ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૬૬

ૐ ચૈતન્યમ શાશ્વતમ શાંતમ, વ્યોમાતિતો નિરંજનમ, બિંદુનાદ કલાતીતમ. તસ્મૈ શ્રી ગુરવે નમઃ.

ગાયત્રી ઉપનિષદ. આ ઉપનિષદ અથર્વ વેદથી સંબંધિત ગૌપથ બ્રાહ્મણની 31મીથી 38મી સુધીની આઠ કંડિકાઓના સંકલન રૂપમાં છે. એમાં મોદગલ્ય અને મૈત્રય ઋષિઓના સંવાદના માધ્યમથી ગાયત્રી મહાવિદ્યાનું વિવેચન કરવામાં આવ્યું છે.

પહેલી-બીજી કંડિકામાં ભૂમિકા ભાગ તથા ગાયત્રી મંત્રના "તત્ સવિતુર્ વરેણ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્" વગેરે શબ્દોને સ્પષ્ટ રૂપે સમજાવવામાં આવ્યા છે. ત્રીજી કંડિકામાં સવિતા અને સાવિત્રીની અભિન્નતા તથા તથા તેના વિવિધ સ્વરૂપોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. ચોથી, પાંચમી અને છઠ્ઠી કંડિકાઓમાં ક્રમશઃ ગાયત્રી મહામંત્રના ત્રણેય ચરણોની વ્યાખ્યા અને તેના વિસ્તારનો ઉલ્લેખ છે. સાતમી અને આઠમી કંડિકામાં બ્રહ્મ યજ્ઞ અને બ્રાહ્મણની સમસ્વરતાની પણ વ્યાખ્યા કરવામાં આવી છે.

પ્રથમ કંડિકા: 11 અક્ષો એટલે જ્ઞાન તથા જ્ઞાનેન્દ્રિયો વાળા વિદ્વાન મોદગલ્ય, મુદગલ વંશની પાસે ગ્લાવ એટલે મૈત્રે, મૈત્રયુના શિષ્ય અથવા ગોત્રવાળા આવ્યા. અને એ લોકોએ મોદગલેના આશ્રમમાં રહેતા બ્રહ્મચારીઓને જોઈને એમની મસ્કરીઓ કરવા લાગ્યા કે, "આ મોદગલ્ય પોતાના બ્રહ્મચારીઓને શું ભણાવે છે?" આવું જ્યારે થયું તો કે 11 અક્ષ એ સંબોધન એમનું વિશેષ જ્ઞાતા હોવાનું પ્રમાણ છે કે હવે બહુ જાણતા હતા એમ. 10 ઇન્દ્રિયો અથવા 10 પ્રાણ (પાંચ પ્રાણ, પાંચ ઉપરાણ) સિવાય જેનું આત્મતત્વ પણ જાગૃત છે, તેને 11 અક્ષો એટલે કે ગુણોવાળા કહેવામાં આવે છે.

તો આ જે મોદગલ્ય જે હતા ઋષિ, તેમની પાસે બીજા મૈત્રના જે શિષ્યો હતા, એ બધા ત્યાં આગળ આવીને આવી રીતની કોમેન્ટ કરવા માંડ્યા. એટલે મોદગલ્યના બ્રહ્મચાર્ય આ વાત સાંભળી પોતાના આચાર્ય પાસે જઈને કહ્યું કે, "આજે જે આજે અતિથિ છે, એમણે આપણે અજ્ઞાવની બતાવ્યા છે." ત્યારે મૌદગલ્ય પૂછે છે કે, "શું તેઓ વિદ્વાન છે?" શિષ્ય ઉત્તર આપ્યો, "હાદેવ, એ ત્રણેય વેદોના ઉપદેશક છે." મૈત્રેય વંશના જે આયા છે, એ બધા, એ બધા ત્રણેય વેદોના જાણકાર તો છે. કે એ એને બોલાવી લાવ્યો અને આચાર્યને કહેવા લાગ્યો કે, "ગુરુવર, એ આ છે." તેમને ગુરુને એને પૂછ્યું કે, "હે સૌમ્ય, તમારા આચાર્ય તમને શું ભણાવે છે?"

ત્યારે શિષ્યએ કહ્યું, "શ્રીમન, એ ત્રણેય વેદના ઉપાસક છે." ત્યારે એને કહે છે કે, "હે સૌમ્ય, કારણ કે અમે બધા વેદ મોઢે કરી લીધા છે. તમારા આચાર્ય એવું કેમ કહે છે કે હું અજ્ઞાની છું? શું એમને ખબર નથી કે શિષ્ટ લોકો, સભ્ય આદમીઓ, શિષ્ટો સાથે કેવું વર્તન વ્યવહાર કરે? જો એ જમાનામાં આ બધું આવું ચાલતું, ત્યારે હું જે પ્રશ્ન પૂછું છું, એ અગર તેઓ નહીં બતાવે કે જવાબ નહીં આપે, તો તેનું તાત્પર્ય એ થશે કે એલો એ વેદ ભણાવતા નથી. હે સૌમ્ય, અગર તેઓ અજ્ઞાની હશે તો કહેશે કે આચાર્ય પોતાના બાલ બ્રહ્મચારી, બ્રહ્મચારીઓને જેનું ઉદ્બોધન કરે છે, એ સાવિત્રી છે. તમે કહેજો કે, 'આપે જે મોદગલ્યને અજ્ઞાની કહ્યા હતા, તેઓ આપને એક પ્રશ્ન પૂછશે. અગર એનો જવાબ ન આપ્યો તો આપે એક વર્ષ સુધી ભારે પીડા સહન કરવી પડશે.'"

પછી બીજી કંડિકાની અંદર કહે છે કે, ત્યારબાદ મોદગલ ઋષિએ પોતાના શિષ્યને બોલાવ્યો અને કીધું, "હે સૌમ્ય, તમે ગ્લાવ મૈત્રયની પાસે જાવ અને કહો કે, 'હે આચાર્ય, 24 સૂક્ષ્મ કેન્દ્રો વાળી, 12 જોડ વાળી સાવિત્રી ગાયત્રીના સંબંધમાં બતાવો. જેની ભૃગુ અંગિરસ જ્ઞાનની જે વિશિષ્ટ ધારાઓ છે, નેત્ર છે, જેમાં બધું જ આશ્રિત છે, આપ એ ગાયત્રીનો અમને ઉપદેશ કરો.'" એટલે આ મૌદગલ્યનો શિષ્ય પછી મૈત્રયનો આશ્રમ હતો ત્યાં આગળે ગયા અને એમણે પછી મૈત્રયને પૂછ્યું, ત્યારે એવો એનો ઉત્તર આપી શક્યા નહીં. ખ્યાલ આયું?

એટલે પછી શું થયું? તો કે એમણે મૈત્રયને કહ્યું કે, "ભગવાન, આપે મોદગલને અજ્ઞાની બતાવ્યા હતા. એમને આપણે પ્રશ્ન પૂછ્યો અને આપ બતાવી ના શક્યા, જેથી આપણે એક વર્ષ ભારે પીડા સહન કરવી પડશે."

એ જમાનામાં એટલો શબ્દનો પાવર હતો, તો કોઈને ગમે તેમ ગમે તેમ ન બોલી શકો. આજે બધી બાધા-પીડાઓ, બધું જે અત્યારના જમાના પણ આ સહન કરવું પડે છે, તો એનું કારણ આવું બધું જ છે. બધા એકબીજાને, બધા એકબીજા સાથે જે ગમે તેમ બોલે છે, વર્તન કરે છે, એનું જ આ પરિણામ આવે છે.

દરેક યુગની આ જ વાત છે, ભાઈ. આમાં, આમાં જે કાળ કે છે, એ વેદકાળ છે બધું. અને એક રીતે જુઓ તો વેદકાળ સદા હોય છે, કારણ કે બ્રહ્મ તો સર્વત્ર છે, સદાય છે અને સદાકાળ છે. તો પછી વેદનો કાળ કયો? કે જ્યારે આ વેદોની રચના થતી હતી, એવો એક કાળ જે હતો, જેની અંદર આ બધું થયું, એ કાળની વાત.

ત્યારે મૈત્રી ઋષિએ હજારો વર્ષ... હા હશે, આ 10-12 હજાર વર્ષ પહેલાની વાત તો ખરી. ત્યારથી બધા સાચવી સાચવીને બધું. હા, એ પરંપરામાં આગળ ચાલતું હોય. આતો બધું બ્રહ્મની ઈચ્છાથી જ આગળ આગળ. હા, બધું આગળ આગળ વધે.

એ મૈત્રય ઋષિએ પછી પોતાના શિષ્યોને યથાર્થપૂર્વક કહ્યું કે, "આપ લોકો પોતાને ઘેર ઈચ્છા મુજબ પ્રસ્થાન કરો." બધા શિષ્યોને એમણે કહી દીધું કે, "હવે તમે ઘેર જતા રહો."

કે શરૂઆત ક્યાંથી થઈ તી? મૈત્રએના ના શિષ્યો ગયા હતા મુદગલના આશ્રમની અંદર. મુદગલના ત્યાં જઈને એ લોકોએ એવી કોમેન્ટ કરી કે, "આવવા શું ભણાવે છે એમના બ્રહ્મચારીઓને?" એટલે ઉપાસ કર્યો. એવો ઉપાસ થવાને કારણે મુદગલના શિષ્યો, આ શિષ્યને એના આચાર્ય પાસે લઈ ગયા. ત્યારે એમને કીધું કે, "ભાઈ, શું તમારા ગુરુ એમ કે મને અજ્ઞાની કીધો? તમે આવી રીતના ઉપાસ કર્યો, એનો અર્થ એ થયો છે. તો હવે તમે જઈને વાત કરો કે આ 24 કંડિકાઓ વાળી જે ગાયત્રીને સાવિત્રી છે, તેની બધી આ બધી વાત કરીને એનો મને ઉપદેશ કરો."

એટલે એ ઉપદેશ કરી શક્યા નહીં. એટલે અહીં આગળે પછી મૈત્રેય ઋષિએ પોતાનો આશ્રમ ખાલી કરીને આવી દીધો. બધા શિષ્યોને કીધું કે, "..."

હવે તમે બધા જાઓ ઘેર, કારણ કે હું આ કામમાં જવાનો છું." એમ કરીને એ પછી ત્યાં આગળ આવ્યા અને કહ્યું કે, "મેં મૌદગલ્યને અયોગ્ય બતાવ્યા હતા. એમણે મને જે પ્રશ્ન પૂછ્યો, તેનો હું જવાબ ન આપી શક્યો. હવે હું એમની પાસે જઈશ અને એમને સંતુષ્ટિ પ્રદાન કરીશ."

"હું એમના પાસે જઈશ." તેઓ હાથમાં સમિધા લઈને પ્રાતકાળમાં જ્ઞાનના આગ્રહથી મોદગલ્યની પાસે પહોંચ્યા અને બોલ્યા કે, "હે આચાર્ય, હું મૈત્રેય છું."

મોદગલ્યએ પૂછ્યું, "કેમ આવવું થયું?"

મૈત્રેય બોલ્યા કે, "મેં આપને અયોગ્ય ગણાવ્યા હતા. આપે મને જે પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો, તેનો હું જવાબ ન આપી શક્યો. હવે હું આપની સેવામાં ઉપસ્થિત રહીને આપને સંતુષ્ટ કરીશ." એટલે એમની સેવામાં લાગી ગયા.

મૌદગલ્ય ઋષિએ કહ્યું, "આપ અહીં આવ્યા છો. લોકો કહે છે કે આપ શુદ્ધ ભાવથી આવ્યા નથી, તો પણ હું આપને કલ્યાણકારી ભાવોનો રથ આપું છું. એના દ્વારા ચાલો." એટલે કે, "તમે ખરેખર સારા મનથી આવ્યા નથી અહીંયા છતાં પણ હું તમને રાખીશ અને હું જે તમને જ્ઞાન આપું છું, એને રથરૂપી સમજો તમે અને એના વડે તમે આગળ વધો."

રથનો અર્થ છે સંવાહક એટલે કે કેરિયર, કે જે લક્ષ્ય સુધી પહોંચાડે. એટલે મનુષ્ય પોતાના ભાવોને અનુરૂપ જ જીવનની ગતિ પ્રાપ્ત કરે છે. ભાવ તેવો ભાવ. તો પણ કલ્યાણ ઈચ્છનારે કલ્યાણકારી ભાવોનો જ આશ્રય કરવો જોઈએ.

એટલે મૈત્રેય ઋષિએ કહ્યું કે, "આપનું વચન અભયકારી અને સત્ય છે. જેવું આપ કહો છો, એવું કરવા માટે હું આપની સમક્ષ ઉપસ્થિત થયો છું." એટલે મૌદગલ્ય ઋષિની પાસે વિધિપૂર્વક ઉપસ્થિત થયા અને આવીને પૂછવા લાગ્યા કે, "હે આચાર્ય, આ સવિતાનું વર્ણીય તત્વ શું છે? એ દેવનું વર્ગ શું છે? તેનો ઉત્તર ક્રાંતદર્શી સર્વજ્ઞ શું બતાવે છે? 'ધી' સંજ્ઞાવાળા તત્વની શું વ્યાખ્યા કરે છે? જેને પ્રેરિત કરનાર દેવ દિવલોકમાં પ્રવેશીને વિચરણ કરે છે?"

એ મૈત્રેયને પછી મૌદગલ ઋષિએ કહ્યું કે, "વૈદિક છંદ એ સવિતાનું વર્ણીય તત્વ છે. મેધાવી પુરુષ અન્નને જ એ દેવનો વર્ગ બતાવે છે. કર્મ એ જ 'ધી' તત્વ છે, જેને પ્રેરિત કરતાં એ દેવ ગમન કરે છે." એટલે કે, સવિતા એ સર્વપ્રેરક છે. સૂર્યોદય થાય એટલે બધાને પ્રેરણા થાય, બધા જાગે, ઉઠે. એવી રીતે છંદોમાં જે એના પ્રેરક તત્વો પ્રગટ થયા છે, એ વર્ણીય છે. અન્ય અવ્યક્ત પ્રવાહ મનુષ્યની ગ્રહણ શક્તિને બહાર હોવાથી વર્ણીય નથી. 'ધી' બુદ્ધિને કહે છે. સવિતાદેવ એ કર્મ પ્રેરક બુદ્ધિયુક્ત થઈને વિચરણ કરે છે, એવો ઋષિનો ભાવ અહીંયા છે.

એ સાંભળીને પછી મૈત્રેયે પૂછ્યું મૌદગલ્યને કે, "હે આચાર્ય, અમોને બતાવો કે સવિતા શું છે અને સાવિત્રી શું છે?"

મૌદગલ્ય ઋષિએ કહ્યું કે, "મન એ જ સવિતા (પ્રેરક તત્વ) છે અને વાણી એ જ સાવિત્રી (પ્રેરિત તત્વ) છે. જ્યાં મન છે, ત્યાં વાણી છે અને જ્યાં વાણી છે, ત્યાં મન છે. એ બંને એક યુગ્મ છે અને યોનિરૂપ છે." એટલે કે, ઉત્પાદન કેન્દ્ર રૂપ છે. જ્યાં મન હોય, ત્યાં વાણી હોય અને જ્યાં વાણી હોય, ત્યાં મન હોય.

આગળ કહે છે કે, "અગ્નિ જ સવિતા છે અને પૃથ્વી સાવિત્રી છે." આ બીજું યુગ્મ. જ્યાં અગ્નિ છે, ત્યાં પૃથ્વી છે અને જ્યાં પૃથ્વી છે, ત્યાં અગ્નિ છે. એ બંને અગ્નિ અને પૃથ્વી પણ એક જોડું છે અને એ બંને પણ યોનિરૂપ છે.

ત્રીજી બાજુ, "વાયુ પણ એક સવિતા છે અને અંતરિક્ષ એ સાવિત્રી છે, જેમાં એ વહે છે." જ્યાં વાયુ છે, ત્યાં અંતરિક્ષ છે અને જ્યાં અંતરિક્ષ છે, ત્યાં વાયુ છે. એ બંને અંતરિક્ષ અને વાયુ પણ એક યુગ્મ છે, એક ઉત્પાદન કેન્દ્ર છે.

પછી આગળ કહે છે કે, "આદિત્ય સવિતા છે અને દ્યુલોક એ સાવિત્રી છે." જ્યાં આદિત્ય છે, ત્યાં દ્યોવ છે અને જ્યાં આદિત્ય છે, એ બંને દ્યો અને આદિત્ય એક જોડું અને ઉત્પત્તિ કેન્દ્ર છે.

હવે આગળ કહે છે કે, "ચંદ્રમાં જ સવિતા છે અને નક્ષત્ર જે છે, તે સાવિત્રી છે." એટલે નક્ષત્રમાં ચંદ્રમાં જાય છે. જ્યાં ચંદ્રમાં છે, ત્યાં નક્ષત્ર છે અને જ્યાં નક્ષત્ર છે, ત્યાં ચંદ્રમાં છે. બંને એકબીજાના સાથે તમે રેફરન્સ આપીને જોઈ શકો છો. એટલે એ બંને પણ એક જોડું છે અને ઉત્પત્તિ કેન્દ્ર છે.

હવે આગળ કહે છે કે, "દિવસ પણ સવિતા છે અને રાત્રી છે એ સાવિત્રી છે." જ્યાં દિવસ છે, ત્યાં રાત્રી છે અને જ્યાં રાત્રી છે, ત્યાં દિવસ. એ બંને પણ દિવસ-રાત્રી પણ એક ઉત્પત્તિ કેન્દ્ર છે, એક જોડું જ છે.

હવે આગળ કહે છે કે, "ઉષ્ણતા એટલે કે ગરમી છે, એ સવિતા છે." એક પ્રેરક અને એક પ્રેરિત, બસ આટલું જ યાદ રાખવાનું આમાં. પ્રેરક એટલે પ્રેરણા કરનાર અને જે પ્રેરણા કરવાથી જે થઈ રહ્યું છે, તેને પ્રેરિત કહેવાય છે. તો ત્યાં ઉષ્ણતા છે અને શીત જે છે, તે ઠંડક છે. એટલે ઉષ્ણ અને શીત એ સવિતા છે અને સાવિત્રી છે. હવે જ્યાં ઉષ્ણતા છે, ત્યાં ઠંડક પણ છે અને જ્યાં ઠંડક છે, ત્યાં ઉષ્ણતા. એ બંને ઉષ્ણતા અને શીત એક જ જોડું છે, ઉત્પત્તિ કેન્દ્ર છે. સખત ગરમીની અંદર ભયંકર ઠંડી હોય છે અને ભયંકર ઠંડીની અંદર સખત ગરમી રહેલી છે. વિજ્ઞાન આ શોધે છે, પણ આ ઋષિમુનિઓને આ બધી ખબર છે આવી રીતના.

હવે, "મેઘ જ સવિતા છે અને વર્ષ એ સાવિત્રી છે." રેની એ સાવિત્રીનું સ્વરૂપ છે અને મેઘ આકાશની અંદર આમ પેલો થાય, તે સવિતા છે. તો જ્યાં વર્ષ છે, ત્યાં મેઘ છે અને જ્યાં મેઘ છે, ત્યાં જ વર્ષ છે. એટલે આ બંને પણ પાછા એક જોડું અને એક ઉત્પત્તિ કેન્દ્ર છે.

એવી રીતે આગળ કહે છે કે, "વિદ્યુત જે છે, એ સવિતા છે. એનો ઝપકારો જે થાય છે, સ્પાર્ક, તેને સાવિત્રી કહેવામાં આવે છે." જ્યાં વિદ્યુત છે, ત્યાં ઝપકાર છે અને જ્યાં ઝપકાર છે, ત્યાં વિદ્યુત છે. એ બંને વિદ્યુત અને ઝપકાર એક જોડું, ઉત્પત્તિ કેન્દ્ર છે.

હવે આગળ કહ્યું કે, "પ્રાણ જે છે, તે સવિતા છે અને અન્ન છે, તે સાવિત્રી છે." જ્યાં પ્રાણ છે, ત્યાં અન્ન છે અને જ્યાં

અન્ન છે ત્યાં પ્રાણ છે. એ બંને, પ્રાણ અને અન્ન, પણ એક જોડું છે અને એક ઉત્પત્તિ કેન્દ્ર છે. એનાથી આગળની રચના થતી હોય છે. આ બધી જ આગળની રચનાઓ માટેની વ્યવસ્થા સ્ટેજ વાઈઝ તમને બતાવી દીધી.

વેદ જ સવિતા છે અને છંદ જે છે તે સાવિત્રી છે. જ્યાં વેદ છે ત્યાં છંદ છે; જ્યાં છંદ છે ત્યાં વેદ છે. તો આ બંને પણ પાછા એક ફાઇનલી કહે છે કે યજ્ઞ જે છે તે સવિતા છે અને દક્ષિણા જે છે તે સાવિત્રી છે. તમે યજ્ઞ કરો, તમને દક્ષિણા આપવામાં આવે. જ્યાં યજ્ઞ છે ત્યાં દક્ષિણા છે; જ્યાં દક્ષિણા છે ત્યાં યજ્ઞ છે. એ બંને, યજ્ઞ અને દક્ષિણા, પણ એક જોડું છે, એક ઉત્પત્તિ કેન્દ્ર છે.

ત્યારબાદ ગ્લાવ મૈત્રે મોદગલને કહ્યું, "હે વિદ્વાન આચાર્ય, આપના દ્વારા હું ઘણો આભારી થયો છું. આ બ્રહ્મચારી આપની સેવામાં એટલે દક્ષિણા માટે ઉપસ્થિત છે. આ બ્રહ્મચારી આપને ત્યાં આવીને જ્ઞાનથી પરિપૂર્ણ બની ગયેલ છે." એવું કહીને મૈત્રે ત્યાંથી ઉઠીને ટેલતા ટેલતા બોલ્યા, "હવે હું એ જાણી ગયો છું કે આ જોડા તથા ઉત્પત્તિ કેન્દ્રો સાથે જોડાયેલા મારા બ્રહ્મચારી અલ્પાયુ (એટલે કે ઓછા આયુષ્યવાળા) નહીં બને; એટલે કે બધા દીર્ઘજીવી બનશે. હવે હું આ જાણી ગયો છું અને હું જાણી ગયો છું એટલે હવે હું મારા બધા જ બ્રહ્મચારી શિષ્યોને પણ આ જ્ઞાન આપીશ." એમ બી કહેવા માંગે છે.

એટલે જ્યાં આ દરેક જોડાની જે વાત કરી આપણે, તે દરેક જોડાને જો સારી રીતે સમજવામાં આવે તો એ પણ એક યોની છે અને એક ઉત્પાદ કેન્દ્ર છે. એમ જેની અંદર એક પ્રેરક બળ છે અને પછી બીજી જે છે તે પ્રેરિત છે. એટલે પ્રેરણા થવાથી થતી પ્રોસેસ જે છે તે ક્રિયા છે. જેમ કે આકાશ છે અને વાયુ છે. એક દાખલા તરીકે આપણે લઈએ તો વાયુ ક્યાં વાય? આકાશમાં વાય. અને આકાશ જ્યાં હોય ત્યાં વાયુ વાય. એટલે બંને એકબીજાના પૂરક છે અને જોડા છે એમ કહેવાય છે. વાયુ આકાશ ના હોય તો ક્યાંથી વાવવાનો હતો? પૃથ્વીની અંદર વાયુ વાઈ શકતો નથી; જળની અંદર વાયુ વાઈ શકતો નથી. એવી રીતે કે જેવી રીતે આકાશમાં વાયુ વાતો હોય. ખ્યાલ આવ્યો ને? એટલે આ પ્રેરણા અને આ પ્રેરિત બે વસ્તુઓ થઈ. એટલે એક પ્રેરક તત્વ છે અને બીજું આ છે.

આગળ પછી મૌદગલ્ય મૈત્રયને કહ્યું કે આ બ્રહ્મ જ જે છે તે શ્રીરૂપ, પ્રતિષ્ઠા રૂપ અને આશ્રય રૂપ છે. કેવું છે? શ્રીરૂપ (સંપત્તિ જેને કહેવાય), પ્રતિષ્ઠા રૂપ (એટલે માન-પ્રતિષ્ઠા જે આપે છે, પ્રિયતા, લોકપ્રિયતા જે કંઈ તમે કહો તે પોપ્યુલારિટી) અને ત્રીજું કે આશ્રય રૂપ પણ છે. સંપત્તિ હોય તો તેના આધારે બીજા ઘણા લોકો પોસાય ને? સંપત્તિના આધારે બહુ પૈસાદાર છે તો બધા માણસો એને ઘરે જઈને જમી શકે એટલી બધી એમ કે એની કેપેસિટી છે, વાંધો નથી. અને એક માણસ માંડ માંડ ગુજરાન ચલાવતો હોય, માંગીને, તેને ત્યાં આગળ 50 માણસો એકદમ આવી જાય તો કેવી રીતે એ કરી શકે? એટલે કહે છે કે આ બ્રહ્મ જે છે તે બધાના આશ્રય રૂપ છે. બ્રહ્મ જે છે તે બધાને આશરો આપે છે. એ મૂળ શ્રી રૂપ છે એટલે જે બ્રહ્મ છે તે જ મૂળ સંપત્તિ છે, ભાઈ; બાકી બીજી કોઈ સંપત્તિ છે જ નહીં.

પછી પ્રતિષ્ઠા રૂપ છે કે જેની સાથે બ્રહ્મ છે તે જ પોપ્યુલારિટી પામશે, પ્રતિષ્ઠા પામશે. અને જેવો બ્રહ્મ એની બાજુમાંથી ખસી ગયો કે પેલો ગબડી પડે. જેમ કહે છે ને, "પેલો સમર્થનો ટેકો હોય ત્યાં સુધી માણસ ઊભો રહે; જેવો સમર્થનો ટેકો ખસ્યો એટલે ગયો." એના આધારે, એના આધારે જ છે. એવી રીતે સમજો કે બ્રહ્મના આધારે આ સઘળું રહેલું છે. એટલે તમે અગર તપ કરો અથવા તપ-વ્રતને ધારણ કરો તો સત્યમાં તમારી પ્રતિષ્ઠા થાય છે.

એ દેવ સવિતાએ સાવિત્રીની સાથે બ્રાહ્મણ (બ્રહ્મજ્ઞાન)ને સંપન્ન કરી અને એને સાવિત્રી મંત્ર ધારણ કરાવ્યો. એટલા માટે "તત સવિતુર વરેણયમ" આ સાવિત્રીનું પહેલું ચરણ આપવામાં આવ્યું છે. કોણ? એ દેવ સવિતા. હવે આ કયા સવિતા દેવની વાત કરે છે? આ સૂર્યની વાત નથી, આ બ્રહ્મની વાત છે. અહીંયા બ્રહ્મને જ સૂર્ય કહેવામાં આવ્યો છે. ગાયત્રી મંત્ર લોકો આજ સૂર્યની આગળ જઈ જઈને ગાયત્રી ગા ગા કર્યા કરે. સમજાય? એટલે એ દેવ સવિતાએ સાવિત્રીની સાથે બ્રાહ્મણ એટલે કે બ્રહ્મજ્ઞાન (સવિતાએ સાવિત્રી સાથે બ્રહ્મજ્ઞાન) આપ્યું. સાવિત્રી એટલે શું છે? બ્રહ્મનું જે પ્રેરક છે એ. એટલે હવે બ્રહ્મની જે કોઈ પ્રેરણા પામ્યું તે એની સાવિત્રી છે. બ્રહ્મની મતલબ જે કોઈ બ્રહ્મનો સ્વીકાર કરે છે તે બધા સાવિત્રી છે. "આ બ્રહ્મ છે, આ બ્રહ્મ છે" એવું જે સ્વીકાર કરે છે તે સાવિત્રી છે.

અને સાવિત્રી અને સવિતા બંને એક છે. એટલે એના માટે થઈને આ મંત્ર ધારણ કરાવ્યો છે કે "તત સવિતુર વરેણયમ" આ સાવિત્રીનું પહેલું ચરણ છે.

તો દેવ સવિતાએ પૃથ્વીની સાથે રૂકને સંયુક્ત કર્યું. રૂક સાથે અગ્નિને, અગ્નિ સાથે સ્ત્રીને, અને સ્ત્રીની સાથે સ્ત્રીને, સ્ત્રીની સાથે જોડાને, જોડા સાથે પ્રજાને, પ્રજા સાથે કર્મને, અને કર્મ સાથે તપને, તપ સાથે સત્યને, સત્ય સાથે બ્રહ્મને (વેદના જ્ઞાનને, બ્રહ્મજ્ઞાન, વેદજ્ઞાન) સાથે બ્રાહ્મણને, બ્રાહ્મણ સાથે વ્રતને સંયુક્ત કર્યું. આવા વ્રત દ્વારા એ બ્રાહ્મણ તેજસ્વી બને છે, પરિપૂર્ણ થાય છે અને અવિચ્છિન્ન (એટલે વેર વિખેર થઈ જતો નથી). જે વિદ્વાન આ પ્રમાણે સાવિત્રીના પ્રથમ ચરણ (વરણ કરવા યોગ્ય)ને જાણે છે અને જાણીને આ રીતની વ્યાખ્યા કરે છે, તેનો વંશ અને તેનું જીવન પણ અવિચ્છિન્ન બની જાય છે.

"તત સવિતુર વરેણયમ" એમ સમજવાનું છે કે તે સવિતા છે અને તે વરણને યોગ્ય છે. કોણ? બ્રહ્મની વાત કરે છે. તે બ્રહ્મની વાત કરે છે એવું જે જાણે છે તે સાવિત્રી છે પાછું. અને તે વરણને યોગ્ય છે, તેમ કરવાને માટે યોગ્ય. તો એવું જે કરે છે તેનો વંશ અને જીવન બંને કેવું બને છે? અવિચ્છિન્ન, વેર વિખેર થઈ જતા નથી. પાંચમી કંડિકામાં આગળ કહે.

છે. "ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ" પહેલા આવ્યું. "તત સવિતુર વરેણ્યમ" તે દેવ વરણને યોગ્ય છે. "ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ" એ સાવિત્રીનું બીજું ચરણ છે. દેવ સવિતાએ અંતરિક્ષ સાથે યજુષને સંયુક્ત કર્યું. પછી યજુષ સાથે વાયુને, વાયુ સાથે મેઘને, મેઘની સાથે વર્ષાને, વર્ષા સાથે ઔષધિઓને અને વનસ્પતિઓને, ઔષધિઓ અને વનસ્પતિઓ સાથે પશુઓને અને પશુઓની સાથે કર્મને, કર્મની સાથે તપને, તપની સાથે સત્યને, સત્યની સાથે બ્રહ્મને (વેદજ્ઞાનને) અને બ્રહ્મ (વેદજ્ઞાન) સાથે બ્રાહ્મણને ફરી વખત બ્રાહ્મણ સાથે વ્રતને સંયુક્ત કર્યું. આ વ્રત દ્વારા બ્રાહ્મણ તેજસ્વી, પરિપૂર્ણ અને અવિચ્છિન્ન થાય છે. આવી રીતે આ સાવિત્રીનું બીજું ચરણ થયું.

તો જે વિદ્વાન આ પ્રમાણે બીજા ચરણને જાણે છે, ધારણ કરનાર તત્વ છે એ ભર્ગ તત્વ છે અને આ પ્રમાણે વ્યાખ્યા કરે છે, તેનો વંશ અને તેનું જીવન પણ અવિચ્છિન્ન થાય છે. અહીંયા "ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ" એ શબ્દ વાપરવામાં આવ્યા. આ એનું બીજું ચરણ થયું.

હવે ત્રીજું ચરણ આવે છે કે "ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત" એ ત્રીજું ચરણ છે. "ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત" એ શું કહે છે કે આ ત્રીજા ચરણમાં સવિતાએ દ્યુવલોક સાથે સામને સંયુક્ત કર્યા. સામની સાથે આદિત્યને, આદિત્યની સાથે કિરણોને, કિરણો સાથે વર્ષાને, વર્ષા સાથે ઔષધિઓ-વનસ્પતિઓને, ઔષધી અને વનસ્પતિઓ સાથે પશુઓને, પશુઓની સાથે કર્મને, કર્મની સાથે તપને, તપની સાથે સત્યને, સત્યની સાથે બ્રહ્મને, બ્રહ્મની સાથે બ્રાહ્મણને અને બ્રાહ્મણની સાથે પાછા વ્રતને સંયુક્ત કર્યું. આવા વ્રતથી બ્રાહ્મણ ફરી તેજસ્વી, પરિપૂર્ણ અને અવિચ્છિન્ન બને છે. જે પ્રકારે આ સાવિત્રીના ત્રીજા ચરણને પ્રેરણાદાયક, પ્રદાયક જાણે છે, તે તેને જાણીને તેનું વ્યાખ્યા કરે છે, તેનો વંશ અને તેનું જીવન પણ અવિચ્છિન્ન રહેશે.

પહેલા ચરણની અંદર શું કીધું? પહેલા ચરણમાં કીધું કે "તત સવિતુર વરેણ્યમ" એટલે કે તે બ્રહ્મ વરણ કરવા યોગ્ય છે. તે સવિતા સૂર્ય રૂપે બ્રહ્મને જુવે છે. તે બ્રહ્મ વરણને યોગ્ય છે એટલે પામવાને ઉચિત છે, બરાબર છે. બીજા ચરણમાં કીધું કે તેને ધારણ કરવું જોઈએ એટલે ધારણ કરનાર ભર્ગ તત્વ છે. એટલા માટે કીધું "ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ", "મારી બુદ્ધિની અંદર આ તત્વને હું ધારણ કરું." ક્યાં કરશો તમે? એટલે ત્યાં એને ધારણ કરવાનું કીધું. અને ત્રીજા ચરણની અંદર એને કીધું "ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત" એટલે કે આ પ્રેરણાદાયક, પ્રદાયક છે કે જેના વડે પ્રેરણા પ્રાપ્ત કરે છે. આવી રીતે જાણે છે તે લોકોનું જીવન અવિચ્છિન્ન બને છે, સારું બને છે.

હવે સાતમી કંડિકામાં આ વાત કરે છે. એ વિદ્વાન સાવિત્રીના ત્રણેય ચરણનો જાણકાર બ્રાહ્મણ દ્વારા બ્રાહ્મી પ્રાપ્ત, ગ્રસિત, ધારિત તથા પરામૃષ્ઠ હોય છે. એટલે કે સંબંધ અનુભૂતિપૂર્વક પ્રયુક્ત હોય છે. જે વિદ્વાન આના ત્રણેય ચરણોને આવી રીતે જાણે છે, ધારણ કરે છે અને એનાથી પ્રેરણા પણ આપે છે, તે બ્રાહ્મણ વિદ્વાન જે હોય છે તે કેવું હોય છે કે અનુભૂતિપૂર્વક હોય છે અને એનો અનુભવ થઈ ચૂકેલો હોય છે.

બ્રહ્મની સાથે આકાશ પ્રાપ્ત ગ્રસિત છે, સંબંધિત છે. આકાશની સાથે વાયુ, વાયુની સાથે જ્યોતિ, જ્યોતિની સાથે જળ, જળની સાથે પૃથ્વી, પૃથ્વીની સાથે અન્ન, અન્નની સાથે પ્રાણ, પ્રાણની સાથે મન અને મનની સાથે વાણી, વાણીની સાથે વેદ અને વેદની સાથે યજ્ઞ. યજ્ઞની સાથે શું છે? તો કે આ ફાઇનલ છે. યજ્ઞ સર્વશ્રેષ્ઠ છે. એટલે એને કીધું કે આ વેદોની સાથે યજ્ઞ જે પ્રાપ્ત થાય છે તે ગ્રસિત, એને ગ્રહણ કરેલો છે, પરામૃષ્ટ છે. આ રીતે જાણનાર વિદ્વાનમાંથી ૧૨ મહાભૂત પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. એમાં યજ્ઞ જ સર્વશ્રેષ્ઠ છે.

૧૨ મહાભૂતો, પંચ મહાભૂતો હું સાંભળતો હતો. હવે અહીંયા ૧૨ મહાભૂતો પ્રતિષ્ઠિત થયા. પંચ પાંચ તો હતા જ અને પાંચ પ્રાણરૂપ થઈ ગયા. એનું પ્રેરક, ચાલક, સંચાલક બળ જે બની ગયા ને દરેક જણ પોતાના એના કારણે. એટલે આગળ કહે છે કે જે વિદ્વાન એ માને છે કે અમે યજ્ઞ જાણીએ છીએ, હકીકતમાં તો હું અજ્ઞાની. આ યજ્ઞ વેદોમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. વેદ વાણીમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. વાણી મનમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. મન પ્રાણમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. પ્રાણ અન્નમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. અન્ન ખાઓ એટલે પ્રાણ આવે એમ કહે છે. અન્ન ભૂમિમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. ભૂમિ જળમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. જળ જે છે એ તેજમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. તેજ વાયુમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. વાયુ આકાશમાં પ્રતિષ્ઠિત છે અને એ આકાશ બ્રહ્મમાં પ્રતિષ્ઠિત છે.

આ આકાશ જે કંઈ છે તે ક્યાં છે? એનું એડ્રેસ શું? એનો પીનકોડ શું? તો કે બ્રહ્મ. આકાશ રહેલું છે. આકાશે તમે આમ જુઓ, અનુભવો છો પણ તમે જોઈ શકતા નથી. આકાશને કોઈ એમ કહે કે હું બહાર જઈને આકાશ જોઉં, કેવું દેખાય? તો કે ભૂરું દેખાય. પણ દેખાય છે ખરેખર ભૂરું છે? અને આકાશ છે તે જોયું એમ આપણે પૂછવું પડે એને, "ખરેખર તે જોયું કે અનુભવ્યું?" એવી રીતની વાત છે. તો તમારે પછી બ્રહ્મને જોવાનો છે કે અનુભવવાનો છે? અનુભવવાનો છે. બ્રહ્મને જોઈને શું કરશો? એ તો આકાશથી પણ સૂક્ષ્મ છે. હવે આકાશ જો નથી દેખાતો તો બ્રહ્મ ક્યાંથી દેખાવાનો છે કોઈ દાડો? એટલે બધા લોકો કહે કે મેં આમ મારે આમ જોયું ને તેમ જોયું ને આમ. એવું બધું કંઈ હોતું નથી વાસ્તવની અંદર.

આવી રીતે આ જે ૧૨ મહાભૂતોની ગતિને જાણનારો બ્રહ્મજ્ઞાની છે, એ પુરુષ પુણ્ય અને કીર્તિને પ્રાપ્ત કરે છે. સુગંધીદાર ગંધ વગેરેથી યુક્ત જીવન મેળવે અને પાપોથી મુક્ત થઈને વિરાટ ઐશ્વર્યને સ્વીકારે છે. એ બ્રહ્મનો સ્વીકાર કરી લે છે એટલા માત્રથી બાકીનું બધું જ એને પછી ટૂંકમાં મળી જાય છે.

હવેનું જે આ ઉપનિષદ છે, અહીંયા ગાયત્રી ઉપનિષદ સમાપ્ત થાય છે. હવે પછીનું જે ઉપનિષદ છે એ બહુ જ મહત્વનું અને બહુ ઉપયોગી છે. એવું ઘણું મોટું પણ છે. એને છાંદોગ્યોપનિષદ.

કહેવામાં આવે છે કે સામવેદની તલવકર શાખામાં અંતર્ગત છાંદોગ્ય બ્રાહ્મણના અંશને આ ઉપનિષદના રૂપમાં માન્યતા આપવામાં આવી છે. એટલે છાંદોગ્ય બ્રાહ્મણ જે વેદની અંદર છે, તેનો એક ભાગ છે તે અહીંયા ઉપનિષદ તરીકે મૂકવામાં આવેલો છે. એટલે આખો સીધું વેદમાંથી જ આવેલું છે. નામને અનુરૂપ આ ઉપનિષદનો આધાર જ છંદ છે. "છંદહ" અહીં સાહિત્યિક પદ્ય રચનાના પ્રકાર સુધી જ સીમિત નથી. એને કહેવામાં આવે છે કે છંદનો અર્થ છે "આચ્છાદિત કરનાર". આપણે એમ સમજીએ છીએ કે આ કયો છંદ છે? તો કે ગાયત્રી છંદ છે કે અનુષ્ટુપ છંદ છે. એવી રીતના આપણે વાત કરીએ છીએ. વાસ્તવની અંદર છંદ એટલે શું છે? કે એનાથી સૌથી વધારે નજીકનું આચ્છાદિત કરી દે તેને છંદ કહેવામાં આવે છે.

વાસ્તવની અંદર છંદ એટલે કેવું છે ખબર છે? કે કોઈ કંઈક બધું કર્યા કરતો હોય ને જાતજાતનું બધું, તો એને આપણે કહીએ છીએ કે "આ શું છંદ કર્યા કરે છે તું?" ઉક્તિ એટલે એ શું કરતો હોય છે કે કશુંક કરતો હોય. વાસ્તવની અંદર એને છાવરીને એ બીજું કંઈક કર્યા કરતો હોય એવું એ દેખાડ્યા કરતો હોય. એને કહેવામાં આવે કે "આ છંદ કરે છે આ માણસ." એ જમાનામાં આવી ઉક્તિઓ હતી. વાત કરતા હતા લોકો, "જવા દો ને, કે એ તો બહુ છંદી માણસ છે કે છંદ કર્યા કરે." તો આ છંદ છે. હવે એ સાહિત્યિક છંદનો જે પ્રયોગ જે છે, એ સત્ય ભાવ જે છે, એને હૃદયગમ કરવા માટે સાહિત્યિક છંદનો પ્રયોગ કરે છે. એ સત્ય અથવા ભાવ જે અક્ષરો, પદો અને સ્વરો વગેરેથી આચ્છાદિત થાય છે, એ બધા જે સાહિત્ય છંદના અંગોપાંગ કહેવાતા હોય છે. "ઉગે છે સુરખી ભરી રવિ મૃદુ હેમંતનો પૂર્વમાં" એવી રીતના જે કોઈ કવિતા ગાવામાં આવે છે, તો એ છંદોબદ્ધ હોય એવી રીતના કરીને હોય એ છંદ છે.

તો ઋષિ આ સૃષ્ટિના મૂળ સત્યને એટલે કે બ્રહ્મને, વિભિન્ન માધ્યમોથી વ્યક્ત થતા પ્રકૃતિના વિચિત્ર ઘટકોની આચ્છાદિત થતા જુએ. બ્રહ્મ છે એ હવે ધીરે ધીરે આચ્છાદિત થઈ રહ્યો છે શેનાથી? પ્રકૃતિના વિવિધ ઘટકોથી: સૂર્યથી, ચંદ્રથી, અગ્નિથી, વાયુથી, આનંદથી. આ બધું આવી ગયું ને આગળ હમણાં ગાયત્રી જ્યારે આપણે કર્યું તે વખતે. પછી એ યુગ્મ બનાવે. આ આની સાથે જોડાય. પછી એનાથી કંઈક ત્રીજું પેદા થાય. એ પછી એ જોડાય એટલે વળી પાછું દાદા, દાદા પરને દાદીને તો પછી પુત્ર પેદા થયો. એ આ જે હવે પછી આવનારો જે પુત્ર છે તેનો એ પિતા થાય. એ જેમ ગોઠવાય છે એવી જ રીતે આખું બધું છંદોબદ્ધ બધું ચાલે. તો આવી રીતના મુખ્ય પ્રાણોના સ્પંદનથી જોડવાનું રહસ્ય બતાવેલું છે આ બધી વસ્તુઓને. એટલે રૂચા, સામ વગેરે સારરૂપ જે છે, તેમાં ઓમકારની વ્યાખ્યા કરી દેવાસુર સંગ્રામના ઉપાખ્યાનથી ઓમકાર ઉદગીતને ફક્ત સ્વર શ્વાસ સુધી સીમિત ન રાખતા એને મુખ્ય પ્રાણના સ્પંદનથી જોડવાનું કેવી રીતે એનું રહસ્ય બતાવ્યું.

પછી ઓમકારની આધ્યાત્મિક, આધિદૈવિક ઉપાસનાઓ સમજાવતા વિભિન્ન સ્વરૂપો ઓમકારના સ્પષ્ટ કર્યા છે.

બીજા અધ્યાયમાં સામને સાધુતાથી, શ્રેષ્ઠતાથી જોડતા વિવિધ પ્રકારની ઉપાસનાઓનું વર્ણન છે. ત્રીજા અધ્યાયમાં આદિત્યને દેવોના મધુ કહીને (દેવોનો સૌથી પ્રિય હોય એને મધુ કહેવામાં આવે છે) એની વિભિન્ન દિશાઓથી વિભિન્ન પ્રકારના અમૃતોની પ્રાપ્તિનું વર્ણન છે. આ મધુવિદ્યાના અધિકારીઓનો ઉલ્લેખ કરતા ગાયત્રીની સર્વરૂપતા સિદ્ધ કરી આદિત્યની બ્રહ્મરૂપમાં ઉપાસનાનો કેવી રીતે કરવું તે બતાવ્યું છે. ચોથા અધ્યાયમાં સત્યકામ જાબાલનો વૃષભ, અગ્નિ, હંસ અને મુદ્દત દ્વારા બોધ કરાવવાનો તથા ઉપકૌશલને વિભિન્ન અગ્નિઓ દ્વારા શિક્ષિત કરવાનું ઉપાખ્યાન આપેલું છે. પાંચમો અધ્યાય છે એ આખો પ્રાણવિદ્યા પરક છે. શ્વેતકેતુ અને પ્રવાહન સંવાદમાં અપતત્વનું પાંચમી આહુતિમાં વ્યક્તિવાચક બની જવાનું તથા અશ્વપતિ અને ઋષિઓના સંવાદથી પ્રાણની વિવિધ પ્રકૃતિઓનો ઉલ્લેખ છે.

છઠ્ઠા અધ્યાયની અંદર ઈશ્વર અને આત્માના વિભિન્ન સ્વરૂપ અને વિવિધ દ્રષ્ટાંતો દ્વારા બતાવેલા છે. સાતમાં અધ્યાયમાં બ્રહ્મની વિવિધ રૂપોમાં ઉપાસના સમજાવવામાં આવેલી છે. આઠમાં અધ્યાયમાં ઇન્દ્ર અને વિરોચનના કથનક દ્વારા આત્મતત્વ અને બ્રહ્મ તત્વના સાક્ષાત્કાર માટે તપ દ્વારા પાત્રતા અર્જિત કરવાનું, લાયક બનવાનું કેવી રીતે તેનું મહત્વ બતાવવામાં આવ્યું છે અને અંતમાં આત્મજ્ઞાનની પરંપરા અને તેના ફળનું વર્ણન આપવામાં આવ્યું છે.

આગળ કહે છે: "ૐ ઇત્યેતદ્ અક્ષરમ્ ઉદ્ગીથમ્ ઉપાસીત, ઓમિતિ હ્યુદ્ગાયતિ તસ્યોપવ્યાખ્યાનમ્" એટલે ઓમ એ આ અક્ષરનું ઉદગાતા દ્વારા સર્વપ્રથમ ઉચ્ચારણ કરવામાં આવે છે. ઓમનું ઉચ્ચારણ કરીને ઉદગાતા સામગાન કરે છે. એ ઉદગીત સાધનાની અહીં વ્યાખ્યા કરવામાં આવે છે. તો કોઈપણ જ્યારે મંત્ર બોલવાનો શરૂ થાય કે યજ્ઞ કરવાનું હોય તે વખતે સામવેદી બ્રાહ્મણ હોય તે પહેલા ઓમકારનું ઉચ્ચારણ કરે અને પછી એ આગળના બધા કર્તવ્યો કરતા હોય છે. તો કહે છે કે સંપૂર્ણ પ્રાણીઓ તથા પદાર્થોનો સાર જે છે તે પૃથ્વી. પ્રાણીઓ અને પદાર્થોનો સાર એ પૃથ્વી છે. પૃથ્વીનો રસ જે છે, પૃથ્વીનો રસ શું છે? તો કે જળ છે. સાર ભાગ છે એનો. જળનો રસ શું છે? ઔષધિઓ છે. ઔષધિઓનો રસ શું છે? તો કે પુરુષ છે. પુરુષનો રસ શું છે? તો કે વાક છે. આ માણસ કેવો? અરે, બોલે છે! જવા દો ને, પૈસા પડી જાય ભાઈ બોલ્યા.

આપણને એમ થાય કે ભાઈ ના બોલ્યા હોત તો બહુ સારું હોત. એટલે ઘણી વખતે વાણી દ્વારા એ વ્યક્તિનો પરિચય આપણને મળી જતો હોય છે કે આ વ્યક્તિ, વ્યક્તિ રૂપે પુરુષ જે રહેલો છે એની અંદરનો તે કેવો છે, એનું પૌરુષત્વ કેવું છે, કેટલું છે, કેમ છે તે એની વાણી દ્વારા ખબર પડી જશે તમને. કોઈક સામાન્ય વાતચીતનો વ્યવહારની અંદર તમે દાખલા તરીકે તમારે ત્યાં કોઈકને ઇન્ટરવ્યુ લો છો તો તમે એસેસ કરો છો ને પહેલા કે ભાઈ

આ વ્યક્તિ મારે ત્યાં કામ કરવા માટે યોગ્ય છે કે નથી? તો ઇન્ટરવ્યુ લો છો તો તમે કેમ લો છો? કમ્યુનિકેશન, આદાન-પ્રદાન, બધી વાત સાચી, પણ સિક્રેટ અહીં કહે છે કે વાણી દ્વારા વ્યક્તિત્વ બહાર પડી જશે. પુરુષનું વ્યક્તિત્વ કેવું છે? પુરુષ તો પુરુષ જ છે, બધાય પુરુષ છે, પણ વ્યક્તિ વિશેષ રૂપી એ પુરુષ કેવો છે તે તમને ખબર પડશે. પ્રમાણિક છે? કોકદાડો ચોરી કરે? જરૂરિયાતમાં આવી જાય તો શું આ વ્યક્તિ તમારા કંપનીના સિક્રેટ બીજાને કહી દે એવો છે? તમે આ જ બધું નક્કી કરો છો ને કે તમારી જાણ બહાર આ વ્યક્તિ કંઈ પણ જેને કહેવાય સોશિયલ, એન્ટિ-સોશિયલ, અનસોશિયલ એક્ટિવિટીઓ કરનારો છે કે કેમ? એ તમારું કન્સર્ન છે ને? કાલ સવારે શું થવાનું? ફલાણી કંપનીનો કર્મચારી પકડાયો આવું કરતા. એટલા માટે એનો તમે ઇન્ટરવ્યુ કરો છો અને ઇન્ટરવ્યુ કરો છો ત્યારે એ વ્યક્તિત્વ જે છે તે બહાર પ્રકાશિત થાય છે તમારી આગળ કે એ અંદર રહેલો પુરુષ કેવો છે.

હા, આ બધાયની અંદર એ છે.

હવે વાણીનો રસ જે છે, પુરુષનો રસ વાક છે એમ કીધું ને? વાણી એનો વાણીનો રસ સામ છે. તમે જે કંઈ પીવો તેનાથી તમારી વાણીમાં તરત ફેરફાર થવા માંડે. ચા પીધા પછી એકદમ બહુ સરસ બોલાય. તો સામનો રસ જે છે તે શું છે? ઓમકાર છે, ઉદગીત છે. એટલે આ આખેઆખી વાણીનો જો સાર તમે કાઢો તો ફક્ત ઓમ છે, બીજું કંઈ નથી. એક માત્ર ઓમકાર કરે વ્યક્તિ એટલે ખબર પડી જાય કે આહા, કેવું છે આખું બધું! બહુ લાંબી વાતચીત કરવાની જરૂર નથી એને કે ભાઈ એક ઓમકાર કર. સમજાય છે? આ ઓમકાર બધાય રસોમાં સર્વોત્તમ રસ છે. એ પરમાત્માનું પ્રતીક હોવાને કારણે ઉપાસ્ય છે, ઉપાસના કરવા યોગ્ય છે એટલે ઉપાસ્ય છે. એ પૃથ્વી વગેરે રસોમાં આઠમો રસ એ છે એટલે રસોમાં આઠમા હોવાનું પોતાનું મહત્વ છે. કેવી રીતે? તો કે આ સૃષ્ટિ સાત-સાત વર્ગોમાં વિભક્ત થયેલી છે, વહેંચાયેલી છે. સપ્તલોકસ, સપ્તરાગ, સાત રાગ, સાત લોક, સાત રંગ, સપ્તવ્યાહતીઓ.

આઠમું પાછલા સપ્તકનું સમાપક તથા નવા સપ્તકનું પ્રારંભિક હોય છે. એટલે ઓમમાં જ બધા જ રસ સમાયેલા છે અને એમાંથી જ બધા પ્રગટ થયેલા છે. ગુઢાર્થમાં આઠમું કહેવાનો આવો ભાવ જણાય છે.

હવે એ વિચારવામાં આવે છે કે કોણ રૂક છે, કોણ સામ છે અને કોણ ઉદગીત છે? ત્યારે કહે છે: વાણી એ રૂક છે, પ્રાણ એ સામ છે અને ઓમકાર એ ઉદગીત. જે તમે બોલો છો તે રૂક વેદ છે. રૂક એમ કહેવાય છે એને, પણ વેદ શબ્દ ત્યાં વપરાતો નથી એટલા માટે એને રૂક કહેવાય છે. વાણી તમારી કેવી છે? તો કે રૂક છે એમ. અતિ પ્રાચીન છે, સૌથી જૂની છે. પ્રાણ છે એ સામ છે. વાણી જે છે તે એમનેમ બોલાશે નહીં એટલે સામની સ્થિતિમાં જ વાણી બહાર નીકળશે. પ્રાણની હાજરીમાં જ વાણી બોલાશે. એવી રીતે સામની હાજરીમાં જ જેમ રૂક હોય છે અને આ બંને જે છે એ ઓમકાર જ ઉદગીત છે. ઉદગીત એટલે કે જે એનું રૂક રૂપ વાણી, સામરૂપ પ્રાણ જે છે તે બે જોડા છે, પણ આ એનું મૂળ છે કે આ બેના હોવાનું મૂળ કારણ ઓમકાર છે. એટલે ઉત્પત્તિ સ્થાન બધાનું શું થઈ ગયું છે? વટે ઓમકાર છે એમ સમજાયું અને આ ઓમકાર જ્યાં વિલીન થાય છે તે બ્રહ્મ છે.

અહીં ઉત્પત્તિ છે આવી એટલે ઓમકાર એ બધાની ઉત્પત્તિનું મૂળ છે એમ એ અહીંયા સમજાયું આપણને.

પ્રાણ જ સામ છે. સામગાન માત્ર વાણીની કલાકારિકતા નથી. એમાં વાણીની સાથે પ્રાણનું સ્પંદન પણ જોડાયેલું હોવું જોઈએ. અગર પ્રાણોમાં અંતઃસ્ફૂત એટલે કે અંતરમાંથી ઉદ્ભવતી તરંગો ઉઠતી નથી તો સામગાન થતું જ નથી. સામાન્ય ગાયનથી પ્રભાવોત્પાદકતામાં પણ આ તથ્ય કામ કરે છે. એક જ ગીત ઘણા લોકો ગાતા હોય છે, પણ કોકનું ગીત તમને સ્પર્શી જાય છે કે એણે બહુ સારું ગાયું. એક જ ગીત હોય, પચાસ માણસને કે તમે ગાવ વારાફરતી. તમે બેઠા છો જજ તરીકે, તમે જુઓ બધા કેમ કેવી રીતે ગાય. તેમાંથી તમને કોક એવો જડી જશે કે જે સરસ ગાતો હશે, પરફેક્ટ ગાતો હશે. આ રિયાલિટી શો વાળા એ બધે શોધવા નીકળે છે તો એટલે જ નીકળે છે ને? કેમ નહિતર એનું કારણ શું? એમને શોધવાનો છે કે સારો ગાયક આમાંથી કોણ બની શકે એવો છે. એટલે એ લોકો એના એ જ ગીતો બધા ગાયા કરે છે વર્ષોથી હું તો જોઉં છું દરેક રિયાલિટી શોની અંદર અને છતાં પણ કોક જો ગાય તો તમને એમ થાય કે ના, બહુ સરસ ગાય.

એ કેમ એવું છે? તેનું કારણ કહે છે કે એના પ્રાણના જે સ્પંદનો ઉદ્ભવ્યા, એને જે ગાવન ચાલુ એ એને અનુરૂપ હતા. એને અનુરૂપ હતા એના આરોહ-અવરોહની અંદર પણ પ્રાણ પણ એ જ પ્રમાણે આરોહ અને અવરોહ લેતો હતો. એટલા માટે એ સ્પર્શી જાય છે, તરત જ અસર કરતા હોય છે એવું થાય છે.

એ રીતે મિથુન એટલે કે સ્ત્રી-પુરુષનું મિલન એકબીજાની કામનાઓની જેમ પૂર્તિ કરે છે તેવી રીતે આ વાણી અને પ્રાણ અથવા રૂચા અને સામ એ જોડાના સંયોગથી ઓમકારનું સંસૃજન થાય છે. ઓમકાર કેવી રીતે બન્યો? જે વિદ્વાન ઉદગીત રૂપ ઓમકારની, ઓમની ઉપાસના કરે છે એ સંપૂર્ણ કામનાઓની પ્રાપ્તિ કરાવનારો હોય છે. આ ઓમકાર અનુમતિ સૂચક છે. સામી વ્યક્તિ પહેલા આમ આમ કરીને નહોતી આવતી પહેલાના જમાનામાં, કારણ કે દરવાજા લગભગ ખુલ્લા હોય, કોઈ તાળા મારતા નહોતા. હવે અંદર પ્રવેશ કરવો હોય તો અંદરના જે કોઈ વ્યક્તિ હોય તેને સૂચના આપવી જરૂરી હતી. એટલે એને પહેલે મોટેથી પૂછે "ઓમ" એટલે અંદર રહેલી વ્યક્તિ એને કહે "ઓમ", ત્યારે એ અંદર આવતો. એવી રીતે આ ઓમકાર જે છે તે અનુમતિ, પરમિશન આપનારો છે, સૂચક છે. જ્યારે કોઈ અન્યને અનુમતિ આપે છે ત્યારે ઓમકાર કહીને એને પ્રગટ કરે છે.

આ અનુમતિ જ સમૃદ્ધિપ્રદ છે. સમૃદ્ધિપ્રદ, તમે કોઈકને મળો છો તો એવી રીતના તો બે જણા મળે તો ફાયદો થાય ને? બેય જણને ફાયદો થાય, એક જણને ના થાય. હંમેશા ફાયદો બંનેને થતો હોય તો એ અનુમતિ જ સમૃદ્ધિપ્રદ છે. આ જાણનારો જે વિદ્વાન ઓમકારની.

ઉપાસના કરે છે એ સંપૂર્ણ કામનાઓની પૂર્તિ કરનારો હોય છે, એટલે કે એના બધા કામ થઈ જતા હોય. પ્રોપર જેને ઓમકારની ખબર પડી ગઈ, એ બધું કરી શકે. ટૂંકમાં એટલું સમજવાનું છે: આખી આ જે સૃષ્ટિ બની છે, તે બ્રહ્મના સંકલ્પથી બની છે. સૃષ્ટિ ઉત્પાદનની પાછળ પણ એની અનુમતિ છે, એટલે સૃષ્ટિ સર્જનની સંમતિથી જ મૂળ કારણ જે વૃદ્ધિ અને સિદ્ધિ અથવા સાધન માટે બ્રહ્મની અનુમતિ પ્રાપ્ત થાય છે. અનુમતિ મળી જાય છે, એ તત્વ અસ્તિત્વમાં આવી જાય છે. ઓમ! ઓમ! તો બ્રહ્મએ અનુમતિ જેને આપેલી છે, ત્યાં ઓમકારો ગુંજે. એટલે એને પરમિશન મળેલી છે, એટલી અસ્તિત્વમાં આવે છે અને જેનું એની પરમિશન પૂરી થઈ જાય, ફટ દઈને અહીંથી ગાયબ થઈ જાય છે. પછી એ જડતું નથી. એટલે કહે છે કે બ્રહ્મની અનુમતિ જ સમૃદ્ધિ છે. બ્રહ્મની અનુમતિ એ જ મૂળ સમૃદ્ધિ છે. ઋષિનું આ કથન જે છે, તે ઘણું માર્મિક છે, આ મર્મયુક્ત છે.

ઓમ અક્ષરથી જ વેદત્રય અથવા ત્રિગુણાત્મક સૃષ્ટિની વિદ્યા, યજ્ઞ આદિ અથવા સૃષ્ટિ સૃજન કર્મમાં પ્રવૃત્ત થાય છે. કર્મની દરેકની શરૂઆત જે કરવી હોય, તે પણ ઓમથી કરતા હોઈએ છીએ આપણે. ઓમ કહીને જ અધ્વર્યુ આશ્રાવણ આદેશ કર્મ કરે. જે અધ્વર્યુ એટલે વેદની અંદર જે યજ્ઞની અંદર મુખ્ય જે બ્રાહ્મણ હોય, તો એ વેદ પોતે મંત્રો ભણે છે અને પછી એ બીજા તેની અંદર આહુતિ આપનારા હોય છે. એટલે એ જ્યારે મંત્ર ભણે, ત્યારે એ આદેશ આપે છે પેલાને કે, "તું હવે આ કર્મ કર આગળનું." એમ, "હું આ મંત્ર ભણ્યો, હવે તું આગળનું કર્મ કર." એટલે, "આહુતિ તું આપ." એમ એ કહેવા માંગે છે. ઓમ કહીને જ હોતા સમસન પાઠ અથવા સ્તુતિ કરે છે અને ઉદગાતા સામગાન આરંભ કરે. આ ઓમકાર અક્ષર રૂપ બ્રહ્મના મહિમા અને રસ હવ્યથી જ બધા જ યજ્ઞના કર્મ એ જ અક્ષર બ્રહ્મની પ્રાર્થના-અર્ચના માટે સંપન્ન કરવામાં આવે છે.

જે એને એટલે એ અક્ષર બ્રહ્મને જાણે છે અને જે જાણતો નથી, એ બંને પણ એના જ માધ્યમથી કર્મ કરે છે. વિદ્યા અને અવિદ્યા યુક્ત કર્મના ભિન્ન ભિન્ન ફળ છે. જે કર્મ વિદ્યા, શ્રદ્ધા અને ઉપાસનાથી યુક્ત બનીને કરવામાં આવે છે, તે વધારે શક્તિશાળી હોય છે. આ એ જ અક્ષર બ્રહ્મની વ્યાખ્યા છે. એટલે ઓમ સાથે જોડાઈને જે કાંઈ કરવામાં આવે છે, તે બધું વધારે શક્તિશાળી છે, વધારે પાવરફુલ છે, એટલે ટકાઉ છે, મજબૂત છે અને લાંબો સમય સુધી ચાલનાર, સારી રીતે ચાલનારું છે, ઇફેક્ટિવ છે બીજાના કરતા.

એક માણસ એમ કહે, "હું જાણું છું," અને પછી એ કામ કરે છે. એક માણસ એ કહે છે કે, "હું જાણતો તો નથી, લેટ મી ટ્રાય." તમને શંકા પડે કે આ પૂરું કરશે તો ખરો કે ભાગી જશે, અધૂરું મૂકી? થાય છે ને એવું? અને પહેલાને તમે નિશ્ચિંત પણે આપી દો, "પતાવી દે છે કે હું જાણું છું." તો આવો ફરક પડે છે. બીજા ખંડની અંદર આગળ કહે છે: પ્રજાપતિના બે સંતાનો, દેવગણ અને અસુરગણ, પરસ્પર યુદ્ધ કરવા માયા. દૈવી સંપત્તિ અને આસુરી સંપત્તિ એટલે એકબીજાની સંપત્તિ જૂટવી લેવા માટે ઝઘડા થવાના છે, થયા. એટલે હવે દેવોએ શું વિચાર કર્યો? "અમે ઉદગીત ઉપાસના કરીશું." એટલે કે, "અમે ઓમકારની ઉપાસના કરીશું. ઓમકારની ઉપાસના કરીને અમે વધારે મજબૂત, પાવરફુલ બની જઈશું અને અમે અસુરોને હરાવી દઈશું." કહે છે એટલે પરમાત્માને પ્રજાસૃષ્ટિના પિતા, સ્વામી, પતિ કહેવામાં આવ્યા છે.

એમનાથી દેવ અને અસુર, પદાર્થ અને પ્રતિપદાર્થ, મેટર અને એન્ટી મેટર, આવા જોડકા પેદા થયા. સર્જક અને મારક બે પ્રવાહ થયા. એક બ્રહ્મ જેને કહેવાય અને એક છે તો શિવ કહેવાય છે, સંહારક. તો એવા એવા બધા મારક પ્રવાહ, પછી સતપ્રવૃત્તિ અને દુષ્પ્રવૃત્તિ, એક કરવાથી સારું થાય, એક કરવાથી બધું ખોટું થાય, એવા બધાની ઉત્પત્તિ થઈ અને એ જ એમના સ્વામી છે. અગર એ એક બની જાય છે, તો ફરીથી એ નિશેષ સૃષ્ટિની પહેલાની સ્થિતિ બની જાય. એટલા માટે બંને પક્ષ પોતાના નિર્ધારિત પુરુષાર્થમાં પ્રવૃત્ત રહે છે. બેલેન્સ ઓફ પાવર જેને કહેવાય, એ મેન્ટેન થવું જોઈએ. ટૂંકમાં, બંને પ્રવૃત્તિની અંદર જો સંહારક શક્તિનો પાવર વધી જાય, તો જે સર્જનાત્મક સૃષ્ટિ જે છે, તે બધી નષ્ટ થવા માંડે, ખતમ થવા માંડે. જો સર્જનાત્મક સૃષ્ટિનું જો વધી જાય, તો એટલું બધું સર્જન થાય, એટલું બધું માસ પ્રોડક્શન જેને કહેવાય, એવું ફૂલ સ્કેલ અને સંહાર થતો નથી, કશું નષ્ટ થતું નથી પ્લાસ્ટિકની જેમ, તો પછી બધું ભરાઈ જાય, ઉભરાઈ જાય ને બધું આમ પુષ્કળ અતિશયને એવું થઈ જાય, તો પણ બેલેન્સ જતું રહ્યું છે એમ કહેવાય છે.

તો બંને સ્થિતિની અંદર છેવટે શું થાય છે? નુકસાની એ આવે છે કે જે સૃષ્ટિ હોય છે, જે તે ફેલ જાય છે કે આ બરાબર નથી. એટલે એને શૂન્ય ચોકડી મારી દેવામાં આવે તરત. એટલે ફરી શું થાય? તો કે એ મૂળ સ્થિતિમાં આવી જાય છે. એટલે કે પાછું ફરી આ બાજુ સર્જનનો પ્રવાહ ચાલુ થાય, આ બાજુ સર્જનનો પ્રવાહ ચાલુ થાય અને પછી સૃષ્ટિ રચના એ પ્રમાણે ચાલ્યા કરે. એટલે બંને પક્ષ પોત પોતાના નિર્ધારિત પુરુષાર્થમાં પ્રવૃત્ત રહે છે. એટલે સુર અને અસુર બંને પ્રવૃત્તિઓ ચાલ્યા જ કરવાની. મનુષ્ય પોતાના સંકલ્પથી ગમે તે પ્રવાહને ફલિત કરી શકે છે. આસુરી પ્રભાવથી બચવા માટે ઉદગીત સાધનાનું વિધાન બતાવેલ. કોઈ એમ કહે કે ભઈ આને ખતમ કરી નાખવો છે. આપે છે ને લોકો સોપારી, ફલાણું, ઢીકણું એવું. અઘોરીઓ પાસે જાય, કોઈ બીજા તાંત્રિકો પાસે જાય કે આ માણસને ખતમ કરી.

હવે એને જો ખબર ના હોય અને પેલી વ્યક્તિ જો ચૂપચાપ ઓમકારની સાધના કરતો હોય, તે એ ઓમકારની સાધના કરનારને તો કંઈ ના થાય, પણ એને ઉપર જે લોકોએ આવું મારણ, વશીકરણ વાળું કંઈ કરેલું હોય ને, એ લોકોની હાલત બહુ ખરાબ થઈ જતી જોયેલી છે મેં. બહુ ખરાબ થઈ. એટલે ઓમ અતિશય પાવરફુલ એવું એક ટૂલ તરીકે પણ તમે એને વાપરી શકો છો. શક્તિ માટે, અર્જન માટે, સર્જન માટે પણ વાપરી શકો છો, વિસર્જન માટે પણ તમે.

વાપરી શકો છો. દાખલા તરીકે, કોઈકનું હિલિંગ કરવું હોય તો હું ઘણી વખતે પેલી બધી એન્ટિટીઓ કાઢી નાખવાની ને બધું કરવાનું હોય તો તે વખતે શું કરતો હતો? ઓમકારથી કરતો હતો કામ અને બહુ સરસ રીતે થઈ જતું તું. હવે જો એને એનર્જાઈઝ કરવું હોય મારે તો પણ હું ઓમથી વાપરતો હતો અને એ પણ કામ બહુ સરસ રીતે થતું. એટલે ઓમના આવા ડ્યુલ, જેને કહેવાય કે, એવા ઉપયોગ છે અને ડ્યુઆલિટીથી ઉપર ઉઠવાનું કામ પણ ઓમ જ કરી આપે છે તમને કે, "આ પણ નહી ને તે પણ નહી" એમ.

હવે એનાથી પણ ઉપર ઉઠતું તો એ પણ તન ને ઓમ કરી આપે છે. એટલે એમણે પછી શું કર્યું ત? કે દેવોએ નાસિકા સ્થિત પ્રાણના રૂપમાં ઉદગીત થને ઉપાસના કરી. આ રીતના ઉપાસના દેવોએ કરી: ઉપર ચડતો સ્વર અને ઓમકારની ઉપાસના, બોલવાનો નહી, નાસિકાથી આવી આવી રીતના થાય. પણ અસુરોએ એ પ્રાણને પોતાના પાપથી ભ્રષ્ટ કરી દીધો.

હવે ક્લાપથી વિંધાવાના કારણે એ પ્રાણ સુગંધ અને દુર્ગંધ બંને ગ્રહણ કરે. દેવોએ શરૂઆત તો કરી, અસુરે એની અંદર ઊંધું મારી આલ્યું. એટલે હવે નાસિકામાં રહેલો જે પ્રાણ છે, તે સુગંધ અને દુર્ગંધ બંને પણ કરે.

પછી દેવોએ શું કર્યું? તો કે વાણીના રૂપમાં ઓમકારની ઉપાસના કરી. બોલીને પણ અસુરીએ પોતાના પાપથી વાણીને ભ્રષ્ટ કરી દીધી. એટલે પાપથી વિંધાવાના કારણે વાણી પણ સાચું અને જૂઠું એમ બંને પ્રકારનું બોલવા લાગી. પહેલા ફક્ત સાચું જ બોલતા હતા.

પછી દેવોએ ચક્ષુરૂપ ઓમકારની ઉપાસના કરી, પરંતુ અસુરોએ પોતાના પાપથી એને પણ ભ્રષ્ટ કરી દીધા. પાપથી ભ્રષ્ટ થઈ જવાને કારણે નેત્ર જોવા યોગ્ય અને અયોગ્ય એવી બંને વસ્તુઓને જોવા માંડ્યા, અત્યારે જુએ છે એમ. એટલે પણ જો વિવેક ના હોય તો એ ત્યાંથી ફેરવતો નથી પોતાનું મોઢું કે, "ભાઈ, આ જોવું અયોગ્ય છે" એમ.

પછી દેવોએ સ્્રોત્રરૂપ ઓમકારની ઉપાસના કરી અને સાંભળવાને શ્રવણ તો ઓમકાર, ઓકારને સાંભળવા માડ્યું એમ. ઇન શોર્ટ, એ લોકોએ જો ઓમકારની કેટલી રીતે ઉપાસના થાય છે એ અહીંયા આગળ ટૂંકમાં સમજાવી દીધું છે. આ બધી વાર્તાઓ છે, પણ એની પાછળ રહેલું રહસ્યને સમજો. પોતાના પાપથી એને ભ્રષ્ટ કરી દીધા. પાપથી વિંધાવાના કારણે સ્્રોત્ર સાંભળવા જેવી, ના સાંભળવા જેવી બધી વાતોને સાંભળી રહે છે.

પછી દેવ દેવોએ મનના રૂપમાં માં ઓમકારની ઉપાસના કરી. ત્યારે પણ અસુરોએ પોતાના પાપથી એને ભ્રષ્ટ કરી દીધું અને પાપથી વિંધાવાના કારણે મન વિચારવા યોગ્ય અને અયોગ્ય એવી બધી જ બાબતો પર વિચાર કરવા લાગ્યું.

અહીં ઋષિએ કેમ કહે છે કે ઇન્દ્રિયોથી સંબંધિત પ્રાણોથી પણ ઉદગીતની ઉપાસના કરી શકાય છે? તમે આંખ વડે ઓમકારને જોઈ શકો છો, કાન વડે તમે ઓમકારને સાંભળવાનું, એવી રીતે નાક વડે તમે ઓમકારને સુંઘવાનું, જીભ વડે સ્પર્શ કર એ કરવાનું, તમે રસ પ્રાપ્ત કરવાનું, એની સ્વાદનું અને આવી રીતના સ્પર્શથી પણ તમે ઓમકારની ઉપાસના કરી શકો.

પરંતુ ચૂકી જવાથી, ભૂલ થવાથી કે બેદરકાર રહેવાથી પાપથી એ ભ્રષ્ટ થાય છે. બોલવાનું હોય આપણે "ઓ", પછી બોલવાનું જ છે "ઓ", પછી પણ "ઓ" આ રીતે અવિરતપણે કરવાનું વાસ્તવમાં. અને ક્યાં એકદમ કોકનો અવાજ આવે, સાંભળો છો, એટલે તમારું ઓમ અટકી જાય અને પછી તમે કો કે "શું છે?" તો તમારું એટલું ભ્રષ્ટ થઈ ગયું એમ કહેવા માંગે છે. ભગ્ન થઈ ગયું, ભાગી ગયું. એટલે પ્રવાહમાં વિક્ષેપ પડી જાય છે.

તો આવું થવાથી શું થાય છે? કે આસુરી પ્રપંચ જે છે, એ મુખ્ય પ્રાણ દ્વારા સાધના કરવાથી નિષ્ફળ બની જાય. તો મુખ્ય પ્રાણથી એની સાધના કરવી જોઈએ ઓમકારની એમ, એ આપણને સમજાવે છે.

પછી દેવોએ મુખ્ય પ્રાણના રૂપમાં ઓમકારની ઉપાસના કરી અને અસુરોએ એને પણ પાપયુક્ત કરવા ઈચ્છ્યું, પરંતુ એની નજીક જઈને એવા ધ્વસ્ત અને નષ્ટ થઈ ગયા કે જેમ કઠણ પથ્થર મજબૂત ચટ્ટાન સાથે ટકરાઈને માટીનું ઢેફું ચૂરચૂર થઈ જાય, તેવી રીતના મુખ્ય પ્રાણ સાથે ટકરાઈને આ બધા અસુરો જે હતા તે બધા ના પ્રયત્નો નષ્ટ થઈ ગયા.

એ રીતે અભેદ ચટ્ટાન સાથે અથડાઈને માટીનું ઢેપું જેમ વેરવિખેર થઈ જાય, એવી રીતે વ્યક્તિ નષ્ટ થઈ જાય છે જે ઉદગીરથના આ રહસ્યને જાણનાર પ્રત્યે પાપયુક્તા આચરણ અથવા દુરવ્યવહાર કરે છે. ખ્યાલ આવ્યો? માણસ ઓમકારની ઉપાસના કરતો હોય તો એની સાથે ઝગડવું નહીં, એની સાથે ગમે તેમ વર્તન કરવું નહીં અને ગમે તેમ બોલવું નહીં. નહી તો શું થાય? નષ્ટ થઈ જાય છે એ વ્યક્તિ પોતે જ એવી રીતે કે જેમ એક મજબૂત ચટ્ટાન સાથે અથડાઈને જેમ ઢેફું ખતમ થઈ જાય છે.

એ મુખ્ય પ્રાણનો ઉપાસક અભેદ્ય ચટ્ટાનને માફક દ્રઢ હોય છે. એટલા માટે આ મુખ્ય પ્રાણ જે છે, તે સુગંધ કે દુર્ગંધ નો અનુભવ કરતો નથી. એ પાપ સાથે જોડાયેલો નથી.

મનુષ્ય જે કાંઈ ખાય પીવે છે, તેના દ્વારા તમામ ઇન્દ્રિયોના પ્રાણોનું પણ એ જ પોષણ કરે છે. અંતકાળે એ પ્રાણ દ્વારા અન્ન ગ્રહણ કરતો નથી, ત્યારે સમસ્ત ઇન્દ્રિયોના પ્રાણોનું પણ ઉત્ક્રમણ થઈ જાય છે અને મોહ ફાટેલું રહી જાય છે.

શરીરમાં રહેલ મુખ્ય પ્રાણ જ્યારે ઉદગીત, એટલે કે ઉચ્ચ શ્રેષ્ઠ ભાવ ઓમકાર સાધનામાં પ્રવૃત્ત થાય છે, તો તે આહારને પચાવતી વખતે પણ એના ઉચ્ચ સંસ્કારોને જાગૃત કરી દે છે. એટલે એને ભોજન બી ફટાફટ પચી જાય છે. એને બધી જ વસ્તુઓમાં સ્પીડ આવવા માટે, કામ થવા માટે બધું જબરજસ્ત રીતે એવું કરી શકતો થતો હોય છે.

ટૂંકમાં, જે પણ કરે, એફિશિયન્સી એની ની વધતી જ જાય છે. આપણે એવું કહી શકીએ: એની એફિશિયન્સીએ અને બીજું આપણે શું કહીએ છીએ કે એની એની વ્યાપકતા વધતી જાય, ત્રીજું એની ડેપ્થ વધતી જાય. આ બધું એક સાથે બનવા માંડે. એ વ્યક્તિ અંદરથી, બહારથી બધી જ રીતે બહુ જ પાવરફુલ બની જાય. એટલા માટે ઓમકારની ઉપાસના કરવી જોઈએ.

હવે એ ઓમકાર પ્રાણોના ના પોષણ ક્રમમાં ઉચ્ચ સંસ્કારો આપે છે અને વિકારોના આક્રમણમાંથી બચાવી લે છે. કોઈ આહારમાં તમારે કોઈ...

દુષ્પ્રભાવ આવી ગયો હોય તો એને નષ્ટ કરી નાખે છે, ન્યુટ્રલાઈઝ કરી નાખે છે, ખતમ કરી નાખે. તમે આમ જુઓ, પહેલા બ્રાહ્મણ ભોજન કરતા હતા ત્યારે "ઓમ, ઓમ, ઓમ, ઓમ, ઓમ" કરીને બોલતા. તેઓ "ઓમ ભુ, ઓમ ભુવ, ઓમ સ્વહ, ઓમ મહ, ઓમ જન, ઓમ તપ, ઓમ સત્યમ" એવી રીતના બોલતા. એવી રીતના તેઓ હંમેશા અપોષણ કરતા અને પછી પોતે અન્ન ગ્રહણ કરતા હતા. તેમાં ત્રણ ઓમકારથી આચમની ગ્રહણ કરે, પાણી પીવે અને પછી ભોજનની શરૂઆત કરતા હતા. તેમાં પહેલા બધા "ઓમ" બોલે, એટલે પછી જે મુખ્ય હોય તે "ઓમ" બોલે, એટલે પછી બધા ભોજન શરૂ કરે.

આ વાત હતી.

હવે અંગીરા ઋષિએ પહેલા મુખ્ય પ્રાણના રૂપમાં ઓમકારની ઉપાસના કરી હતી. એટલે પ્રાણને "આંગીરસ" પણ કહેવામાં આવે છે, કારણ કે એ સંપૂર્ણ અંગોનો રસ અથવા આધાર છે. બધા અંગો જે છે, અવયવો, એને "અંગ" કહેવામાં આવે છે. એનો રસ જે છે તે ઓમકાર છે, તે પ્રાણ છે, મુખ્ય પ્રાણ જે છે તે. એ રીતે બૃહસ્પતિ દેવે પણ મુખ્ય પ્રાણના રૂપમાં ઓમકારની ઉપાસના કરી. તે પ્રાણને પણ "બૃહસ્પતિ" કહેવામાં આવે છે, કારણ કે વાકને "બૃહતી" કહેલ છે અને એના પતિ સ્વામી હોવાના કારણે પ્રાણને "બૃહસ્પતિ" કહેવામાં આવે છે.

આ બીજા દાખલા છે.

આસ્યા આયાસ્ય ઋષિએ પણ પ્રાણના રૂપમાં ઉદગીતની ઉપાસના કરી હતી, જેથી મનુષ્ય આ પ્રાણને "આયાસ્ય" માને છે. કેમ કે આ પ્રાણ આસ્ય અર્થાત મુખથી નિષ્ક્રમણ કરે છે.

આગળ કહે છે, દલભ ઋષિના પુત્ર બક નામના ઋષિએ પણ પ્રાણના રૂપમાં ઉદગીતની ઉપાસના, ઓમકારની ઉપાસના કરી. અને એ ઋષિ નૈમિશારણ્યમાં યજ્ઞ કરનાર ઋષિઓના ઉદગાતા બન્યા. બધા ઋષિઓના વતીએ મંત્રોચ્ચાર તેમને કરવાના હોય, એવી રીતે ઉદગાતાએ ઋષિઓની કામનાઓની પૂર્તિ માટે ઉદગાન કર્યું. જેણે પણ ઉદગીથ સાધના કરી છે, એવા સાધક યજ્ઞ આદિ કાર્યોની સમક્ષ એમના સંકલ્પને અનુરૂપ પોતાના પ્રાણોને તરંગિત કરીને એ જ ભાવોથી સંપૂર્ણ વાતાવરણને ભરી દેવા માટે સમર્થ હોય છે. એટલે તેમને આવા ઉદગાતા કહેવામાં આવે છે અને એ જે બોલે છે તેને ઉદગીત કહેવામાં આવે છે. એટલા માટે તે ઓમકાર પણ છે.

આ રીતે આ તથ્યને જાણનાર જે વિદ્વાન આ અક્ષર બ્રહ્મ ઓમકારની ઉપાસના કરે છે, તે કામનાઓની પૂર્તિ કરનારો હોય છે. એટલા માટે એના બધા કામ સારી રીતે પૂરા થઈ શકે છે.

આ શરીરની આધ્યાત્મિક ઉપાસનાનું વર્ણન છે.

હવે આ શારીરિક એટલે આધ્યાત્મિક ઉપાસના આ છે: ઓમકારને મુખ્ય પ્રાણ સાથે સંયોજિત કરીને ઓમકાર કર્યા જ કરવાનો, કર્યા જ કરવાનો, એવી રીતના.

હવે આદિદૈવિક ઉપાસનાની વાત કરીએ. તપશીલ આદિત્યના રૂપમાં ઉદગીતની ઉપાસના કરવી જોઈએ. તપશીલ આદિત્યના રૂપમાં, જાણે કે આદિત્ય તપ કરવા બેઠેલા હોય તેવા સ્વરૂપે સમજીને તમારે એની ઉપાસના કરવી જોઈએ. એ ઉગીને મનુષ્યો માટે ઉદગાન અર્થાત પ્રાણોનો સંચાર કરે છે. એ જ્યારે ઘરથી આવી રીતના બહાર નીકળે છે, પોતે ઉદય થાય છે, ત્યારથી એ પ્રાણોનો સંચાર કરવાનો ચારે બાજુ ચાલુ કરી દે છે. બધાને ભરપૂર પ્રમાણમાં બધો પ્રાણ આપે છે, સોલર એનર્જી, સોલર તે આપે છે. અને અજ્ઞાન રૂપી અંધકાર અને તેનાથી ઉત્પન્ન થનાર ભયનો નાશ કરે છે. અજવાળું થાય એટલે અંધારું જાય, અંધારું જાય એટલે ભય ના લાગે. અંધારામાં ભય બહુ લાગે. અજ્ઞાન હોય માણસને તો ભય બહુ લાગે. અને જેવું એને જ્ઞાન મળે એટલે અજવાળું થાય, અજવાળું થાય એટલે અંધારું ભાગી જાય, એટલે કે અજ્ઞાન ભાગી જાય.

સિમ્પલ. જે આ પ્રમાણે આ વાત જાણે છે, તે અંધકાર અને દરેક જાતના ભયનો નાશ કરનારો છે.

આટલું સમજાઈ ગયું? પાકું?

ઈશ્વરે આદિત્યને જે પ્રાણ સંપત્તિ આપેલી છે, એને ઉત્કૃષ્ટ પ્રાયોજનો માટે જ પ્રગટ કરે છે. જુઓ, ઈશ્વરના બધા આયોજનો ઉત્કૃષ્ટ હોય છે. પહેલાનું જે આવ્યું હોય એનાથી વધારે સારું, વધારે સારું વર્ઝન જ ઈશ્વર હંમેશા બહાર પાડ્યા કરે છે. એને આદર્શ માનીને પોતાના પ્રાણોને ગતિ આપનારો સાધક સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. પોતાના પ્રાણોને ગતિ આપવી જોઈએ, પણ કઈ દિશામાં ગતિ આપવાની? એ પણ સહજ છે: ઉદગીતની સાધના કરીને એને ગતિ આપવાની છે. બીજી બધી બાબતોમાં જો એને પ્રાણોની ગતિ કરી, તો પછી બહુ ઝડપથી પૂરો થઈ જાય. એનો પછી ક્ષય થઈ જાય, એની ઊર્જા ખતમ થઈ જશે, ખતમ. અને આ તો ઉત્તરોત્તર વધતી જાય છે, કારણ કે દેવો પોતે પણ એમ કહે છે કે અમે ઉદગીતની ઉપાસના કરીને શક્તિશાળી બન્યા. હવે આ તો એક ફેક્ટ છે, તે પ્રમાણે દરેક જણ કરી શકે છે.

આ પ્રાણ અને સૂર્ય બંને સમાન છે. આ પ્રાણ, સૂર્ય અને બ્રહ્મ સમાન છે. તમે એને એવી રીતે જુઓ: અહીં ત્રીજો જે ગેરાજર પોર્શન બતાવે છે તે આ છે, જે હંમેશા આ બેની પાછળ હોય જ છે. પ્રાણ પણ બ્રહ્મ વગર હોઈ શકે નહીં અને સૂર્ય પણ બ્રહ્મ વગર હોઈ શકે નહીં. આ પ્રાણ ઉષ્ણ છે અને સૂર્ય પણ ઉષ્ણ છે. આ પ્રાણને સ્વર કહે છે અને સૂર્યને પણ સ્વર અથવા અસ્તકાળમાં પ્રત્યસ્વર કહેવામાં આવે છે. તેથી પ્રાણ અને આ સૂર્યરૂપ ઉદગીત ઓમકારની ઉપાસના કરવી જોઈએ.

શરીરમાં રહેલા વ્યાન નામના પ્રાણના રૂપમાં ઉદગીતની ઉપાસના કરવી જોઈએ. શ્વાસ લો, ઓમકાર કરો, હોલ્ડ કરો અને પછી અનુભવ કરો કે આના બધા જ કિરણો તમારા આખા દેહમાં ચારે બાજુ વ્યાપી રહ્યા છે. વ્યાન વાયુ આખા દેહમાં વ્યાપેલો છે. એના સાથે સાથે એ બધા જ કિરણો આમ જાણે કે તમારા આખા દેહમાં પસાર થઈ રહ્યા છે, એવી રીતના તમારે જોવું જોઈએ. તો શરીરમાં રહેલા વ્યાન નામના પ્રાણના રૂપમાં ઉદગીથની ઉપાસના કરવી જોઈએ.

મનુષ્ય શ્વાસ દ્વારા જે અંદરનો વાયુ બહાર કાઢે છે, તે પ્રાણ છે. બહારનો વાયુ જે અંદર ખેંચે છે, તે અપાન વાયુ છે. આ અપાન છે. ખરેખર તો જે રેચક છે તે પ્રાણ છે અને પૂરક છે તે અપાન છે. સમજાઈ ગયું? જે પ્રાણ અને અપાનની સંધિ છે, તે વ્યાન છે. વ્યાનની સંધિ કઈ બે સ્થળે થશે? કુંભક જ્યાં થયો છે તે.

વ્યાન વાયુ છે એમ કહે છે, અને વ્યાન ખાલી છે, તથા વ્યાન જ વાણી છે. એટલા માટે મનુષ્ય જ્યારે બોલે છે, ત્યારે એ પ્રાણ કે અપાનની ક્રિયા કરતો નથી. જ્ઞાન વાયુ છે, એનો ચાલ્યા જ કરે અવિરતપણે; જેટલો સમય એ બોલતો હોય, ત્યાં પ્રાણ તત્વની પ્રાણ-અપાન ક્રિયાઓ સ્વયંસંચાલિત છે, ઓટોમેટિક છે. ઇનહેલેશન-એક્સેલેશન એકની પાછળ એક ચાલ્યા જ કરે, ધક્કામુક્કી.

જ્યારે વ્યાનમાં શું થાય છે? સંકલ્પપૂર્વક તમે પ્રાણ રોકો છો. પ્રાણ નિયોજન દિશા વિશેષમાં થાય છે, ચોક્કસ ડાયરેક્શનમાં તમે લઈ જાવ છો. જ્ઞાન વાયુનો જ્યારે ઉપયોગ કરીને પ્રાણનો ઉપયોગ કરો છો, સાધનાક્રમમાં પ્રાણને સંકલ્પપૂર્વક 'ઉત્ત' એટલે કે ઉચ્ચ આદર્શોની દિશામાં તરંગત કરવા એ ઉદગીથ છે. અને ઉપર ઉઠાવવા વાનું છે કામ કે ઉચ્ચ આદર્શ સર્વોચ્ચ શું છે? તો કે બ્રહ્મ છે. બસ, ત્યાં સુધી પહોંચડવાનું છે એને. સીધી વાત, આપણા માટે તો આટલી જ બરાબર.

આ ક્રિયા પ્રાણ અને અપાનનો રોધ કરીને કરવામાં આવે છે. આગળના મંત્રોમાં આ વિષયને વધારે સ્પષ્ટ કરેલો છે. તો વ્યાન વાયુને તમારે સ્તંભ કરી, અને ચારે બાજુ આ ઉદગીતનો જ ઉપયોગ કરવાનો છે, દરેક ડાયરેક્શનમાં ફેરવવા માટે. જ્યાં છો ત્યાંથી ઉપર ઉઠવું છે, તો પણ ઓમકારનો જ ઉપયોગ કરવાનો છે.

એવી રીતે કહે છે કે જે વાણી છે, એ જ 'રૂક' છે. એટલા માટે જ મનુષ્ય શ્વાસ પ્રકાશ પ્રશ્વાસની ક્રિયા ન કરતા છતાં પણ 'રૂક'નું ઉચ્ચારણ કરે છે, પોતે વાણી બોલી શકે છે. જ્યારે બોલી રહ્યો છે, ત્યારે શ્વાસ પણ લેતો નથી અને ઉચ્છ્વાસ પણ બહાર કાઢતો નથી હોતો; એટલો ટાઈમ સસ્પેન્ડ હોય છે.

જે 'રૂખ' છે, એ જ 'સામ' છે. કારણ કે જે બોલી રહ્યો છે, તેની પાછળ પ્રાણના તરંગો છે. અત્યારે હવે પ્રાણ ડાયરેક્ટલી નથી વપરાતો, પણ એની પાછળ એના તરંગો રહેલા છે, ત્યારે એ બોલાય છે. તેથી મનુષ્ય શ્વાસ પ્રશ્વાસની ક્રિયા ન કરવા છતાં પણ સામગાન કરી શકે. સૂક્ષ્મ થઈ ગયો છે પ્રાણ, એની પાછળ અપાન એ પણ સૂક્ષ્મ થઈ ગયો; માટે એ બોલી શકે છે, નહિતર બોલાય જ નહીં એનાથી.

અને જ્યારે નથી બોલતો, ત્યારે આ ચાલુ છે એનું. ત્યારે પ્રાણ જે છે એ અને અપાન એ ચાલુ જ છે. એટલે પહેલો અપાન આવે છે અને પ્રાણ જાય છે આમ બહાર, એવી રીતના એને સમજવાનું છે.

એ સિવાય બીજા જે જે પરાક્રમયુક્ત કર્મ છે, જ્યાં પણ તમને પુરુષાર્થ, કર્તવ્ય, કંઈક પરાક્રમ, કંઈક કરવાનું હોય. માનો, તમને એકદમ કોઈક બહુ વજનદાર વસ્તુ ફંગોળી દીધી હોય, કોઈક તમારે એને પકડી રાખવાની આવી હોય, એક સેકન્ડ માટે તમારો શ્વાસ ત્યારે રોકાઈ ગયો હશે. સમજો, કોઈ જબરજસ્ત જોરથી પેટમાં મુક્કો મારે, તો તે વખતે બી તમે જોશો કે તમારો શ્વાસ રોકાઈ ગયો હશે. તો આવા પરાક્રમવાળા જે કંઈ બાબતો હોય, તો જોવાનું. દાખલા આપ્યા તમને એક-બે કે જેમાં અગ્નિમાં મંથન એટલે કે કોઈ વિશિષ્ટ લક્ષ્ય સુધી દોડવું. એ જમાનામાં આવું બધું હતું. દરઢતાથી ધનુષ્યને ખેંચવું, આ બધા કર્મોને પણ મનુષ્ય શ્વાસ-પ્રશ્વાસને રોકીને જ કરે છે.

અત્યારે પહેલા સ્નાઈપરો પણ આમ મોટી બંદૂક લઈને બેઠા હોય. આંખો બંધ કરીને આમ આમ કરીને શ્વાસ એમનો બિલકુલ બેલેન્સ કરી દેશે. એકદમ સરસ રીતે ફાઈન થઈ ગયા પછી આમ ધીમે રહીને શ્વાસને અને પછી રિલેક્સ થયા પછીથી એવું આ ટ્રિગર દબાવે, ભરાણને બહાર રોકી રાખ્યા પછી. એટલે બિલકુલ શાંત સ્થિતિ હોય છે એની તે વખતે પણ. ત્યારે એ ગો ટ્રિગર દબાવે છે અને પેલો ત્યાં નિશાન વીંધીને કાઢે, એ કેટલા મીટર દૂર હોય ત્યારે! તો આવા બધા જ પરાક્રમી કર્મો જે છે, તે બધા મનુષ્ય શ્વાસ-પ્રશ્વાસને રોકીને જ કરે છે.

તેથી વ્યાનના સ્વરૂપમાં જ ઉદગીતની ઉપાસના કરવી જોઈએ. એટલે શ્વાસ-પ્રશ્વાસને રોકીને જે ઉદગીતની ઉપાસના કરને, ઓ શ્વાસ નથી લેવાનો અને સાથે સાથે જોવાનું છે કે આ બધી ડાયરેક્શનમાં જઈ રહ્યો છે વ્યાન વાયુ. જ્યાં જ્યાં વ્યાપેલો છે, ત્યાં બધે જ એ જઈ રહ્યો છે. ઉદગીત તમારો એમ કહે છે.

ઉદગીત શબ્દના અક્ષરોથી પણ ઉદગીતની ઉપાસના કરવામાં આવે છે. 'ઉત્ત' એ પ્રાણનો પર્યાય છે, કારણ કે પ્રાણની શક્તિથી પ્રાણી કાર્યરત બને છે. વાણી જ 'ગી' છે, એટલે વાણીને 'ગીરા' પણ કહેવામાં આવે છે. અને 'થ' અક્ષર અન્ન છે, કારણ કે અન્નના આશ્રયથી સંપૂર્ણ પ્રાણી સ્થિત અને જીવિત છે.

એટલે ઉદગીથની સાધનાથી શરીરમાં, ઇન્દ્રિયોમાં રહેલા અન્નરૂપ પ્રાણ, કર્મમાં વ્યક્ત પ્રાણ (વ્યાન), અથવા ઉર્ધ્વગતિ આપનાર મુખ્યપ પ્રાણ – એમ ત્રણેયની સાધના અનિવાર્ય છે. જો, આ બહુ અગત્યનું અહીં કહી દીધું છે.

ઉદગતની સાધનામાં શરીરની ઇન્દ્રિયોમાં રહેલો અન્નપ પ્રાણ જે છે (આંખની સ્વાભાવિક શક્તિ), કર્મમાં વ્યક્ત પ્રાણ એટલે કે વ્યાન (કઈ પણ કરો છો તમે શ્વાસ રોકીને પછી કર્મ કરો છો તે), અને ઉર્ધ્વગતિ આપનારા મુખ્ય પ્રાણ – એ ત્રણેયની સાધના અનિવાર્ય છે.

પ્રકૃતિમાં પણ વિભિન્ન રૂપોમાં ધારક, વ્યક્ત અને ઉન્નાયક પ્રાણના પ્રવાહોના સંયોગથી ઉદગીત સાધનાનો મર્મ આગળ હવે કહેવામાં આવે છે.

ઊંચે હોવાથી દ્યૌ જ 'ઉત્ત' છે. અંતરિક્ષ છે તે 'ગી' છે, અને પૃથ્વી જે છે તે 'થ' છે. આદિત્ય જ 'ઉત્ત' છે, વાયુ જ 'ગી' છે અને અગ્નિ જ 'થ' છે. ઋગ્વેદ જ 'ઉત્ત' છે, યજુર્વેદ જ 'ગી' છે અને સામવેદ 'થ' છે.

જે વિદ્વાન ઉદગીથના આ અક્ષરના તત્વને આ પ્રમાણે જાણે છે, તેમના માટે વાણી વેદોનું રહસ્ય પ્રગટ કરી દે છે. અને એ ભોગોને પ્રાપ્ત કરનારો તથા ભોગવવાની શક્તિવાળો હોય છે.

આગળ એ પણ કીધું કે ઉદગીતનો સાધક સફળતા માટે પોતાના ભાવોને કેવો કરે છે? એકનિષ્ઠ રાખે છે. સામગાન-સ્તુતિગાન કરનારાની પણ ભાવસાધના, આત્મસાધનાનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ કરે છે.

તો પોતાના ઈચ્છિત શ્રેષ્ઠ ધ્યેયની ઉપાસના કરવી જોઈએ. એનાથી નિશ્ચયપૂર્વક અભિષટ કામનાઓની સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. ઉદગાતા જે સામ દ્વારા ઉપાસના કરવાનું ઈચ્છે છે, એ એ જ સામનું હંમેશા ચિંતન.

કરે, કોઈપણ રીતે ઓમકારનું તમે સામને સાથે રહીને ચિંતન કરી શકો છો. એ સામ જે રૂચામાં હોય છે, એ રૂચાનું, એના ઋષિનું, એના દેવતાનું ચિંતન પણ ઉદગાતાએ કરવું જોઈએ.

એટલે, એટલે હંમેશા પહેલા 'ગાયત્રી છંદ', 'ફલાના ઋષિ', 'ફલાણા દેવતા' એમ એવી રીતના કરીને એની ઉપાસના કરવાનું જે વિધાન વેદની અંદર ગોઠવવામાં આવ્યું છે, તેનું કારણ પણ આ છે. આ બધાને સાથે રાખીને જ આપણે કામ કરવું હોય છે.

એ ઉદગાતા જે છંદ દ્વારા સ્તુતિ કરતા હોય, એ છંદનું ચિંતન કરો. જે સ્ત્રોતોથી, સ્તોત્રોથી, થી સ્તુતિ કરતા હોય, એ સ્તોત્રોનું ચિંતન કરો. એ જે દિશાઓની સ્તુતિ કરતા હોય, એ દિશાઓનું ચિંતન કરો.

અંતમાં પોતાના આત્મ સ્વરૂપનું, પોતાની કામનાઓનું ચિંતન કરીને પ્રમાદ રહી સ્તુતિ કરે. જે કામનાની પૂર્તિ માટે એ પરમાત્માની સ્તુતિ કરે છે, એ ખૂબ જ ઝડપથી ઈષ્ટફળ આપનારી બની જાય છે. આ સકામ જેને પણ સાધના કરવી છે, તેના માટેનો આ એક અહીં આગળે રસ્તો આપ્યો છે.

બરાબર છે. ઓકે, વી ટેક અ બ્રેક ફોર 5-10 મિનિટ્સ.