ્યાન, બ્રહ્મ અને તેના ફળ, ષડાંગ યોગ પર ધ્યાન, આસન, ચતુષ્ટ, મૂલાધાર, આદિ, ષટ્ચક્ર, નાડી ચક્ર, દસ પ્રાણ, જીવની પ્રાણવૃત્તિ, યોગ દરમિયાન જીવન અને મૃત્યુની એકતા, અજપા હંસ વિદ્યા, કુંડળીથી મોક્ષની પ્રાપ્તિ, બ્રહ્મચર્ય આદિના માધ્યમથી કુંડલિની જાગરણ, ત્રણ બંધ, ખેચરી મુદ્રા, ખેચરીથી વજ્રોલી સિદ્ધિ, મહામુદ્રા, હૃદયમાં આત્માનો અનુભવ અને ધ્વનિ શોધના માધ્યમથી આત્મ-સાક્ષાત્કાર જેવા વિષયોનું વર્ણન સ્વયં જ કરવામાં આવ્યું છે. ધ્યાનબિંદુ ઉપનિષદ જ એકમાત્ર એવો ગ્રંથ છે કે જો તમે તેનો અભ્યાસ કરશો તો તમને યોગ વિશે બધું જ ખબર પડી જશે.

અમે તમને પૂરી જાણકારી આપીએ છીએ અને તેને સ્વયં પાછી કરી દઈએ છીએ. આ સાધના લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરવાની તકનીકોથી ભરપૂર છે. તમે કોની ઉપલબ્ધિ હાંસલ કરવા માંગો છો? આત્મસાક્ષાત્કાર માટે સિદ્ધિ, આત્મદર્શન. જે લોકો ઉપનિષદમાં જ્ઞાનની શોધ કરવા માંગે છે, તેમના માટે તેમાં ઘણું બધું સમાયેલું છે. ધ્યાનના માટે વ્યવહારિક માર્ગદર્શન પ્રદાન કરવું, આ બધા માટે ઉપલબ્ધ છે, તો ચાલો શરૂ કરીએ.

"ઓમ! સહ નાવવતુ, સહ નૌ ભુનક્તુ, સહ વીર્યં કરવાવહૈ, તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ઓમ શાંતિ શાંતિ ઓમ."

યાદી શૈલ કહે છે, "શરૂઆત ખૂબ જ શાનદાર છે."

"પર્વતાયાતં પાપં બહુયોજનમ્ (પર્વત જેવડું, અનેક યોજન વ્યાપેલું પાપ)." સૌથી નાનો અંતર પણ ધ્યાન આપવા યોગ્ય હોઈ શકે છે. એટલે કે, જો પહાડની જેમ અર્થાત્, અનેક જન્મોનું સંચિત કર્મ. ભલે એવા પાપ હોય જે ઘણી પેઢીઓ સુધી ફેલાયા હોય, તેને ધ્યાન અને યોગના અભ્યાસથી નષ્ટ કરી શકાય છે. આ કોઈ અન્ય રીતે શક્ય નથી. ઠીક તેમજ જેમ તેના ઉપર એક ખૂબ મોટો પહાડ હોય. તેઓ જેસીબી મશીન લાવે છે અને આ લોકો ખોદકામ કરે છે. કેટલાક સમય માટે પહાડો પર ચડવું ઠીક છે. આ રીતે કે કંઈ પણ ન હોય. જો કોઈ વ્યક્તિ ધ્યાન યોગનો અભ્યાસ કરે છે, તેના અનગણિત જન્મોના સંચિત પાપોના પર્વત. એવો કયો પર્વત છે જે એક સમાન હોવા છતાં પણ ઘણી પરતોવાળો હોય છે? આ ખાડો કેટલો લાંબો છે, કેટલો ઊંચો છે? અને ફરીથી, સ્થિર ઊભા રહેવું, પહાડની જેમ, એટલે કે એક પહાડની જેમ. ભલે તે કંઈ પણ હોય, ભલે તે કઠોર હોય કે સ્થિર, ભલે તે અચલ હોય કે અચલ.

તો આ શક્ય છે કે નહીં?

હવે બીજો પત્ર અંતિમ બિંદુ જણાવે છે. "નાદમ્ તસ્ય પરિસ્થિતમ્." બીજા અક્ષર 'ઓમ'ના ઉપર મુદ્દો એ જ રહે છે. 'ઓમ' તે બીજ છે જે વિદ્યમાન છે. તમે તેને લગાવો છો, અને તેની શાખાઓ વધીને 'ઓમ'ના વૃક્ષમાં તબદીલ થઈ જાય છે. જોયું, આ તમારા અંદર ફાટી જશે, અને પછી તમે એવા થઈ જશો. 'ઓમ'નો જાપ વારંવાર કરવાની તીવ્ર ઈચ્છા અને પછી આ એક બીજ બની જાય છે અને પછી તમે આગળ અને પણ ઘણું બધું કરો છો. એટલા માટે તેને કોઈ બીજા અક્ષરથી પણ પુકારી શકાય છે. જ્યારે પણ જગ્યા મળે, પ્રતિદિન બીજ વાવો. અંતતઃ મનમાં પણ તેને કરો. બીજા અક્ષરના ઉપર એક બિંદુ છે અને તેના ઉપર તે ધ્વનિ આપવામાં આવી છે જેમાં આ સુંદર શબ્દ સંભળાય છે. આ કેટલું સુંદર લાગે છે! આ તમારા મનને પોતાના કબજામાં લઈ લેશે, જેનાથી તમારું મન શાંત થઈ જશે.

વહી ધ્વનિ એક અક્ષર બની જાય છે. વિઘટનના પરિણામ સ્વરૂપ ઉત્પન્ન થતી શબ્દહીનતાની સ્થિતિ તેને પરમપદના નામથી ઓળખવામાં આવે છે. આ જગ્યા પરમપદ જેવી છે, અથવા પછી આ ત્યાં જ છે. ઈશ્વરીય બોધમાં પ્રકટ થવું જ બોધનું મૂળ છે. એક બીજો ૐકાર છે, જે બે ૐકારોની વચ્ચે સ્થિત છે. અંતર તે અથાગ શબ્દ એક ગર્જનાપૂર્ણ ધ્વનિ સમાન છે. મૂળ કારણ તત્વ છે, અને મૂળ કારણ તેનાથી પણ ક્યાંય વધુ મહાન છે. તે યોગી જે રૂપ પ્રાપ્ત કરે છે, તેની બધી શંકાઓ દૂર થઈ જાય છે. તેમાં કોઈ સંદેહ નથી, આ બસ અસ્તિત્વમાં છે.

જો વાળ લલાટ, જો એક લાખને વિભાજિત કરવામાં આવે, તો તેમાંથી એક સૂક્ષ્મ ભાગને આત્મા કહેવામાં આવે છે, એટલા માટે આ સૂક્ષ્મ છે. જીવન છે. તેનો એક ભાગ એક લાખ ભાગોમાં વિભાજિત છે. આનાથી, તે જ સૂક્ષ્મ તત્વોને ઈશ્વર કહેવામાં આવે છે. એવું કહેવામાં આવે છે કે જો આ પરિભાષા સત્ય છે, તો આત્મા જ ઈશ્વર છે અને તેનાથી થોડી સૂક્ષ્મતા આવે છે, પછી આ ઈશ્વરનો એક અંશ પણ 50 હજાર અંશોના બરાબર છે. આ થઈ ગયું છે અને તેના પછી જે કંઈ પણ બચ્યું છે, પણ જે સૂક્ષ્મથી વધુ હોય છે તે નષ્ટ થઈ જાય છે. નિર્મલ બ્રહ્મના સૂક્ષ્મ અવશેષ શક્તિ છે. શોમાં બતાવેલા બ્રાહ્મણ સૌથી સૂક્ષ્મ સ્વભાવના છે. આત્મા સ્થૂળ છે, પણ કેટલી સ્થૂળ છે? વાળના સામેના ભાગને એક લાખ ભાગોમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો. દસ લાખમાંથી એક હિસ્સો જીવંત પ્રાણી હોય છે.

જે પ્રકારે ફૂલોમાં સુગંધ હોય છે, તે જ પ્રકારે દૂધમાં ઘી હોય છે અને તલના તેલમાં તેલ હોય છે. અને સોનાના, ખાંડના પથ્થરોમાં સોનું પ્રત્યક્ષ રૂપથી દૃશ્યમાન ન હોવા છતાં, અવર્ણનીય જે પ્રકારે રૂપનું અસ્તિત્વ છે, તે જ પ્રકારે આત્માનું પણ અસ્તિત્વ છે. અસ્તિત્વ બધા પ્રાણીઓમાં અંતર્નિહિત છે. તો સવાલ એ છે કે આત્માનું અસ્તિત્વ છે કે નહીં? ના, આત્મા તો છે જ, તેનું અસ્તિત્વ છે. હવે, શાંત મનથી તમે આવું કેવી રીતે કરી શકો છો? તેને શાંત મનથી કરવું પડશે. મોહર વિના બ્રહ્મવેતા તે છે જે બ્રહ્મને જાણે છે. જેમ પુરુષોના મોતીઓના.

વચ્ચે પરોવાયેલો દોરો, આત્મા વિશાળતાને જાણતો હોવા છતાં, તે બ્રહ્મમાં અડગ રહે છે. તે ત્યાં જ રહે છે, બહાર નીકળતો નથી. તે અવશ્ય બ્રાહ્મણ રહ્યો હશે. જેમ તલમાં તેલ અને ફૂલોમાં સુગંધ હોય છે, તે તેલમાં તે જ રીતે રહે છે, જેમ તેલ ફૂલમાં રહે છે. એક માણસની ખુશબુ લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે. આત્મા શરીરની અંદર અને બહાર બંને જગ્યાએ વિદ્યમાન હોય છે. ત્યાં છે. હવે ભીતર અનંતતા સમાહિત છે અને ભલે તે આ રીતે પ્રગટ થાય. અનંતતા છે, અને આ બંને અંદરથી એકબીજાથી ભિન્ન નથી. બહાર જેવું કંઈ નથી, અસલી મજા તો આગળ જ છે. સમજી જઈશ. જો તમે તેને બિલકુલ સાચી રીતે કરશો, તો હું ખૂબ ઊંચી ઉડાન ભરીશ.

ભાગવાની કોશિશ કરતી વખતે પકડાઈ ગયો. ઠીક તે જ પ્રકારે, જેમ વૃક્ષ પોતાની સમસ્ત કલા સાથે એક બીજ છે; બીજમાં એક વૃક્ષ છે; અને વૃક્ષમાં એક બીજું વૃક્ષ છે. જો કોઈ પત્રની અંદર જ બધી કલાકૃતિ સમાહિત હોય તો તે પત્ર કેવો? તેમાં ફૂલ અને ફળ, બધું જ મોજુદ હોવું જોઈએ. એવું લાગે છે, માનો તે તેની સાથે છે અને તેની પરછાઈ છે. સરળતાનો અર્થ સરળતા જ છે. જો આ પ્રકારનું બીજ મોજુદ છે, તો આ કલા શું છે? તે થોડું-થોડું મોટું થતું જાય છે, પછી વધુ મોટું, અને મોટું થતું જાય છે. વૃક્ષના વધ્યા પછી, તેમાંથી પાંદડા અને શાખાઓ નીકળે છે. બધું એકસાથે ઘટિત થાય છે, પછી તેના ભીતર જો કોઈ ફૂલ આવીને ફળમાં બદલાઈ જાય તો શું થશે? આ ઘણા લોકોની જેમ જ હોય છે. ફળમાંથી ફૂલ ઉગે છે, ફળમાંથી ફૂલ ઉગે છે. તેથી પુરુષ શરીરની અંદર અને બહાર આત્માનો સાર આ જ પ્રકારે નિહિત છે, આ જ કલાની કલા છે.

પરંતુ જો તેની છાયા છે, તો છાયાની અંદર અહીં કોઈ કલા નથી. પરંતુ પછી શું થશે, જ્યારે કલાની પણ પોતાની એક અલગ ઓળખ હશે? જેમ જ અંદર અંધારું છવાવા લાગે છે, કલાના વિકાસની સાથે-સાથે તેની છાયા પણ વધતી જાય છે. જો આવું છે, તો આ નિરર્થક થઈ ગયું છે, જે એક છાયા માત્ર છે. આ કંઈ પણ નથી, અને આ બધું જ છે. આ પ્રકારે, આત્મા એક કલાત્મક રૂપ પણ છે અને એક સરળ રૂપ પણ. આત્મા પ્રેમ સ્વરૂપે સર્વત્ર વિદ્યમાન છે. અહીં કોઈ પરછાઈ નથી. ફક્ત આત્માનું જ અસ્તિત્વ છે. આના પર કયો સાયો નાખશે? આત્મા પૂર્ણતઃ પારદર્શી છે, બાકી બધી વસ્તુઓથી પરે છે. બાહ્ય અવાજ આત્માની પરછાઈ હોય છે. બિલકુલ નહીં. એક અક્ષર 'ઓમકાર'માં જ સંપૂર્ણ બ્રહ્મ સમાયેલું છે. અછૂતોનું લક્ષ્ય હજી પણ તે જ છે, ચાલો હવે આગળ વાત કરીએ.

સૌથી પહેલા, મેં આ સ્પષ્ટ કરી દીધું હતું કે જો આત્માની કોઈ છાયા ન હોત, તો તે સંપૂર્ણ શરીર જ છે; અને આત્મા પૂર્ણ અને અવિભાજ્ય છે; બધું એક છે, ભલે તે કંઈ પણ હોય. આ કહેવું કે 'આ એક જેવું છે', તેનો મતલબ છે કે તેમાં કોઈ કલા નથી. પ્રણવના પ્રથમ ભાગના રૂપમાં ધરતી માતા, અગ્નિ, ઋગ્વેદ અને પૂર્વજ બ્રહ્માની ખોટી વ્યાખ્યા છે. લય તો મોજુદ છે, છતાં આટલી કમી કેમ છે? પોતાના ભીતર પૃથ્વી તત્વનો શું અર્થ છે? પોતાના આપને ખાલી કરો જેથી તમે ઓછા થતા જાઓ. અગ્નિ તત્વનો ભાર ઘટવા લાગે છે. શરીરમાં જે પણ અગ્નિ છે, જો તમે તેને કરશો તો તે બહાર નીકળી જશે. ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા પછી, તે આ જ રીતે બ્રહ્મમાં લીન રહે છે. ઋગ્વેદ વિસ્મૃતિ બની જાય છે; પૃથ્વી પર વાપસી, તત્વ અને પિતા બ્રહ્મ. જો તમે આવું કરશો, તો તમે બ્રહ્મલોકના, અર્થાત્ પિતામહના થઈ જશો.

બ્રહ્માના પરદાદા બ્રહ્માનું શું થાય છે? મન કોણ છે? પાંચ તત્વોને પરિભાષિત કરવાનું કાર્ય કોણ કરી રહ્યું છે? પાંચ રૂમવાળા એપાર્ટમેન્ટમાં બેઠેલા તમે જે કંઈ પણ કરો છો, તે તમારું પોતાનું છે. મન શાંત થઈ જશે, બસ જે ચાહો તે કરો. આ વિશે કોને ખબર હતી? સંગીતકાર સૂઈ ગયા હતા, તેથી સવારે અડધા કલાક સુધી શોધખોળ કર્યા પછી તેઓ લોકો શું કરે છે? એચ, તે અને પણ ઘણું બધું; તે રાગ, રાગિણી, બધું જ. અતઃ પૃથ્વીનો પહેલો ભાગ પ્રણવના રૂપમાં છે. અગ્નિ ઋગ્વેદના વિદ્વાન અને બ્રહ્માના પિતા છે. લય એક સેકન્ડની થઈ જાય છે; સ્થાન હવામાં ભળી જાય છે. યજુર્વેદ, વાયુ, ભૌસક અને જનાર્દન વિષ્ણુ. લય ખોવાઈ ગઈ છે. મકર રાશિના ત્રીજા ભાવમાં અવરોહી સૂર્ય, સામવેદ, સ્વહ્લોક અને મહેશ્વર પણ જીર્ણ-શીર્ણ થઈ ગયા. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ ત્રણેય જાય છે.

લય સમાપ્ત થઈ ગઈ છે, બસનો પ્રવાસ અહીં ધરતી પર ખતમ થઈ ગયો છે. અગ્નિ તત્વ સમાપ્ત થઈ ગયું છે, વાયુ તત્વ સમાપ્ત થઈ ગયું છે. બી જતો રહ્યો છે. નિરાકાર, પિત્ત સમાન, યૌન ગુણોથી ભરપૂર. સફેદ શબ્દ સાત્વિક ગુણોથી યુક્ત હોય છે. અને મકરનો રંગ કાળો છે, અંધકારથી ભરેલો. ઓમકારના આઠ અંગ અને ચાર પગ છે. તેમાં ત્રણ આંખો અને પાંચ દેવતા છે. અહીં ઓમકારના આઠ અંગોનો અર્થ છે માથું હલાવવું. તથા મકર, નાદ, બિંદુ, કલા, કલાતીત, ઇત્યાદિ. પરંતુ આવું તત્વ જલ્દી જ 'નાદ બિંદુ કલા' જ બધું છે, ખરું ને? સોયનો અવાજ સૌથી સુંદર હોય છે.

તસ્મૈ શ્રી ગુરુવે નમઃ જ ગુરુ તત્વ છે. ગુરુનો અર્થ છે મહાન. ગુરુ પરમ અનંતતાનો પર્યાયવાચી છે. પરંતુ ગુરુ અનંતતાનો પર્યાયવાચી છે. ગુરુ શું છે? આના માટે ખૂબ સન્માન. જે વસ્તુએ ગુરુત્વાકર્ષણ ગ્રહણ કરી લીધું છે, તે અનંત છે. તેને કોઈ પાર કરી શકતું નથી. જો લોકો આવીને ચાર સવાલ પૂછે છે, તો જવાબ સરળ છે. બધું ત્યાગી દો અને અલવિદા કહી દો, તે પણ કોઈ લાભ વિના. આવું સંપૂર્ણપણે નથી, કારણ કે તેણે આ બધી બાધાઓને પાર કરી લીધી છે. આ સમાપ્ત થઈ ગયું છે. તો આ જ ચતુષ્પદ તત્વનો અર્થ છે. વ્યક્તિગતનો અર્થ છે તેના ભીતરની દુનિયા. તેજસ, પ્રજ્ઞા અને તુર્યા તેની ચાર.

અવસ્થાઓ છે, તેથી તેને "ચતુર્ભુજ" કહે છે. તેના પગ નથી, તેથી તેનો અર્થ છે "ચાર પગવાળો". હું આવું કરવા નથી માંગતો, પણ તેમાં "ઓમ"ના ચાર સ્તર છે. તેને આ જ રીતે સમજો. જો તમે તેને પહેલા આ રીતે જોશો, તો તમને દુનિયા દેખાશે. પછી તમે નિરંતર આગળ વધતા રહેશો. "ઓમકાર" શું છે? તમને રોશની દેખાવા લાગશે, શરૂઆતમાં તે આ રીતે હશે. તમારા પહેલા કરેલા કામોને કારણે બધું અંધારું છે. દુનિયાના પ્રકટ થયા પછી, પછી અંધારું વૃત્ત પ્રકટ થાય છે. ભીતરનો પ્રકાશ ચમકશે. તો પછી બુદ્ધિમાનો વિશે શું? તો આ બધી વાતોનો મતલબ શું છે? જ્ઞાન તમને ફક્ત ત્યાં સુધી પહોંચાડશે, પછી તમે તેને હાંસલ કરી લેશો. ત્યાં ઋષિઓએ તેને જોયું અને કહ્યું, "સૂર્ય અને પૃથ્વી વચ્ચેની દૂરી આટલી છે, આ તારા અને આ તારા વચ્ચેની દૂરી આટલી છે." અને આ તારો ૨૮,૦૦૦ વર્ષ પછી પણ આ જ સ્થાન પર છે.

તે નિશ્ચિત રૂપે આ જગ્યા પર ફરીથી આવશે. પાછા આવો ૨૮,૩૯૨ વર્ષ અને જો તમે મને વધુ વિસ્તારથી જણાવો, તો સમય પણ સામેલ કરો. નિર્ણય લો અને તમને જણાવી દઈએ કે ૧૨ કલાક ૪૬ મિનિટમાં ૧૪ સેકન્ડ બાકી રહેશે. તેમણે આ બધી જગ્યાનું શું કર્યું? બુદ્ધિમાન છે. અરે, તે હવે ક્યાં છે? બસ પોતાની આંખો બંધ કરી લો. જુઓ, જે કંઈ પણ મોજૂદ છે, તે ત્યાં જ છે. તે પણ, મનુષ્ય આટલી ગહેરાઈમાં જશે, આટલી ગહેરાઈમાં, આટલી ગહેરાઈમાં. જેમ જ તેની ચેતના ભીતર યાત્રા કરે છે, તે જલ્દી જ ત્યાં પકડાઈ જશે. તો તે જ્ઞાનનું શું થયું અને અંતમાં શું બચશે? તો યા તોરિયા એકદમ સાચું, ઉત્તમ. જે ચીજ દરેક ચીજમાં વ્યાપ્ત છે, તે જ "ઓમકાર" છે. કારણ કે છેલ્લો હિસ્સો ખતમ થઈ ચૂક્યો છે. તેને "ચતુષ્પદ સમષ્ટિ પરક" અર્થાત્ "ચતુષ્પાદ સમષ્ટિ પરક" કહેવાય છે. વિરાટ, સુત્ત, પુત્ર, બીજ એવં તુરિયા એક વિશાળ છે, બીજું સૂત્ર છે, બધું જ તે જ ભીતર સમાહિત છે.

એવું લાગે છે જેમ કે તેમાં કંઈક ગડબડ છે. ચંદ્રમા અને મંગળ ગ્રહ એકબીજાથી અલગ નથી, તેથી તેઓ ભટકતા નથી. કારણ કે અહીં ગાંઠો એક સૂત્ર અનુસાર વ્યવસ્થિત કરવામાં આવી છે. આ બંનેની વચ્ચે એક ગાંઠ છે, તેથી આ બંને આપસમાં મળી શકતા નથી. તેને જરૂરિયાત મુજબ મોટું કે નાનું બનાવી શકાય છે. વચ્ચેનો ખાલી સ્થાન પણ એક એવી જગ્યા છે જ્યાં તેઓ ભટકે છે. નહીં, અન્યથા, કોઈ પણ ઘર નહીં ફરે, બધા આકાશની તરફ જશે. જો બધું જ કરવામાં આવ્યું તો તે ભડકી ઉઠશે કે આ વાર ઘર જવા જેવો અનુભવ ક્યાં હોય છે? "ત્રિસ્થાન" યા "જાગૃતિ"નો શું અર્થ છે? સપના અને શાંતિ, આ ત્રણ સુખના સ્ત્રોત છે. અને સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ અને કારણ શરીર જ તે છે જે તે સાર રાજસ અને તમોગુણ છે. જ્ઞાન, ઈચ્છા અને ક્રિયા આ ત્રણેય ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્ય છે અને પાંચ દેવતા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર અને ઈશ્વર છે.

અને સદાશિવ પંચદેવ પંચાયત છે. આ પાંચ ગણાવાળી વાત આકારનો મામલો છે. એવું લાગે છે જાણે કે આ પાંચેય જ દરેક જગ્યાએ મોજૂદ છે. હવે તે પાંચ અંક અને એક અંક પાછળ છે. એટલે કે જાણવું. તો, જ્યારે હું તેને આ રીતે જોઉં છું, તો મને બે ચીજો નજર આવે છે. પછી, તેને આમતેમથી જોતા, મને ચાર નજર આવે છે. કંઈક આવું જ છે, અને જ્યારે દબાણ આવે છે, આવું ત્યારે થાય છે જ્યારે તમે દબાણ હટાવી દો છો અને બધું એક થઈ જાય છે. જે વ્યક્તિ "ઓમકાર"ની સાથે જાય છે, તેનો અર્થ છે "પ્રણવ"ની સાથે જવું. જે અજ્ઞાની છે, તેને બ્રાહ્મણ નથી કહેવાતો. પ્રણવના ધનુષને આત્મા માટે બાણ બનાવવું, બ્રહ્મનું સર્જન કરવું અને તેની પ્રાપ્તિનું લક્ષ્ય રાખવું, શું કરવું? શું આ મતલબ છે? પ્રણવે હવે તેને પ્રણામનું રૂપ આપી દીધું છે. શું આત્માનું આનાથી બંધાયેલું હોવું જરૂરી છે કે આ ફક્ત એટલું જ છે?

જે કંઈ પણ વિદ્યમાન છે, તે ફક્ત હું અને પરમેશ્વર છે. અંદર જઈને તેને નિશાન બનાવવું. સંક્ષેપમાં કહીએ તો, જો તમે આ રસ્તેથી પણ જશો, તો પણ તમને જવું જ પડશે. જેણે મહાન પ્રતિભા, જ્ઞાન અને બુદ્ધિમત્તાનું સર્જન કર્યું, જો મેં આ વાત કહી પણ તો તમને આ તોફાનની જેમ લાગશે. ચેતનાનો અર્થ છે કે તમે બ્રહ્મના ભીતર પહોંચી ચૂક્યા છો. તો વિના કોઈ દેરીએ હું મારા જીવનનો એક પળ પણ વ્યર્થ નહીં જવા દઉં. આ વાત ક્યાંક કહેવામાં આવી છે. સ્વ-અધ્યયન, બેદરકારી જેવી કોઈ ચીજ નથી હોતી. અતઃ સ્વયંનો અધ્યયન કરતી વખતે, સ્વયંનો અધ્યયન કરવો, આવું કરવામાં એક પળની પણ બેદરકારી, તમે આળસુ નથી થઈ શકતા, તેથી તેને સતત કરતા રહો. તમે "ઓમકાર" છો. તન્મયતાના બાણથી, અર્થાત્ આત્માથી. લક્ષ્યની પીડા બ્રહ્મની પીડા હોવી જોઈએ. તેને નિરંતર કરવામાં આવવું જોઈએ.

પરિણામસ્વરૂપ, પરવર, અર્થાત્ બ્રહ્મ, સયુયજત્વ પ્રાપ્ત કરવાથી, બધા કાર્યોથી નિવૃત્તિ, બધા કર્મોથી મુક્તિ જ મોક્ષ છે. ત્યારે તમે બ્રહ્મની જેમ જડ થઈ જાઓ છો, નહીં? બ્રહ્મ જડ છે, અન્યથા તે કંઈ નથી કરતો. તમે દરેક કામથી રિટાયર થઈ જાઓ છો. એકવાર જ્યારે તમે મુક્ત થઈ જાઓ છો, તો તમારો ઉદ્ધાર પૂર્ણ થઈ જાય છે. આ બધા દેવતા "ઓમકાર"થી ઉત્પન્ન થયા છે. દેવતા "ઓમકાર"થી ઈશ્વરની ઉત્પત્તિ છે અને આ ઈ જ યુ છે, અને સ્વયં "ઓમ"થી જ ત્રણેય લોકની રચના થઈ છે. બધી અચલ અને ચલ વસ્તુઓનો કોઈ ને કોઈ ઉદ્ગમ હોય છે. "ઓમ"ની શ્વાસ પાપોને બાળી દે છે. દીર્ઘ અંશ અમૃત તત્વ, અમૃત સ્વરૂપ અક્ષય. આ અક્ષય સંપદા શું છે જે ધન પ્રદાન કરે છે? મને પાંચ અબજ ડોલર દો, પછી હું તેને કોઈને આપી દઈશ. જો તમારી મૃત્યુ એક દિવસ થવાની જ છે, તો તમે નિશ્ચિત રૂપે મરી જશો.

તેનો ઉપયોગ કરીને જ તમે તે બધું જ બનશો જે તમે છો. તમારી સમજ સાચી છે.

તો પછી આ શું છે? કહેવું કે ૐકારનો લાંબો ભાગ અમૃતરૂપ છે. અક્ષય સંપદાથી અક્ષય સંપદાનો અર્થ દિવ્ય થાય છે. સંપત્તિ ગીતામાં ઈશ્વરે શું કહ્યું છે? "અક્ષય સંપદા દિવ્ય ધન છે અને અર્ધ માત્રાત્મક જે કંઈ પણ પ્રેમ છે, તે જ મુક્તિ છે." હું આ કહેવા પછીનું એક વાક્ય છોડી દઈશ. આ અડધો અંક છે અને તેના પછીનો બધો જ સ્થાન છે. આગળ તે જગ્યાને જોઈ શકવી મુક્તિદાયક છે. આ એક પ્રકારનો કુંભક છે જે સ્થિર રહે છે. પ્રાણાયામ, આ સ્થાન કુંભક સમાન છે. ત્યાં જ તમે આરામથી વસી જાઓ છો.

તો પછી શું થાય છે? કેટલાક લોકો તેને આ રીતે કરે છે: "જે આ પાપોને બાળે છે." દેશાંતર શું દર્શાવે છે? અને હવે અડધો-અધૂરો પ્રણવ, "ૐ ૐ." આ અને તે તેલની ધારાની જેમ, એક જે તમારા બરાબર છે, હંમેશાની જેમ. જેમ કોઈ ઘંટડીનો લાંબો ધ્વનિ, પ્રણવની સામે તે મૂક અવાજ જ એકમાત્ર એવી છે જે તેને જાણે છે. વેદ, વેદ જ છે. તેને ફક્ત વેદોનું જ્ઞાન છે. મને ખબર છે કે આનાથી ઘણો તણાવ પેદા થાય છે.

કેટલાક સમય બાદ આ અવાજ સંભળાતો બંધ થઈ ગયો. આવું છે, પરંતુ તેમ છતાં આ બધું અંદર જ અંદર ચાલતું રહે છે. આપણને એવું લાગી રહ્યું છે કે જાણે આપણે કંઈક સાંભળી રહ્યા છીએ. તે સ્થાનની વાણી જણાવતી તે ઘંટડીની ધ્વનિ નિરાકાર છે. એક અવાજ આવી રહ્યો છે, તમને તેને પકડવો પડશે, ૐકાર. એક વ્યક્તિ ૐકારનો જાપ કરશે, પરંતુ પછી તે જ્યાં પણ જશે ત્યાંથી આ અટકી જશે, પછી ૐની ધ્વનિ શાંત થઈ જશે. ધ્વનિ શરૂ થાય છે, જે ધીમે ધીમે વધુ સૂક્ષ્મ થતી જાય છે. આ સૂક્ષ્મ રીતે થાય છે, તેને પકડો, આ કષ્ટદાયક હોય છે.

વેદાંતાએ કહ્યું, "આ પુસ્તક કોઈ બીજું વાંચી લે." આનો અર્થ એ નથી કે કોઈ વ્યક્તિ વેદવાદી બની ગયો છે. એટલે કે, હૃદય કમળના અલિંદના મધ્યમાં સ્થિત હોય છે. જ્યોતિષશિખા જેવા કેટલાક જ અંગ શાશ્વત ૐ સ્વરૂપિત સર્વોચ્ચ સત્તાનું તમને ધ્યાન ધરવું જોઈએ, અહીં ઘણા લોકો આવું કરે છે. અસલમાં આ તમારું હૃદય છે, પ્રિય. તો ક્યાંય પણ, ક્યાંય પણ, તમે આવા છો, અંગૂઠાના આકારવાળા ભાગની ઠીક અંદર. યા વધુ ગહન શબ્દોમાં કહીએ તો, તે પરમ બ્રહ્મ છે, પરમ આત્મા છે. તેને યથાવત રૂપમાં જોતા રહેવું.

ઈડાના માધ્યમથી ધ્યાન કરો, અર્થાત્ ડાબી નાસિકા નસકોરાના માધ્યમથી. પેટમાં હવા ખેંચવા માટે શરીરના મધ્યમાં સ્થિત તેજસ્વી ૐના પછી ધ્યાન કરવા માટે આ સંપૂર્ણપણે ભરેલું છે અને મને સતત ૐકાર જ દેખાતો રહે છે. હું તેને અહીં જોઈ શકું છું, હું તેને અહીં જોઈ શકું છું. હું આ કરી શકું છું, તેનાથી કોઈ ફરક પડતો નથી, વાત એક જ છે. આ પ્રકારે, પૂરક, કુંભક અને રેચક ધીમે ધીમે વિકસિત થાય છે. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર કહેવાય છે. મૂર્તિઓમાં કોણ નહીં હોય? બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર પણ બ્રહ્મા જ છે. વિષ્ણુ અને રુદ્ર એક જ છે.

અહીં એ ધ્યાન રાખવું મહત્વપૂર્ણ છે કે પૂરક કરતી વખતે બ્રહ્મા અને રેચક તે સમયે હાજર હતા જ્યારે વિષ્ણુ કુંભક નૃત્ય કરી રહ્યા હતા. એવું કહેવાય છે કે આ સમયે શિવનું ધ્યાન કરવું જોઈએ. આ એક પ્રાચીન પરંપરા છે, પરંતુ આ મંત્રમાં એક પૂરક તત્વ પણ સામેલ છે. અને બ્રહ્મા કુંભક અને વિષ્ણુ, આ પરંપરાથી થોડું અલગ લાગે છે, પરંતુ મને બિલકુલ પણ અંદાજ નથી કે તેણે આવું શા માટે કહ્યું. આ વિશે વિચારવા માટે, આપણે સીધેસીધી વાત કરવી પડશે. પરબ્રહ્મ જવા નિર્ણય લો. અંતરાત્મા અને જુબાન માટે નિમ્ન અને ઉચ્ચ ચેતના તમારી જ છે.

નીચેનું પત્ર અરણી અને પ્રણવનું છે. ઉપર તેને ફનલનો આકાર આપીને મંથનનું રૂપ આપવામાં આવે છે. ધ્યાનનો અભ્યાસ કરનાર વ્યક્તિ અગ્નિ સમાન સર્વવ્યાપી હોય છે. તમને ઈશ્વરના છુપાયેલા સારનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત થશે. કરવા માટે જેમાં પ્રણવ ધ્વનિનો અવાજ પણ સામેલ છે, જ્યાં સુધી પેટની ગેસ ગાયબ ન થઈ જાય. પોતાની ક્ષમતા અનુસાર ધ્યાન કરો. જ્યાં સુધી ધ્વનિની લય પરિપૂર્ણ ન થઈ જાય. આમાં ધ્યાન કરવા માટે કહેવામાં આવ્યું છે. તો તે સ્થિતિમાં, ૐ હા, કરી લો, પરંતુ સૌથી લાંબાવાળાને. આ એક પરીકથા હતી, જેમાં એક અનોખો વળાંક હતો. પછી આ અવાજ અહીંથી સંભળાતો બંધ થઈ ગયો, પરંતુ અંદર સંભળાઈ રહ્યો છે, આ જઈ રહ્યો છે.

વિરાટથી તે તેજસ પાસે ગયો, અને તેજસથી પણ. તે જ્ઞાન તરફ અગ્રેસર થયો, પછી જ્ઞાનથી બહાર નીકળી ગયો. ત્યાં સુધી તુરીયમાં અને તેના પછી તુરીયમાં બ્રહ્મ તે ૐકારમાં વિલીન થઈ જાય છે. જાણવા માટે ત્યાં સુધી, આના પર મનન કરતા રહો. એટલે કે, તેના પર બની રહેવું. પ્રસ્થાન અને આગમનમાં વિદ્યમાન તત્વોથી મુક્ત બધા મનુષ્ય, લાખો સૂર્યોના તેજ સમાન, હૃદયમાં સ્થિત આત્માને જે ઓળખે છે, તે જ તેને પ્રાપ્ત કરે છે. કામ થઈ ગયું. આ બીજી જગ્યાને એક ૐકાર આપી દો અને પ્રણવ બહાર આવી જશે. આ બીજું અનુષ્ઠાન અહીં આવી રહ્યું છે. શું છે આના પર ધ્યાન આપો, આગળ હાસ્ય-ખુશીનો સમય આવવાનો છે. પ્રણવનો અર્થ છે હંસના આકારનો પ્રણવ. જે જુએ છે, તેને જોવામાં અને સાંભળવામાં આવવો જોઈએ. આ વાળો નહીં. હું જ્યાં જોવા માંગતો હતો ત્યાંથી નીકળ્યો અને અહીં પહોંચી ગયો.

બસ અહીં સુધી, બસ અહીં સુધી. તેની વાપસી થઈ ગઈ છે.

બે જગ્યાઓ પર અંતરાલ છે. હવે અંતરાલ ખૂબ લાંબો થતા પહેલા તેને જોઈ લો. જો આ અડધો સેકન્ડ છે, તો આ એક સેકન્ડ હશે. સેકન્ડ બે સેકન્ડ હશે, બે સેકન્ડ ચાર હશે. તમારો અંતરાલ દિન-પ્રતિદિન એક સેકન્ડના બરાબર હશે. દિન-બ-દિન જેમ જેમ તમારી પઢાઈ આગળ વધશે, આ વધતો જશે. તેનાથી શું થશે? શું આ કાર્ય સંપન્ન થશે અને તેના પર આશીર્વાદ?

પ્રાપ્ત થશે? હે ભાઈ, મન જ આ ત્રિવિધ જગતનો નિર્માતા છે. ચિત્તની લય જ મોક્ષ/વિલયનું કારણ છે. ત્યાં જવાથી વ્યક્તિ વિષ્ણુની સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે. વિષ્ણુનું સર્વોચ્ચ નામ શું છે? હું અનંત છું. મને એવું લાગશે કે હું અહીં જ છું. આ ધર્મગ્રંથ ભૂતકાળમાં લખાયો છે, આ જૂઠું નથી. અષ્ટદલનો અર્થ છે આઠ પાંખડીઓ અને આઠ પાંખડીઓ. કમળ સમાન હૃદયના મધ્યમાં, હૃદયરૂપી કમળમાં સૂર્ય અને ચંદ્ર નિવાસ કરે છે. સૂર્ય અને ચંદ્રને જોવા માટે જે છે, આપણને શીખવવામાં આવ્યું છે કે ચંદ્ર સૂર્યનો ભાગ છે. પહેલા ધ્યાન, ચાલો અહીંથી શરૂ કરીએ, પછી હું ગળામાં જોવા માંગુ છું, અંતે હું હૃદયના કમળમાં જોવા માંગુ છું. તેથી આ જ અનુષ્ઠાન અહીં-તહીં બતાવવામાં આવે છે. સૂર્ય અને સૂર્યની વચ્ચે ચંદ્ર સ્થિત છે. આ સમજો કે હૃદય કમળમાં સ્થિત સૂર્ય છે અને સૂર્યનો...

વચ્ચે પૂનમનો ચંદ્ર છે. આના પર ધ્યાન આપો. તે ચંદ્રની ભીતરની આગ શું છે? અવશેષ અને આગની ભીતર જ તેની ચમક છુપાયેલી હોય છે. આમાં રોશની છે. તેની પીઠ નાના-નાના ઘરેણાંથી સજાવેલી છે. ભગવાન હંમેશા બધાની વચ્ચે હાજર રહે છે. વાસુદેવ વિરાજમાન છે, જે શ્રીવત્સ કૌસ્તુભમનું આસન છે. મણિ અને મણિને વિશેષ રૂપે મોતીઓથી સજાવવામાં આવ્યા છે. લાખો ચંદ્રમાઓની જેમ, શુદ્ધ ક્રિસ્ટલની જેમ ચમકદાર મહાવિષ્ણુનું વિનયનીત શ્રીમાન, નમ્રતાપૂર્વક ધ્યાન કરવું જોઈએ. કોઈપણ પ્રકારે વિષ્ણુનું ધ્યાન ન કરવું અશક્ય છે. ભગવાન વિષ્ણુ, જેમની ચમક લાખો ચંદ્રમાઓ સમાન છે. તેને નમ્રતાપૂર્વક કરવું પડશે. પીઠના બળ પર સૂવાની સ્થિતિમાં શ્વાસ લેતી વખતે નાભિ ઉપર ઉઠે છે. જગ્યામાં લીમડાના વૃક્ષના ફૂલ સમાન ચતુર્ભુજ ભગવાન મહાવિષ્ણુનું ધ્યાન આકર્ષિત કરવા માટે ધ્યાન.

કરવામાં આવવું જોઈએ. કુંભક દરમિયાન શ્વાસ રોકતી વખતે હૃદયસ્થળમાં કમળના આસન પર સુશોભિત લાલ રંગમાં ચાર મુખવાળી ગોરી મુખમાં સ્થિત બ્રહ્મ, પિતા અને માતાનું ધ્યાન કરો. ચાહના અને રેચક દવા લેતી વખતે શ્વાસ બહાર છોડો. કપાળમાં અહીં, જો શુદ્ધ ક્રિસ્ટલ-સફેદ રંગ ત્રિનેત્ર નિષ્કલ કોઈપણ પ્રકારની કલાનું પ્રદર્શન કરતા નથી. ભગવાન કૃષ્ણ એક ત્રુટિરહિત કલાકાર છે જે પ્રદર્શન કરે છે અને તે ફૂલ તો બેકાર છે, આ ગુલાબ ક્યારે આવ્યું? હું આવું ક્યારેય કરવા માંગતો નથી. ભગવાન કૃષ્ણ અને આ રુદ્ર ભગવાન છે, તેમને પાપનો નાશ કરનાર શા માટે કહેવામાં આવે છે? મને ખબર છે કે ભગવાન શિવ અહીં છે, તેથી તમે મારા માટે એક રેચક છો. જો તમે આવું કરો છો, તો તે એ જ ક્રિયા અંતર્ગત આવે છે કે પાપથી ઉત્પન્ન થયેલા તે બધા કણ બદ્રંગ થઈ ગયા હતા. તમે વાસનાના કારણે તે બધું શા માટે ત્યાગી દીધું?

હવે, આ બધામાંથી શું પરિણામ નીકળ્યું? અહીં શુદ્ધ બ્રહ્મ સર્વત્ર વિદ્યમાન છે. વાસ્તવિકતાની ભીતર, આપણા આગળ અને પાછળ એકવાર જ્યારે તમારા ભીતર લય આવી જાય છે, તો તમે સ્વતંત્ર થઈ જાઓ છો. તમે પાપથી જન્મ્યા છો. અને પાપથી પણ મુક્તિ મળી જાય છે. પાપથી પણ મુક્તિ મળી જાય છે. આ રીતે, એક-એક કરીને, બધી ઈચ્છાઓ દૂર થઈ જાય છે. દર વખતે જ્યારે તમે શ્વાસ બહાર છોડો છો, દર વખતે જ્યારે તમે શ્વાસ બહાર છોડો છો, જતા સમયે તો, તમારી સૌથી તીવ્ર ઈચ્છાઓમાંની એક. પછી એક પડ નીકળશે, બીજું નીકળશે. ચિંતા કરશો નહીં, શ્રી કૃષ્ણ, તે જતું રહેશે. અહીં બેઠા-બેઠા પણ ઈશ્વર પર વિશ્વાસ રાખો. તેને હંમેશા તમારા દિલમાં સંભાળીને રાખજો. બધું જ હવે આ વિશે આ રીતે વિચારો કે અહીં બ્રહ્મા છે, પછી વિષ્ણુ વિરાજમાન છે. શિવ અહીં બેઠા છે, આપણે ચિંતા શા માટે કરવી જોઈએ?

તમને શું લાગે છે કે આનું શું થશે, તેનું શું થશે? સાંભળો. નીચેની તરફ ખીલવું ગર્ભનાળનો ઉપરી ભાગ હોય છે અને નીચલો ભાગ નીચેની તરફ હોય છે. હૃદય કમળમાં, મુખવાળા કમળના ફૂલની જેમ ભગવાન શિવ સમસ્ત વેદોના આધાર છે. સમસ્ત વેદોનો આધાર આ પહેલા કયા વેદોએ આ વાત કહી હતી? ૐકાર પ્રણવ જેનો અંત તુર્યામાં થાય છે, જે પણ તેને જાણે છે, તેને વેદ કહે છે. હમણાં ઠીક આ જ દર્દ આ વાત પર આધારિત છે કે ભગવાન શિવ ત્યાં વિરાજમાન છે. પણ આજે તમે આ પ્રાણાયામ કરી રહ્યા છો અને આ બધું કરી રહ્યા છો. બહાર ગયું, બહાર ગયું, બહાર ગયું, બહાર ગયું, આ કંઈક આ રીતે થયું, પણ આનો આધાર શું છે? આ હૃદયમાં સ્થિત છે અને તેને ભગવાન શિવનું સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે. છસો પાંદડાઓથી ભરપૂર, સારી રીતે વિકસિત પાંદડાઓવાળું આવા હૃદયમાં કમળ, સૂર્ય, ચંદ્ર અને એક પછી એક ક્રમથી અગ્નિ પર ધ્યાન કરવું.

પહેલા સૂર્યને જુઓ, પછી ચંદ્રને, અને પછી તેમાં જુઓ. આગ જોવી કેવું લાગે છે? પછી કમળ હૃદયમાં બીજું વાળું અક્ષરોને આત્મસાત કરવાથી જ વ્યક્તિ અવિચલ ચેતનાની અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી શકે છે. પ્રાપ્ત કર્યું. હવે તે માનસિકતા જતી રહી છે જે અહીં હતી. બીજો પત્ર ૐકાર છે, છેલ્લો વાળો એ જ છે. જ્યાં તુરહીમાં લય ઉત્પન્ન થઈ રહી છે, હંસ તમે આવું કહી પણ દો, આનો અંત ક્યાંક બીજે જ થશે. આના કંપન ક્યારેક આવા હોય છે, ક્યારેક તેવા હોય છે, ક્યારેક તેવા હોય છે. એક જગ્યાએ આવું થયા પછી, આનો પડઘો સંભળાતો રહ્યો. આ શરૂ થયા પછી, આનો ચરણ શરૂ થાય છે અને પછી ચાલો વાત કરીએ કે શાંત અવસ્થા ક્યાંથી આવે છે. આથી ત્રણ સ્થાન, ત્રણ માર્ગ, ત્રિવિધ બ્રહ્મ. ત્રણ અક્ષર, ત્રણ ખોરાક અને અડધી ખોરાક આ શરીરમાં નિવાસ કરનારી દિવ્ય આત્માનું જ્ઞાન વેદોનો સાર જ વેદોનો મુકુટ છે.

મતલબ શું છે? ચૈતન્યં શાશ્વતં વ્યોમાતીતં નિરંજનં — બિંદુ, નાદ, કલા.

ભગવાન શ્રી ગુરુ કો નમસ્કાર, ગુરુવે નમઃ. તે જગ્યા તે બધી જગ્યાઓમાં સૌથી મોટી છે. એટલા માટે તેઓ તેમને ગુરુ કહેતા હતા, કારણ કે બધું જ તેમનામાં સમાયેલું હતું. તમે જુઓ, ૐકારની લય પણ તેમાં સમાઈ ગઈ છે. એટલા માટે તેમને ત્યાં ગુરુ કહેવામાં આવે છે. આ એટલું સૂક્ષ્મ છે કે દરેક વસ્તુ તેની જ ઝલક છે. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ ભીતર જ સમાહિત થઈ જાય છે. બધા લોકો તલ્લીન છે. જે કંઈ પણ ખોવાઈ જાય છે, તે બધું પાપોના કારણે જ થાય છે. જો તમને આ મળી જાય, તો ભગવાન પણ તેને લઈ લેશે અને બધું જ ઠીક થઈ જશે. તેમના પ્રેમમાં, જાણે કે તેઓ સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ હોય, આ પડવાનું જ છે. તેલનો નિરંતર ધ્વનિ, જાણે કોઈ ઘંટડીની લાંબી ઝંકાર હોય. એક ધારાની જેમ ક્ષિતિજ પર સૌથી ઊંચી ચોટી અને ક્ષિતિજ જે સારને જાણે છે, તે જ વેદોનો વિદ્વાન છે.

હવે, જો તમે પાછળ ફરીને જુઓ, તો એક બીજો રસ્તો છે. આ વસ્તુ તમે જ અમને આપી છે, મનુષ્યોએ. કમળ ધીમે ધીમે તમારી નાભિમાંથી જળ શોષે છે. તેને એક ગ્લાસમાં સ્ટ્રો સાથે નાખો અને આ રીતે પી લો. આ પ્રકારે, યોગની અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી લેનાર યોગી, પ્રાણાયામના માધ્યમથી ધીમે ધીમે વાયુને ઉપર ઉઠાવે. જો ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ છે, તો તે સૂક્ષ્મ હોય છે. બ્રહ્મરંડાએ સૂક્ષ્મતમ કરો પર ટિપ્પણી કરી. હવા કેવી રીતે પહોંચાડે? પ્રણવના અડધા-અધૂરા પ્રયાસથી દોરડું બનાવી લો. હૃદયના કમળના આકારના કૂવામાંથી ગર્ભનાળના માધ્યમથી, એટલે કે કરોડરજ્જુના માર્ગથી પાણીનું નિર્માણ થાય છે.

ભ્રમરોની વચ્ચે કુંડલિનીની લય. અમે પહેલા પણ કહ્યું હતું કે, "જેમ જેમ તમે પૂરક કરો છો," જ્યારે તમે આવું કરશો, તો પૈસા વધી જશે અને પછી તે ત્યાં હાજર હશે. જીવનચક્ર વધશે, અને જ્યારે તમે જુલાબનો ઉપયોગ કરશો, તો બંને અહીં હવન કરવાનું કારણ પરિસ્થિતિ છે. કુંડલિની આ ભ્રમરોની બીચોબીચ લયબદ્ધ રીતે સ્થિત છે. આ આ જ રીતે આવશે, તેની લય આવી જ હશે. એટલે કે નાકના નસકોરાની જડથી લઈને ભ્રમરોની વચ્ચે સુધી અમૃત કપાળ સુધી પહોંચે છે. સ્થાનની ગણના કરવી, તે બ્રહ્મનું મહાન નિવાસસ્થાન છે.

આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન, સમાધિને યોગના છ અંગોમાંથી એક માનવામાં આવે છે. અહીં છ છે કે યમ નિયમને હટાવી દેવામાં આવ્યા. આ અષ્ટાંગ યોગ છે, તેને યમ નિયમનું પાલન કરતા કરો. યોગના છ મુખ્ય અંગો છે, તેથી જો તમે પહેલી તૈયારી દરમિયાન આવું નથી કરતા, તો પહેલા આવું કરો. મારે હવે કોઈ કામ નથી કરવું, મેં આખી જિંદગી આ જ કામ કર્યું છે. કરવું આ દુનિયામાં હવે જો જીવોની સંખ્યા બરાબર જ પ્રજાતિઓ હોય તો... જીવિત પ્રાણીઓની જેટલી પ્રજાતિઓ છે, તેટલા જ પ્રકાર પણ છે. આ પ્રકારના ઘણા આસનોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. શિવ પ્રકારોના જ્ઞાતા છે. શિવને બધું જ ખબર છે. આ જીવન શિવ છે, તે શિવ છે, તે બધું જ જાણે છે. આત્માને કંઈ પણ જ્ઞાત નથી, આત્મા ધ્યાનનું એક રૂપ છે. આ છ અંગોની મદદથી આવું કરે છે. અને આ અને તે કરવાથી શિવની પ્રાપ્તિ થાય છે.

ત્યાં પહોંચ્યા પછી શિવનો કંઈ પણ કરવાનો કોઈ ઈરાદો નહોતો. તેમને આ વાતનો અહેસાસ છે. પછી આવું થાય છે કે તેની કોઈ આવશ્યકતા નથી. તે છે, સીડીના છેલ્લા પગથિયાંને છોડતા. હવે તેમને તે વાદ્ય યંત્રથી કોઈ લગાવ નથી રહ્યો.

સિદ્ધ, ભદ્ર, સિંહ અને પદ્મ — આ ચાર મુખ્ય આસન. પહેલું ચક્ર આધાર ચક્ર છે અને બીજું મૂળ ચક્ર છે. સ્વાધિષ્ઠાન તેમના વચ્ચે યૌન સંબંધ બનાવવાનું સ્થાન છે. ગુદાના આધાર ચક્રમાં ચાર-નુકીલું કમળ. જે લોકો હાજર છે, તેમાં કામને આ નામથી ઓળખવામાં આવે છે. એક જન્મસ્થાન છે, જેનો અનુરોધ સિદ્ધ પુરુષ યોનિના મધ્ય ભાગમાં પ્રજનન કરે છે. પુરુષ જનનાંગ પશ્ચિમ દિશા તરફ સ્થિત હોય છે. તે પ્રકાશ જે માથામાં મોતી સમાન છે, આ વાત ફક્ત યોગી જ જાણે છે. સોનાની પરત ચઢેલી અને વીજળીની જેમ અગ્નિ જગતથી, એક વિશેષ પ્રકાશ સાથે, જેમ કોઈ પુસ્તક. ચાર આંગળીઓ ઉપર અને મૂત્ર માર્ગ નીચે સ્વયંનું વિવરણ આપવામાં આવ્યું છે. ચેતન જીવનનું અસ્તિત્વ છે. તે જીવન અસ્તિત્વમાં મોજુદ દરેક વસ્તુને જાણે છે અને (અસ્પષ્ટ - મૂળ તકનીકી યોગ પરિભાષા ખોટી રીતે અંગ્રેજી શબ્દોમાં ટ્રાન્સક્રાઇબ થઈ ગઈ છે).

આશ્રય સ્થળમાં શાંતિ છે.

આગળનું ચક્ર સ્વાધન ચક્ર છે. તેને મેઢ્ર સ્થાન કહે છે. જ્યાં હવા રત્નો જેવી રોશનીથી ભરેલી છે, શરીર છે. નાભિ ચક્ર, આ ચક્રને મણિપૂરક કહેવામાં આવે છે. મહાન ચક્રમાં, ૧૨ શક્તિઓથી યુક્ત જન્મ જ પુણ્ય અને પાપનો નિયંત્રક છે. મૃત્યુ પછી પણ જીવન હોય છે. તે આત્મા માટે જે આ દર્શનને નથી સમજી શકતી, બ્રહ્મના જાળમાં ફસાવું પાપ છે. અને સદ્ગુણોથી મુક્ત થવા માટે શું કરવું જોઈએ? યા તો હંસની સ્તુતિ ગાઓ યા ૐનો જાપ કરો. પક્ષીના ઈંડા નાભિથી લઈને જઘન અસ્થિ સુધી, તે સ્થાનથી જ્યાં કંદ સ્થિત છે, ૭૨,૦૦૦ સ્પંદન ઉત્પન્ન થાય છે, જેમાંથી ૭૨ મુખ્ય ભૂમિકા નસોની હોય છે. આમાંથી ૧૦ મુખ્ય નાડીઓ છે, જેમના નામ ઇડા, પિંગલા, સુષુમ્ના, ગાંધારી છે. હસ્તિજીવ, પૂષા, યશસ્વિની, અલમ્બુસા, કુહૂ અને ઘાટી. આ સંકીર્ણ નસ. આપણને નસોના નામ તો ખબર પડી ગયા છે, પણ તે ક્યાં છે?

જ્યાં સુધી આ સ્પંદન આવું ન થઈ જાય અને આ સ્પંદન આવું ન થઈ જાય. પકડાઈ જવા સુધીની પૂરી કહાણી આ જ છે. એટલે, શાંત અને સ્થિર રહો અને આને દસ વાર દોહરાવો. આ પૂછવા માટે કે મહિલાઓ ક્યાં છે, પ્રાણાયામ કરો અને પછી થોડા સમય પછી, તે કહેશે, "હું અહીં છું." તે કહે છે, "હું છું." શું અહીં તે પ્રેરણાથી બોલશે, યા તેના ભીતરની કંપન તમને ખબર પડી જશે. શું અલંબુસાત અહીં?

પિંગળા, હા, આ અહીં જ છે, તે જ પ્રકારનું. પ્રેરણા મળતાં તે તમને સામેથી જવાબ આપશે. તો તમે ક્યાં છો? તો આ લો, આ લો. જો તમે બોલી રહ્યા છો, તો તમે ક્યાંથી બોલી રહ્યા છો? તમે તેને આ રીતે કેવી રીતે પકડો છો? ના, મને સમજાયું નહીં. ઠીક છે, હું તમારી સાથે અહીં જ બેસીશ. બધા લોકો પોતાની આંખો બંધ કરી રહ્યા છે અને કંઈ પણ જોઈ રહ્યા નથી. એકબીજા વચ્ચે કંઈ પણ ઠીક નથી અને પછી સવાલ પૂછાય છે કે તમે ક્યાં છો? તો જો તમે એક જગ્યાએથી જવાબ આપો છો, તો હું અત્યારે અહીં છું, માનજો, તમે મારાથી આગળ ત્યાં છો. બોલી રહ્યા નથી. છતાં પણ તે અહીંથી શરૂ થાય છે અને આ તરફ અને તે તરફ જશે. તે પ્રતિબિંબિત થઈને પાછું આવશે, તેને પોતાની સાથે લઈને. જો તમે તેને અહીં ખર્ચ કરશો તો તમને જવાબ મળી જશે. તેને આ આખી વાતની જાણકારી આ જ રીતે છે. યોગ અભ્યાસકર્તાઓને આ નાડી ચક્ર વિશે અવશ્ય જાણવું જોઈએ.

ઇડા પિંગળા, જે નિરંતર જીવનનો સંચાર કરે છે, અને સુષુમ્ણા ઇડા પિંગળા ઇડા પિંગળા છે અને સુષુમ્ણા સૂર્યની ત્રણ નાડીઓ છે. ઇડાનો અર્થ ચંદ્ર થાય છે. ગુલાબી રંગ સૂર્યનું પ્રતીક છે. અને સુષુમ્ણા અગ્નિ દેવતાથી સંપન્ન છે.

જેમ જ સુષુમ્ણાનો સંચાર શરૂ થાય છે, શરીરમાં એવું અનુભવાય છે કે જાણે આગ લાગી હોય, ગરમી એટલી તીવ્ર હોય છે કે લગભગ અસહ્ય થઈ જાય છે. આ વાત બધાને ખબર પડી જશે કે આવું કંઈક થયું હતું. ત્યાં સુધીની બધી વાર્તાઓ, ક્યારેક ક્યારેક એવો સમય આવે છે જ્યારે તમને ભીના કપડાની જરૂર પડે છે. એક વ્યક્તિ પ્રાણાયામ કરવા માટે બેઠો છે અને તેને સૂકાપણું અનુભવાઈ રહ્યું છે. તેમાં એટલી બધી અગ્નિ વ્યાપ્ત છે કે તેમાં આંતરિક તાપ ઉત્પન્ન થાય છે. આ ખૂબ જ ભયાવહ લાગે છે. એસી સતત ચાલુ રાખતા પાણીના ટબમાં બેસવું, મારે જવું પડશે. અમે તે કુબેરની અંદર શું શું અનુભવ્યું? હું હમણાં કેદારનાથથી આવ્યો છું. કેદારનાથમાં કેદાર, આ તસવીર શૂન્ય ડિગ્રી તાપમાન પર લેવામાં આવી હતી અને અમે ફરિયાદ કરી કે ત્યાં એસી રૂમ કેમ નથી? જો મેં આવું કર્યું, તો તે મારી તરફ જોશે અને કહેશે, "બસ આટલું જ?" બરફ, હા, બહારનું તાપમાન શૂન્ય ડિગ્રી છે અને મે મહિનો છે.

તમે મને કેદારમાં એક સારો રૂમ આપવા માટે કહ્યું હતું. રૂમ ઠીક હતો, પણ તેમાં એસી નહોતું. તો શું તે વ્યક્તિ મારા બરાબર સામે હતો કે શું? આ શું છે? આ શું છે? અસલ વાત તો એ છે કે અમે તે દિવસે મંદિર જઈ રહ્યા હતા. મેં સવારે સાત વાગ્યે સ્નાન કર્યું. તમે એવું શું કર્યું જેને આવું કહેવામાં આવ્યું? ભલે ગરમ પાણી હોય કે ન હોય, હીટર નળથી જ ચાલે છે. પાણી ઉકળી રહ્યું છે. અને મેં તેને મારા માથા પર આ રીતે રાખ્યું, તે ઠંડું છે. આ દુઃખદાયક છે. પણ તે સમયે ઠંડી અનુભવાઈ રહી નહોતી, તાપમાન શૂન્ય હતું. ડિગ્રી તાપમાન વિચારો, તેમાં ખૂબ જ ગરમ પ્રાણાયામ કરવું પડે છે. શું મારે તરત જ નહાવા જવું જોઈએ કે અત્યારે જવું જોઈએ? જોવા લાયક એટલા બધા પ્રભાવ છે. મેં આ બધું મારી આંખોથી જોયું અને અનુભવ્યું છે, તેથી હું આ વાત કહી રહ્યો છું. આ બધી ગપસપ નથી, તમારે તેને તે રીતે ન લેવું જોઈએ.

સમજાય નહીં.

દરેક ધબકારામાં, જ્યારે આ જીવન ભાઈ, આ પ્રકારના બધા સંચાર આંતરિક રીતે થાય છે. તો પછી તમને ખરેખર આવી વાતો જાણવાની જરૂર છે. અનુભવો તો થતા રહેશે, પણ તેમાં ગૂંચવાઈને ન રહો. હું કહું છું કે તે અનુભવો ઘટિત થશે, પણ તેના પછી, અત્યારે. આનાથી આગળ વધવા માટે આપણે આગળનું મતદાન કરવું પડશે. ક્યાં સુધી કે ક્યાં સુધી, જ્યાં સુધી તમે પરબ્રહ્મ સુધી ન પહોંચી જાઓ, તમારે બસ આગળનું જ કરવાનું છે. કોઈ એવા અનુભવ પર અજાણતા રોકાઈ જવું, જેના પર રોકાવું ન જોઈતું હતું. જઈ શકતા નથી. અને તે ક્ષણ જ્યારે તમે પરબ્રહ્મનો અનુભવ કર્યો અને બસ, ફાઇનલ પછી કંઈ નથી, બસ આટલું જ. આ તમને જણાવશે કે આ કામ પૂરું થઈ ગયું છે. જ્યાં સુધી કરવા માટે કંઈ પણ બાકી ન રહી જાય. યોગ શાસ્ત્રમાં નિરંતર સક્રિય રહેવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. આ નાડીનું જ્ઞાન યોગ શાસ્ત્રથી પ્રાપ્ત થાય છે.

યોગ અભ્યાસકર્તાઓને પ્રાણની નિરંતર આપૂર્તિ થવી જોઈએ. આ ત્રણેય સંચારક ઇડા પિંગળા સુષુમ્ણાથી નાડીઓમાં સૂર્ય, ચંદ્ર અને અગ્નિ દેવતા બિરાજમાન છે. હવે સૂર્યની સાથે ચંદ્ર અને અગ્નિ દેવતા પણ જોડાઈ ગયા છે. જી હા, પણ તમારે તેનો અનુભવ કરવો પડશે, અહીં વાંચો. તમે સાંભળ્યું કે આ પૂરતું નથી. જ્યારે તમે પ્રાણાયામ કરવા બેસશો, ત્યારે તમને ખબર પડી જશે. તેને પડવું જોઈએ, તે ચાંદથી ભરેલું છે, તે સૂરજથી ભરેલું છે. અને આ જ્વલંત અનુભવને આ જ રીતે અનુભવવો જોઈએ. ત્યારે તેનો ખુલાસો થઈ જશે. તમને ઈશ્વરને પ્રગટ કરવા પડશે, તમે શું કરશો? કહે છે કે તમારે તમારા મનમાં કેટલીક ધારણાઓ બનાવવી પડે છે. અથવા પછી આ ચંદ્રની કલ્પના કરો, અહીં સૂર્યની કલ્પના કરો. અહીં આગ લાગવાની કલ્પના કરો. તે ત્રણેય નાડીઓ જીવનના સંચારની નલિકાઓ છે. જીવન, જીવનના શ્વાસ સમાન છે, હવા સર્પ સમાન છે, સર્પ સમાન છે, કૃકલ દેવદત્ત અને ધનંજય પાંચ આત્માઓ છે.

પ્રાણ પ્રસિદ્ધ છે અને સર્પ આદિ પાંચ છે. આ હજારો નસોમાં મોજુદ જીવન શક્તિને ઉપપ્રાણ કહેવામાં આવે છે. આત્મા કોઈ સજીવ પ્રાણીના રૂપમાં નિવાસ કરે છે, ખરું ને? એક જીવન વાળના દસ લાખમા ભાગ બરાબર હોય છે. શું હવે તે આ જ રીતે એક સજીવ પ્રાણીના રૂપમાં જીવન વ્યતીત કરે છે? આ જીવન અને મૃત્યુનો સંચાર કરે છે, અને હવામાં નિવાસ કરે છે. આત્મા આ જ પ્રકારે આમ તેમ વિચરણ કરતી.

રહે. આ રીતે, આવી યાત્રા એક સતત જીવન છે, હા, બિલકુલ. તે જીવન તેણે આ બધું કરી દીધું, હવે જિંદગી સાચી ક્યારે થશે? ક્યારેક તેઓ રસ્તા પર ડાબો રસ્તો લઈ લે છે. એટલે કે, ક્યારેક ઇડાથી, ક્યારેક પરંતુ તેના અસ્થિર સ્વભાવને કારણે તે દેખાતું નથી. હાથથી ફેંકેલો દડો આમતેમ ઉછળતો રહે છે. જેમ કે પ્રાણ અને અપાન દ્વારા છે, ફેંકવાને કારણે, જીવનને ક્યારેય આશ્રય મળતો નથી. કુંભકનું મહત્વ સમજાયું નથી. આટલી બધી વાતો સવાલિયા કેમ છે? ચાલો જોઈએ કે આખરે તે શું વસ્તુ છે જે મને કુંભક કરવા પર મજબૂર કરી રહી છે. યા પછી કુંભ મેળાની જેમ પેટ બનાવવું? આ બધું શા માટે કરવામાં આવી રહ્યું છે અને કઈ વાતને છુપાવવામાં આવી રહી છે? આ જીવન જેવું છે તેવું જ કેમ રહેવા માંગે છે? કુંભક કરવા માટે હા, શ્વાસ અને જીવનનું એકબીજા પ્રત્યે આકર્ષણ. પ્રક્રિયા આ પ્રકારે છે.

યા પછી તે દોરડાની જેમ જેનાથી કોઈ પક્ષી બંધાયેલું હોય, જો દોરડું હોય તો તે આ રીતે કિનારા તરફ ખેંચે છે. જો તમે વચ્ચેવાળાને બાંધ્યો છે, તો હવે તેને આ રીતે ખેંચો. પક્ષીને આ રીતે ખેંચવામાં આવે છે અને આ રીતે ખેંચવાનો અર્થ છે આ રીતે જીવો કે પક્ષી વારંવાર આ જ રસ્તે આવતું રહે. આ દોરડું ફરતું હોય તેવું પ્રતીત થઈ રહ્યું છે. તમારા જીવનનું ઉપર, નીચે, ઉપર, નીચે, બિચારા, હવે આ થઈ રહ્યું છે. એક નિરંતર ભટકતી આત્મા અને તમે કહો છો, "મને બસ શાંતિ જોઈએ." અને પછી, એક વાળ બરાબર પહોળાઈ કેટલી હોય છે? દસ લાખમો ભાગ છે અર્થાત્, આ તત્વનો જ્ઞાતા જ યોગી હોય છે. આ કહી શકાય કે આ ખૂબ જ સૂક્ષ્મ વાતો છે. તમને અનુભવથી સમજવું પડશે, ભાઈ, કારણ કે તેને સાંભળો અને આ તમારી સ્મૃતિમાં હંમેશા રહેશે. તો હા, મેં તેને વાંચ્યું હતું, મેં તેને સાંભળ્યું હતું.

તે હાજર તો હતો, પરંતુ તે સ્મૃતિમાં એક અનુભવ તરીકે નોંધાઈ શક્યો નહીં. હજી પણ એક બોજ બાકી છે. યાદ રાખો, દરેક યાદ એક બોજ હોય છે. દરેક યાદ એક ઇશારા સાથે મટી જાય છે. અને ફરીથી ગરિમા સાથે પ્રવેશ કરે છે. આપણે હંસ હંસની શૈલીમાં મંત્રનો જાપ કરીએ. જીવન નિરંતર મંત્રोच्चાર કરતું રહે છે. જ્યારે પણ જીવનમાં ઉતાર-ચઢાવ આવે છે, ત્યારે તે નીચે પણ આવે છે. આ ઉપર-નીચે થતું રહે છે, અહીંયા સુધી કે જ્યાં તેથી તેમણે અહીં શરણ લીધું. મને સમજાઈ ગયું છે કે હું કુંભકમાં ફસાયેલો છું, હજી તેમાંથી બહાર નથી નીકળ્યો. નીકળ્યો. હવે જો કોઈ કાર અહીં રોકાય છે, તો તેને આશ્રય મળશે. તે જગ્યાએ તેને ક્ષણિક રાહત પ્રદાન કરી. "હું આજે રાત્રે તમારી સાથે હોટલમાં મળવા માંગુ છું." તેને પછી રાત્રે જોઈશું, ત્યારે તે આરામ કરશે. બે સ્થાન છે. બંને જ ઠીક છે, તમે તમારી પસંદનો કોઈ પણ વિકલ્પ પસંદ કરી શકો છો.

જો તમે તેમને કાયમી રૂપે રોકી શકો છો, તો આ જ સૌથી સારો રસ્તો છે. આ મંત્રનો જાપ કેવી રીતે કરવો? દિવસ અને રાતમાં આ મંત્રનો જાપ કેટલી વાર કરવો જોઈએ? જીવનમાં પ્રયુક્ત થનારા મંત્રોની સંખ્યા આ જ છે. જીવન તમારા માટે નિરંતર મંત્રोच्चાર કરતું રહે છે. "હું આ જપવા નથી માંગતો કે તું કોઈ જીવિત પ્રાણી નથી, તું કોઈ પ્રકારનો કીડો છે." આ જીવન શું છે જ્યાં સુધી તમે આ નથી જાણતા કે તમે ઈશ્વર છો? તમે તે જ કરી રહ્યા છો જે તમે જાણવા અને સમજવા માંગો છો. મોટી વાત જે યોગીઓને મોક્ષ પ્રદાન કરે છે. તમે જ પરમ સત્તા છો, આત્મા જ આ અનંતતા છે. આજે બ્રહ્માંડમાં મોજુદ જીવની સ્થિતિ આવી જ છે. આમાં ઉતાર-ચઢાવ થતો રહે છે, એટલા માટે આ બધું થઈ રહ્યું છે. આવી યાત્રા અને આ શરીર યા તે ચાર પગવાળું શરીર? બે પાંખોવાળું શરીર સંપૂર્ણપણે તેની જ કારણે છે.

શું થયું, શું થયું, અહીં શું ગડબડ છે? પાપ અને પુણ્યનું સંયોજન થઈ ગયું છે. દરેક શ્વાસ સાથે એક પ્રવૃત્તિ ઉત્પન્ન થાય છે. વિચાર ત્યાં સુધી પહોંચે છે, અને જીવન તેનું અનુસરણ કરે છે. જો આવું ચાલી રહ્યું છે, તો મેં તેને એક ચાલ બનાવી દીધું છે. મને જોઈએ. જો ઈચ્છા ઉત્પન્ન થાય છે અને કામવાસનામાં પરિવર્તિત થઈ જાય છે, તો તે શાંત થઈ જાય છે. તિલચટ્ટા ચક્રમાં પ્રવેશ કરે છે અને એક કીટ બની જાય છે. આગળ આ બધી સમસ્યાઓ છે, તેથી આ હવે તમે સંખ્યા પર ધ્યાન આપો. જો તમે દાન આપવાનું શરૂ કરી દો, તો 21600 માંથી જો તમે 100 શ્વાસ ઓછા લો છો, તો આ ખૂબ મોટી વાત છે. તમને શાંતિનો અનુભવ થશે. આ કોઈ બાધ્યતા નથી કે તમને 21600 અંક પ્રાપ્ત કરવા જ પડશે. એક સામાન્ય અનુમાન આ છે કે દિવસમાં ફક્ત 100 શ્વાસ લેવા જ તમને હલકા મહેસૂસ કરાવવા માટે પૂરતા છે.

ઢગલાબંધ શાંતિ. હવે પ્રાણાયામ કરો, પ્રાણાયામ કરો, પ્રાણાયામ કરો. જેમ જેમ તમારો કુંભક કાળ વધતો જાય છે, તમારા પ્રાણાયામ કરવાથી શું થશે? જીવનમાં ઉછાળ આવશે, કુંભક વધશે અને પ્રાણાયામોની સંખ્યા ઓછી થઈ જશે. તમે 21600 શ્વાસોમાંથી ફક્ત 21000 શ્વાસ જ લીધા. તો તમે 600 શ્વાસ લેવામાં જે સમય વિતાવ્યો, તે વ્યર્થ ગયો. અને આ બધું તમારું છે, આ બધું તમારું છે. આનાથી જીવનકાળમાં અને વૃદ્ધિ થશે. આવું કરવાથી તમે તેના પહેલાવાળા વ્યક્તિ સાથે જોડાઈ જશો. 80 પડવાનું જ હતું અને તેની અંદર એક બીજી વસ્તુ હતી. આઠ ઉમેરી દો, હવે તમે 88 વર્ષ જીવિત રહેશો. પરંતુ તમે તેને વધારીને પ્રતિદિન 600 શ્વાસ લઈ શકો છો. બચત શરૂ કર્યા પછી આ 800 થઈ જશે. 1000, 1200 થશે, 1200, 2000 થશે. યોગી દિવસમાં એક વાર શ્વાસ લે અને તેને છોડી દે. બોધગમ્ય તે સદાશિવ છે અને તે સ્થિર બેઠા છે.

બ્રહ્માનો સંપૂર્ણ જીવનકાળ સમાપ્ત થઈ જાય. વિષ્ણુનો સંપૂર્ણ જીવનકાળ એક જ શ્વાસ બરાબર છે. નીચે

રખ દે. શિવ સદાશિવ સમજમાં આવે છે. આના કારણે હું કેટલા દિવસ જીવિત રહી શકીશ? પણ સવાલ એ છે કે લાંબુ જીવન જીવવું કે મરી જવું. પ્રકૃતિની વચ્ચે રહેવાનો નિર્ણય લેવો, આવો સંકલ્પ લેનાર જ પાપ કરે છે. તમે અહીં શું કહ્યું? તમે માત્ર સંકલ્પથી જ પાપ કરી રહ્યા છો. તમે કહો છો કે તમે તેને નષ્ટ કરી શકો છો, જો આ કેટલી અદ્ભુત વાત છે કે હું આપણે બધાનું પ્રતિનિધિત્વ કરું છું. શું તમને ખબર છે કે તેની સાથે શું થયું? જો કોઈ એક વ્યક્તિ કંઈક કરે તો શું થશે? સ્વાહા! હા, તે સંકલ્પ જ પાપથી મુક્ત થઈને, ત્યાંથી નીકળ્યા પછી, "અનાયા સદરાસી વિદ્યા અનાયા સદરાશો" મંત્રનો જાપ કરે. હંસનો જાપ કરે, ૐકારનો જાપ કરે અથવા કોઈ સંકલ્પ લે. ખેર, કૃપા કરીને પાપથી મુક્ત રહો. જાઓ. પાપ શું છે? મને ખબર છે કે કંઈક ગડબડ થઈ છે. તમારા ભૂતકાળનો બોજ હવે ખતમ થઈ ચૂક્યો છે.

તેની યાદને પોતાની સાથે લઈને ફરવું એ પાપ છે. સમજ્યા? તમે કોઈ સારું કામ કર્યું છે, તો શા માટે કોઈને કંઈક દાન પણ ન આપો? જો તમે તેને કંઈક એવું આપો જેનાથી તે ખુશ થાય, તો તે પ્રસન્ન થાત. તો તમે કંઈક કર્યું હતું, તેને યાદ રાખો. આ હજી પણ મારા અંદર આ જ રીતે જીવિત અને જાગૃત છે. સચવાયેલું, આ જ તમારો ગુણ છે. તેથી, પાપ અને પુણ્ય ભીતરની યાદો છે. ઊંડી. આ જ કારણે મગજની આ સ્મૃતિ નષ્ટ થઈ જાય છે. સૂક્ષ્મ શરીરની સ્મૃતિ ક્યારેય મિટતી નથી. તો કોઈને અલ્ઝાઈમર થઈ ગયું. આનો અર્થ એ નથી કે વ્યક્તિ પાપ અને પુણ્યથી મુક્ત થઈ જાય છે. ગયો. જેણે પણ હંસાનો પાઠ કર્યો, જેણે પણ ૐકારનો પાઠ કર્યો અને બંદૂકની અવાજ દરેક જગ્યાએ સંભળાઈ. જ્યાં સુધી આ પૂરું ન થઈ જાય, ત્યાં સુધી મેં આવું નથી કહ્યું. મહાન પ્રતિભા જ્ઞાન અને બુદ્ધિમત્તાથી પરે હોય છે.

જેણે તેને અત્યાર સુધી જોયું છે, મનુષ્ય પાપ અને પુણ્યથી આટલો ભિન્ન કેવી રીતે હોઈ શકે? આવું કરવાથી, બધું ક્યાં આવીને મળી જાય છે? એટલા માટે, આ સરળ સંકલ્પ સાથે, વ્યક્તિ પાપોથી મુક્ત થઈ જાય છે. શું આ માત્ર એક એવો સંકલ્પ છે જેને તમારે જોવો પડશે? આત્મા ઉપર-નીચે જઈ રહી છે, તમે જ પરમ બ્રહ્મ છો. ઈશ્વર તેને જોઈ રહ્યો છે, તમે જ તેની મુક્તિ છો. આપી રહી છે તે માર્ગ જેના દ્વારા યોગી સરળતાથી બ્રહ્મની અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી શકે છે. અન્ય વિદ્વાનોની તુલનામાં તેમને ક્યાંય વધુ મંત્રोच्चારણ પ્રાપ્ત થાય છે. એવો કોઈ સદ્ગુણ નથી જે પહેલા ક્યારેય અસ્તિત્વમાં ન રહ્યો હોય. આવું થયું અથવા પછી આવું ફરી ક્યારેય નહીં થાય. વનાહીનો અર્થ છે અગ્નિ યોગ, વનાહી યોગના માધ્યમથી. તે દિવ્ય કુંડળીકા જે જાગૃત થઈ છે, તેણે પોતાના મુખથી દરવાજાને ઢાંકી દીધો.

આ સુપ્ત અવસ્થામાં છે, જેમ સૂઈ રહ્યું હોય. આ રીતે, આ રીતે, તે રીતે તેને ચહેરા પર આ પ્રકારે રાખવામાં આવે છે કે જો તમારે તેને હલાવીને જગાડવું પડે તો શું થશે? તમારે આગનો સામનો કરવો જ પડશે. તેના મુખમાં આગ નાખી દો, પછી આ બહુ ઉપર ઉઠશે. તેઓ કહે છે કે આવું થશે, તમે આગ અને જીવન કોનાથી લગાવશો? જો તમે તે બંનેનું સન્માન કરશો, તો આ કાર્ય થઈ જશે. તેથી આ આપમેળે જ વધી જશે. જો તે પોતાનું કામ સ્વાભાવિક રીતે કરે છે, તો તે નિષ્ક્રિય રહેશે. જે વ્યક્તિ આ અવસ્થામાં છે તેને જાગૃત કરીને માર્ગમાં, મન અને શ્વાસ સાથે, ઉપરની તરફ વધો. મન પણ ભટકે છે અને શ્વાસ તેમાં પ્રવેશ કરી જાય છે. પણ બંને એકસાથે ચાલે છે, આ તરફ, તે તરફ, તમારી રીતે. જો તે સમયે આ સામે આવી જાય, તો સોય અને દોરાની જેમ. યોગી આ રીતે આગળ વધે છે કે કુંડળીની શક્તિથી, મુક્તિદ્વાર એક રીતે ખુલે છે જેમ કોઈ દરવાજાને તાળાથી બંધ કરવાની કોશિશ કરવી.

તેને આ રીતે ખોલો, દર વખતે આગ આપો. તો તેણે તરત જ, શરારતભર્યા અંદાજમાં, પોતાના મુખને હાથથી ઢાંકી દીધું. તે દરવાજો ખોલે છે અને બંને હાથોને પદ્માસનમાં રાખે છે. એક જોડીને પકડીને તેને આપસમાં ચીપકાવી દેવું. અને પકડવાના ઉપકરણથી છાતીને મજબૂતીથી પકડો, મનમાં રૂપનું ધ્યાન લગાવવાની પ્રક્રિયા દબાઈ જાય છે. તેને વારંવાર કરવું, હવાને ઉપરની તરફ લઈ જઈને જ્યારે તમે શ્વાસ લો છો, આ ખરેખર તમારા ભીતર પ્રાણાયામનો અભ્યાસ છે. આ ફેફસાંથી નીચે એવું જાય છે જેમ અને આના પછીનું બાકી કામ પાનખર ઋતુથી સંબંધિત છે. દબાણ પડવા પર આવું થશે. તો આ નાભિથી લઈને સુધી છે. જે ગયું છે, તે નાભિને તરત છોડી દે છે. નીચેવાળા પર ચોટ લાગશે. આ નાભિ છે. પૂરા નીચે જાઓ અને પછી પાછા ઉપર આવો. સુષુમ્ણાને દર વખતે આ જ રીતે ધકેલવામાં આવશે. આવું કરવાને બદલે, હવે વારંવાર તે જ કરવું.

કોઈ કાર્યને કરવા અથવા ક્રિયાશીલ થવાનો અર્થ શું છે? આગ લાગી છે. તમે મનોમન અગ્નિદેવતા ૐકારનું આહ્વાન કરો છો. અથવા પછી જો તમે તેને લટકાવશો તો તેમાં આગ લાગી જશે. પછી તે રોકાય છે અને તેને શોધવા આવે છે. એટલા માટે, આ પ્રકારે જીવનની શ્વાસ વારંવાર દોહરાવવામાં આવે છે. આ તેને આ રીતે જગાડે છે. જો તમે પ્રયાસ કરશો તો આ ખુલી જશે. વારંવાર શ્વાસને ઉપરની તરફ લઈ જવો એટલે, અંદર લીધેલી શ્વાસ નીચેની તરફ ખેંચીને છોડી દેવી. દર વખતે, યોગ અભ્યાસી અતુલનીય હોય છે. તમને રાશિફળની શક્તિ પ્રાપ્ત થાઓ. તે યોગી જે પદ્માસનમાં બેસીને નાડીની અવાજ સાંભળે છે, દરવાજાથી હવા ખેંચીને અને કુંભકનો ઉપયોગ કરીને જે સાધક તેને રોકી દે છે, તેને નિશ્ચિત રૂપે મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે. આમાં કોઈ શંકા નથી કે તેમને આ મળશે. ઠીક છે, તો પોતાનો અહેસાન પાછો લઈ લો.

આભાર.