ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૭૭

ૐ બ્રહ્માનંદમ પરમ સુખદમ, કેવલમ જ્ઞાન મૂર્તિ, દ્વંદ્વાતીિતમ ગગન સદૃશમ, તત્વમસ્યાદિલક્ષમ. એકમ નિત્યમ વિમલ મચલમ, સર્વદી સાક્ષી ભૂતમ, ભાવાતીતમ ત્રિગુણ રહિતમ, સદગુરુ તમ નમામિ, સદગુરુ તમ નમામિ.

આવી રીતે પ્રાર્થનાપૂર્વક શિબી પુત્ર સત્યકામે પણ મહર્ષિ પીપલાદ પાસે જઈને કહ્યું, "હે ભગવન, એ જણાવવાની કૃપા કરો કે જે મનુષ્ય જીવનભર, મરણ પર્યંત ઓમકારનું ધ્યાન કરે – ઓમકારનું ઉચ્ચારણ નહીં, ઓમકારનું ધ્યાન કરે – એ આના એટલે કે ઓમકારની ઉપાસના દ્વારા કયા લોક પર વિજય પ્રાપ્ત કરે છે?"

મહર્ષિ પીપલાદે કહ્યું, "હે સત્યકામ, આ ઓમકાર નિશ્ચિત રૂપે પરબ્રહ્મ અને અપરબ્રહ્મ છે. એ પરબ્રહ્મ પણ છે અને અપરબ્રહ્મ પણ, એમ બંને છે: વ્યક્ત અને અવ્યક્ત. જેથી જે વિદ્વાન તેને આ રીતે જાણે છે, એમાંથી કોઈ એક બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરી લે. એ સાધક જો એક માત્રાવાળા ઓમકારનું ધ્યાન કરે, તો તેના માધ્યમથી એ અત્યંત ઝડપથી આ જગતને પ્રાપ્ત કરી લે. ત્યાં એ બ્રહ્મચર્ય, તપ અને શ્રદ્ધાથી સંપન્ન થઈને, પરિપૂર્ણ બનીને મહિમાવાન થાય છે."

અહીંયા જે માત્રાની વાત કરીએ છીએ તે કેવું છે કે એક ચપટીથી આપણે આમ કરી અને પછી આપણા આ જે ઢીંચણ છે, ગોઠણ, તે આપણે બેઠા હોઈએ તેના ફરતે આપણે એક વખત હાથ ફેરવીએ એટલો સમય. એટલે એવરેજ પાંચ થી સાત સેકન્ડ વચ્ચેનો ગાળો. તેને એક માત્રા અહીંયા માપ આપવામાં આવ્યું છે. એટલે એટલા સમયવાળા ઓમકારનું ધ્યાન કરે તો એના માધ્યમથી અત્યંત ઝડપથી આ જગતને પ્રાપ્ત કરે છે. આ જગતને પ્રાપ્ત કરી લેવાનો અર્થ શું છે કે અહીંયા જે કંઈ કરવા યોગ્ય હોય, પ્રાપ્ત કરવા યોગ્ય હોય, એ બધું એના માટે સુલભ, સરળ બની જાય છે અને એવી રીતે એ અહીંયા સફળ વ્યક્તિ બને છે.

અગર એ દ્વિમાત્રિક, એટલે સાત દૂન ચૌદ સેકન્ડ, ઓ દ્વિમાત્રે, તો એને યજુર્વેદના મંત્ર અંતરિક્ષમાં રહેલા સોમ લોકમાં લઈ જાય છે. ત્યાં સોમલોકમાં વિભૂતિઓનો અનુભવ કરીને ફરીથી પાછો તે મૃત્યુલોકમાં પાછો આવે છે. એટલે એની રેન્જ એટલે સુધીની છે લઈ જવાની.

આગળ કહે છે, "એ પુરુષ ત્રિમાત્રિક ઓમકાર દ્વારા સાધના કરે, એ તેજોમય સૂર્યલોકને પ્રાપ્ત થાય છે." એટલે કે ત્રિમાત્ર, સાત તરી એકવીસ સેકન્ડ સુધી ઓમકારને જો એ હોલ્ડ કરી રાખે છે, પકડી રાખે છે, એવી રીતની એ જો સાધના કરે છે તો શું થાય? તો કે તેજોમય સૂર્યલોકની અંદર એ જાય છે અને પછી પાછો આવે, મૃત્યુલોકમાં આવવું પડે છે. આ બધાને જો એવી રીતે બધા પાપોમાંથી એ મુક્ત થઈ જાય, સામ મંત્રો દ્વારા એને બ્રહ્મલોકમાં પહોંચાડવામાં આવે. આ વિદ્વાન જીવન ધનથી પણ શ્રેષ્ઠ સમસ્ત શરીરોમાં રહેલા, પ્રવેશેલા, હૃદયમાં રહેલા પરમાત્માનું એ દર્શન કરે છે.

આ બે શ્લોક આ તથ્યની પુષ્ટિ કરે છે: ઓમકાર મંત્રની ત્રણેય માત્રાઓ અલગ અલગ હોવા છતાંય પરસ્પર સંબંધિત છે. એટલે મૃત્યુથી યુક્ત છે, એ ધ્યાન માત્રામાં વપરાય છે, ધ્યાન પ્રક્રિયામાં વપરાય છે અને પરસ્પર એવી છે કે જેનો પ્રતિકૂળ રૂપમાં પ્રયોગ કરવામાં આવેલો નથી. તેથી તેમને બહાર, અંદર અને વચ્ચેની ક્રિયાઓમાં સારી રીતે પ્રયુક્ત કરનારો વિદ્વાન પુરુષ દ્રઢ સંકલ્પવાળો થઈ જાય છે, જે ક્યારેય પણ વિચલિત થતો નથી. તો ઓમકારનો પ્રયોગ કોઈપણ કાર્યની શરૂઆતમાં અથવા અંતે અથવા મધ્યમાં ગમે ત્યાં તમે પ્રયોગ કરી શકો છો, પણ ઓમકારનો પ્રયોગ આવી રીતે જે કરવાનું યથાર્થ જાણે છે, તે વ્યક્તિ આ કાર્યોની અંદર વધારે સારી રીતે સફળ થતો જોવાય છે.

એકમાત્રિક ઓમકારની સાધના દ્વારા સાધકને ઋગ્વેદની રૂચાઓ આ લોકની પ્રાપ્તિ કરાવે છે. દ્વિતીય ઓમકાર સાધનાથી દ્વિમાત્રિક યજુર્વેદના મંત્ર અંતરિક્ષ લોકની અને ત્રિમાત્રિક ઓમકાર સાધના દ્વારા શામવેદના મંત્ર તેને ત્રીજો લોક એટલે કે બ્રહ્મલોકની પ્રાપ્તિ કરાવે છે, એવું વિદ્વાનો જાણે છે. એ ઓમકાર મંત્રનો આશ્રય લઈને વિદ્વાન એ પર બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત કરે છે જે શાંતિપૂર્ણ, અજર, અમર, ભય રહિત અને સર્વોત્કૃષ્ટ છે.

આગળ પછી કહ્યું, છઠ્ઠો પ્રશ્ન એના પછી ભરદ્વાજ ઋષિના પુત્ર સુકેશાએ મહર્ષિ પીપલાદની પાસે આવીને કહ્યું કે, "હે ભગવાન, કૌશલ દેશના રાજપુત્ર હિરણ્ય નાભે મારી આ નજીક આવીને મને જે પ્રશ્ન કર્યો હતો, એને હું આપની પાસે નિવેદન કરું છું. 'હે ભારદ્વાજ, શું આપ સોળ કળાઓથી પરિપૂર્ણ પુરુષના વિષયમાં જાણો છો?' મેં એ રાજકુમારને કહ્યું કે હું એને જાણતો નથી. અગર હું જાણતો હોત તો આપને કેમ ના બતાવું? જે વ્યક્તિ જૂઠું બોલે છે, એ સૂળ સુકાઈ જાય છે. તેથી હું જૂઠું બોલી શકતો નથી." જો એ જમાનાની અંદર કેટલી આમ આખી વાત હતી એ જુઓ. "ત્યારબાદ એ રાજકુમાર ચૂપચાપ રથ પર આરૂઢ થઈને ચાલ્યો ગયો. તો હવે અમારું સમાધાન કરો કે એ પુરુષ ક્યાં રહે છે જેના વિષયમાં એ રાજકુમારે મને પૂછ્યું હતું."

ત્યારે આચાર્ય પીપલાદે કહ્યું કે, "હે સૌમ્ય, જે પુરુષમાં સોળ કલાઓ ઉત્પન્ન થાય છે, એ આ શરીરની અંદર જ વિદ્યમાન છે. એ દેહમાં રહેલા પુરુષે જ ચિંતન કર્યું કે કોના નીકળી જવાથી હું નીકળી જઈશ અને કોના પ્રતિષ્ઠિત થઈ રહેવાથી હું પ્રતિષ્ઠિત થઈશ? તો એ પુરુષે સૌથી પહેલા પ્રાણનું સર્જન કર્યું. ત્યાર પછી પ્રાણથી એને શ્રદ્ધા, આકાશ, વાયુ, જ્યોતિ અને જળ, પૃથ્વી, ઇન્દ્રિયો, મન અને અન્નને સર્જન કરવામાં આવ્યું. હવે અન્નમાંથી પાછું શું થાય છે? તો કે વીર્ય, તપ, મંત્ર, કર્મ, લોક અને નામ. આ બધું મળીને સોળ કળાઓની રચના થઈ છે. તો જે રીતે નદીઓ વહેતી વહેતી સમુદ્રને મળી જાય છે અને એમાં જ વિલીન થઈને પોતાના નામરૂપ નષ્ટ કરીને બધી સમુદ્ર જેમ બની જાય, એવી રીતે સદા સર્વદ્રષ્ટા પરમપુરુષની આ સોળ કળાઓ છે. પરમપુરુષની સોળ કળાઓ એ પરમપુરુષમાં જ વિલીન થઈ જાય છે.

એટલે કે પરબ્રહ્મની અંદર બધું જ વિલીન થઈ જાય છે, બ્રહ્મની અંદર બધું વિલીન થઈ જાય છે."

આત્માની અંદર બધું જ વિલીન થઈ જાય છે. સોળે સોળ કલ તો એના નામરૂપ પણ નષ્ટ થઈ જાય છે અને એ પુરુષ જ કહેવાય છે તે વખતે. ત્યારબાદ એ પુરુષ કલારહિત અને અમર છે. આ તથ્યના પ્રતિપાદન રૂપ આ શ્લોક છે.

કોઈ માણસ હોય, નાનકડો છોકરો... અમારા ટાઈમમાં તો આવું થતું હતું એટલે તમને કહું કે કોઈ કંઈક જરા વધારે એક્સ્ટ્રા સ્માર્ટ થતો હોય, તો શું કહીએ એને? "એ તો કલાકાર છે," સમજાય? બધાને પાસે કળા હોય, પણ આ કળાકાર છે એટલે કળાનો કરનારો. કેટલા કરવી એટલે કલાઓ કર્યા જ કરે એમ. આવી બધી એમ. હવે 64 કલાઓની પણ એક વાત છે. આ 16 કળાઓની વાત છે, બરાબર? 64 કલાઓ, 64 બધી અલગ અલગની આર્ટ, ક્રાફ્ટ એ બધું છે. શું? પેઇન્ટિંગથી માંડીને, ડાન્સિંગથી માંડીને, ડ્રામા કરું, કંઈ પણ કરો, એ બધું જે કાઈ છે એવું બધું 64 છે એનું એ બહુ મોટું લિસ્ટ. પણ આ 16 કળાઓ જે છે તે કઈ છે? શ્રદ્ધા, આકાશ, વાયુ, જ્યોતિ, જળ, પૃથ્વી, ઇન્દ્રિયો, મન અને અન્ન. અને અન્નથી પછી વીર્ય, તપ, મંત્ર, કર્મ, લોક અને નામ. એટલે આવી 16 કળાઓ છે.

તો આવી 16 કળાઓ પછી છીટે શું થાય છે? મનુષ્ય જીવનની અંદર આ બધી કામ લાગે છે, વ્યવહારિક જગતની અંદર બધી જ કળાઓ. પરંતુ જેવું તમે પછી આત્મપ્રાપ્તિના લક્ષની અંદર જાવ છો, એટલે આ બધી કળાઓ વિલીન થવી જોઈએ. 16 કળાઓ પ્રગટ તો કરી, હવે તમારે એ બધી અપ્રગટ કરવાની છે અને વિલીન કરવાની છે. અને પછી આત્માની અંદર પ્રવેશ પ્રાપ્ત થશે. હજી અડધી કળાઈ જ્યાં સુધી બાકી રહી ગઈ હોય, ત્યાં સુધી અહીંયા ગડેલ પાછા આવવું પડે. મૃત્યુલોકમાં આવવાનું કોઈ કારણ બાકી રાખવાનું કોઈ કારણ રહેતું નથી, જો આત્માની અંદર પ્રવેશ પામવો હોય તો.

આવી રીતે મહર્ષિ પીપલાદે કહ્યું આગળ કે જેમ રથની નાભીમાં, એટલે કેન્દ્રમાં, જેમ આરા લગાવેલા છે, તે પ્રમાણે પરમપુરુષ પરમેશ્વરમાં સમસ્ત કળાઓ સમાયેલી છે. "એ જ્ઞાતવ્ય જાણકાર પુરુષને ઓળખો, જેથી મૃત્યુ તમોને વ્યર્થ વ્યથા પહોંચાડી શકશે નહી." તદુપરાંત, "આ પરબ્રહ્મના વિષયમાં હું આટલું જ જ્ઞાન ધરાવું છું, એ સિવાય બીજું કંઈ જ નથી," એમ કરીને પીપલાદ ઋષિએ હાથ જોડી દીધા બધાને કે, "હું આટલું જ જાણું છું, એનાથી વિશેષ નહી."

તદુપરાંત, ઋષિઓએ એમની, મહર્ષિ પીપલાદની, અર્ચના કરતા કરતા કહ્યું: "આપ અમારા પિતા છો, કારણ કે આપે અમોને અવિદ્યા-અજ્ઞાનમાંથી ઉગારી લીધા છે." એ પિતા સમાન બની જાય છે, અજ્ઞાનમાંથી જે ઉગારી લે. "આપ પરમ ઋષિ છો અમારા. આપને નમન છે, નમન છે, નમન છે."

ૐ સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ, સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ, સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્ષ્યો અરિષ્ટનેમિઃ, સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્દધાતુ. ૐ શાંતિ: શાંતિ: શાંતિ: ૐ.

હવે જે આ ઉપનિષદ છે, એ માંત્રિકો ઉપનિષદ કહેવામાં આવે છે. એ શુક્લ યજુર્વેદ સાથે સંબંધિત છે. અહીં ઉપનિષદકાર કહે છે કે આ જીવાત્મા સ્વયંને પરમાત્માનો અંશ અનુભવવા છતાય એને સહજ રીતે, સરળ રીતે જોઈ શકતો નથી. જ્યારે દેહાશક્તિ તથા દેહાભિમાન રૂપી અહંકાર-અંધકાર દૂર થાય, ત્યારે જ એને જોઈ શકવો સંભવ બને. એટલે હરડલ કઈ છે? બે વસ્તુઓ: એક તો કે દેહની અંદર રહેલી આસક્તિ અને બીજું દેહ વિશેનું અભિમાન કે "હું દેહ છું અને આ દેહ મારો છે." આ બે વસ્તુઓ નડે માણસને. એ અંધકાર છે. એ દૂર થતા પછી આપણે આત્માને જોઈ શકીએ.

સામાન્ય રીતે લોકો અવિનાશી અને અવિચલ માયાનું જ ધ્યાન કરે છે. સામાન્ય રીતે લોકો માયાનું જ ધ્યાન કર્યા કરતા હોય કે, એટલે માયાને ધ્યાન કરે તો માયાને પ્રાપ્ત થાય અને માયાના વસમાં જ રહેવું પડે. માયા તો કોઈને પોતાના વસમાં થવા દેતી નથી. એક જ જે આત્માને જાણે છે, તે માયાને વશ થતો નથી. એમાં સમવ્યાપ્ત હંસરૂપ એ પરમાત્માનો અનુભવ કરવો આવશ્યક છે. એને જ વ્યક્ત, અવ્યક્ત, દ્વૈત, અદ્વૈત, સૂક્ષ્મ અને વિરાટ રૂપોમાં ગાવામાં આવેલા છે. આ બધા મંત્રોનું રહસ્ય એ બ્રહ્મ જ છે. શું કીધું? બધા મંત્રોનું રહસ્ય છેવટે શું છે? તો કે બ્રહ્મજ છે.

ઋષિઓ એને બ્રહ્મચારી થાંભલાની જેમ અડગ સંસાર રૂપમાં ફલિત થનારા તથા વિશ્વ સકટને, એટલે આ વર્લ્ડની જે ગાડી છે, છેવ્ડ રૂપી ગાડું, તેને ખેંચનારા એવું એને કહે છે.

પૂર્ણમદ: પૂર્ણમિદમ: પૂર્ણાત પૂર્ણમુદચ્યતે. પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષયતે. ૐ શાંતિ: શાંતિ: શાંતિ: ૐમ.

અષ્ટપાદં શુચિહંસં ત્રિસૂત્રમ્ અણું અવ્યયમ્. આ ચરણોવાળા, પવિત્ર સ્વરૂપ હંસ પરમાત્મા રૂપ, ત્રિસૂત્ર એટલે વ્યષ્ટિ, સમષ્ટિ અને તદુમય રૂપ વાળા, અત્યંત સૂક્ષ્મ, અવ્યય અને દેદિપ્યમાન એ પરમાત્મ ચેતનાને અમુ હું ભક્તિ, જ્ઞાન અને કર્મ, ત્રણેય માર્ગોથી સર્વત્ર અનુભવ કરીએ છીએ. પરંતુ જોઈ શકતા, જો કે એ પરમાત્મ ચેતના નિર્ગુણ છે. એનામાં કોઈ ગુણ નથી, પણ કયો? પ્રાકૃતિક કોઈ પણ ગુણ નથી. પોતાના સ્વગુણોથી તો એ ભરપૂર છે, અનંત ગુણ. જય સચ્ચિદાનંદ! તો પણ એ ગુણ રૂપી ગુફામાં છુપાયેલો છે, સમાયેલો છે.

સામાન્ય પુરુષ મોહ વગેરેથી સંમોહિત અવસ્થાજન્ય અંધકારમાં મગ્ન રહે છે. તો કેટલા એકદમ એપ્ટ શબ્દો વપરાયા છે અહિયા આગળ! સામાન્ય જન મોહ વગેરેથી સંમિત, એટલે મોહ એટલે એમાં કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મતસર બધુ આવી ગયું. એનાથી સંમોહિત થઈને જાણે એમ હિપ્નોટાઈઝ થઈ ગયો છે એવી રીતના. અવસ્થાજન્ય એટલા સમય પૂરતી અવસ્થા પેદા જે થઈ છે, તેટલા ટાઈમ પૂરતો તે શેમાં રહે છે? અંધકારમાં મગ્ન રહે છે. જાણે અંધકારમાં માં ડૂબી ગયું હોય એવી રીતનું થાય.

એક બહુ સરસની વાત હમણાં જ મેં જાણી તી કે આપણે ત્યાં એક બહુ સરસ જાદુગર થઈ ગયા, કેલાલ, બહુ વર્ષો પહેલા એમ. આમ તો કાંતિલાલ કે એવું જ કઈક નામ હતું કદાચ. બહુ વર્ષો પહેલા એમને કેવો એક શો કર્યો હતો? તે વખતે એને શરૂઆતની અંદર જ ઓડિયન્સમાંથી એક વ્યક્તિને બોલાયો. પછી એને હિપ્નોટાઈઝ કરી અને એના હાથની અંદર આમ કંઈક મૂક્યું અને કીધું કે, "જો હું તારા હાથની અંદર ધગધગતું પોલસો મૂકું છું અને એનાથી તને બહુ જ બળતરા થાય." વાસ્તવની...

અંદર એ મૂકતી વખતે એમણે શું મૂક્યું હતું? આઈસક્યુબ મૂક્યો હતો. અને એ મુકતાવેંત પેલો માણસ બૂમ પાડી ઉઠ્યો અને એના હાથની અંદર મોટો ફોલ્લો પડી ગયો. તાત્કાલિક ફોલ્લો દાઝી ગયાની વેદના સાથે પેલો ફળ્યો. પછી બીજી વ્યક્તિને બોલાવી. બીજી વ્યક્તિને બોલાવી, એને કહે છે કે, "હું તારા હાથમાં આઈસક્યુબ મૂકું છું." એમ કરીને એમણે ખરેખર અંગારો મૂક્યો હતો. પેલી વ્યક્તિના હાથની અંદર કહે છે કે, "આ આઈસક્યુબ છે. તને બહુ ઠંડક લાગી રહી છે ને? બહુ સરસ છે, વેરી પ્લેઝન્ટ ફિલિંગ." આમ એવી રીતના એને બધા સજેશનો આપ્યા. તો એ વ્યક્તિનો હાથ બળી જવાના બદલે એકદમ નોર્મલ હતો, સરસ હતો. એ વખતે એને કોઈ પીડા કે વેદના કે કશું પણ થયું નહીં. કેટલા બધા લોકોની હાજરીમાં એમણે આ પ્રયોગ કર્યો હતો! આને સંમોહન કહે છે. બહુ પ્રાચીન વિદ્યા છે, આપણે ત્યાં તો ચાલતી આવેલી.

પણ સંમોહિત થયેલી વ્યક્તિ હોય છે, તેને વિરુદ્ધ સજેશનો આપવા છતાં પણ એ પોતે એને એક્સેપ્ટ કરતો નથી હોતો. એટલે આવી રીતના સંમોહિત થયેલો વ્યક્તિ આ કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહથી એને પરમાત્માનું ગમે તેટલું જ્ઞાન આપ્યા કરીએ તો પણ એમાંથી એ મુક્ત થતો નથી. કહેવાનો મતલબ, પરંતુ સાત્વિક ગુણોમાં રહેલો માણસ પુરુષ એને પોતાના અંતઃકરણમાં જુએ છે. સાત્વિક પુરુષ એને ક્યાં જુએ છે? પોતાના અંતઃકરણની અંદર જુએ. બીજી ગમે તે રીતે પણ ધ્યાન કરવામાં આવે તો પણ અજ્ઞાની પુરુષ એ પરમાત્મ ચેતનાને જોઈ શકતો નથી. કારણ કે જગતમાં વિકારોને જન્મ દેનારી અજ્ઞાન રૂપી આઠ રૂપ વાળી પંચ મહાભૂત અને મન, બુદ્ધિ અને અહંકાર એટલે આઠ છે. અષ્ટદા પ્રકૃતિ, અજનમાં પ્રકૃતિરૂપ માયાનો પ્રભાવ અવિચળ રહે છે. એટલે એ માયાના કારણે એ પોતે એ જ્ઞાન પામી શકતો નથી. બીજા ગમે તેટલા ધ્યાન કરે તો પણ ધ્યાન-ચિંતન દ્વારા એ માયાના જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થાય છે.

એ માયા દ્વારા જ આ આધ્યાત્મિક જીવ વિસ્તારને પ્રાપ્ત થાય. માયા શું છે? શાથી ઉદ્ભવે છે અને શાથી નાશ પામે છે? એના વિશેનું જ્ઞાન એને હોવું જોઈએ એમ કહે છે અહીંયા આગળ. ત્યારે એ બંધનથી મુક્ત થઈ શકે છે. પાછો એટલી સ્થિરતા, સત્વ બધું પ્રાપ્ત કરી લે તો જ બંધનથી મુક્ત થવા માટે પ્રેરિત થાય છે.

વસ્તુતઃ પુરુષ જે આધ્યાત્મિક પુરુષાર્થ કરે છે, એ પુરુષાર્થ દ્વારા જ આ જગત પણ અધિષ્ઠિત થયેલું છે. એ પુરુષ દ્વારા, જે પુરુષને એ પામવાનો પ્રયત્ન કરે છે, એ પુરુષ દ્વારા જ આ જગત બનાવવામાં આવ્યું છે અને એમાં માયા મૂકવામાં આવેલી છે એમ કે. આ ગૌ રૂપી માયા ઉત્પત્તિ અને પ્રલયથી યુક્ત છે. ગૌ એટલે ઇન્દ્રિયો બધાની સહાયિકા છે, પ્રાણી માત્રની પોષિકા છે. એ શ્વેત એટલે સફેદ, કાળી અને લાલ રંગ વર્ણની છે. એટલે કે સત્વ, રજસ અને તમસ વાળી છે. ત્રણ ગુણો જે છે તે સંપૂર્ણ કામનાઓને પૂર્ણ કરનારી છે. આ બધી તમારે જે હોય એ બધી ઈચ્છા પૂરી કરી આપવામાં આવશે. બસ, આ એનું મુખ્ય કામ છે. પણ તમારે અહીંયા રહેવું પડશે, સંસારની અંદર ગોળ ગોળ ફરવું પડશે. હવે જ્યાં મોકલીએ ત્યાં જવું પડશે, શીંગડા-પૂંછડા ઉગાડવા પડશે, એક જગ્યાએ લાખો વર્ષ રહેવું પડશે.

આ ત્યાં જો આ ગિરનાર છે કે નહીં? કેટલા વખતથી ઊભો છે બિચારો, થાક્યો જ નથી બોલો! એટલે એવું બધા જીવ આ માયા રૂપી ગાયના દૂધનું દોહન કરે છે. પરંતુ એ પરમ પુરુષ આ માયાના વિષયોથી ભિન્ન છે અને અજ્ઞાત છે. માયાના વિષયો વિશે એ જાણતો નથી. માયાના વિષયો કોણ જાણે છે? જીવ જાણે છે. પણ એ જે પરમ પુરુષ રહેલો છે, એ એના વિશે અજ્ઞાત છે. એ જાતે સ્વચ્છંદ રહીને, એ પોતે કેવો છે? પોતે પોતાના છંદમાં જ રહે છે, ક્યારેય એ બીજા છંદમાં જતો જ નથી. એવા સ્વછંદ એટલે સ્વલય એટલે સ્વભાવની અંદર રહીને બધા પ્રાણીઓને વશમાં રાખીને એકલો જ માયાનું પયપાન નિર્લિપ્ત રહીને કર્યા કરે. માયાને પોષે છે કેવી રીતે? તો કે નિર્લિપ્ત રીતે પોષે છે. પોતે એનાથી લેપાયમાન થતો નથી અને છતાંય માયાને એ જ ઊભી રાખે, એ ઊભી કરે છે એમ. સર્વસાધારણ દ્વારા દોહવામાં આવતી અને યજ્ઞિકો દ્વારા યજન કરવામાં આવતી આ માયા રૂપી ગાયનો એ ભગવાન ઐશ્વર્યશાળી ધ્યાન-ચિંતન ક્રિયા એટલે યોગિક ક્રિયાઓ દ્વારા ઉપભોગ કરે છે અને એને એ અત્યંત વ્યાપક બનાવતા જ જાય છે.

એટલે માયામાં પડેલો હોય ને, એ માયામાં જ રહ્યા કરે અને વધારેને વધારે માયામાં ખૂંપતો જ જાય એવા પ્રકારની અહીંયા આગળ વ્યવસ્થા ઊભી થઈ ગઈ.

મહાત્મા પુરુષ સુરૂપ વર્ણવાળા આ જગતરૂપ પીપળાનું ફળ ખાય છે અને આ જગતની માયામાં એ ઉદાસીન પરમપુરુષ અને પરમહંસને જુએ છે. બધા જ સ્નાતક અને અધ્વર્યુ ગણ એમનું જ ગાન કરે છે. એ કોણ છે? તો કે આ જગતરૂપ પીપળાનું ફળ એક પોતે ખાય છે. આજે કંઈ બધું થઈ રહ્યું છે તે બધાનું છેવટે નિષ્પત્તિ કોના પાસે? પરબ્રહ્મની પાસે જ આવે છે. બીજા કોઈની પાસે એ જઈ શકે એમ છે જ નહીં. અને એટલા માટે આ લોકો બધા જે સ્નાતક કીધા અને શ્રોત્રીય અધ્વર્યુ એટલે મંત્રોચ્ચાર કરનારા, એ બધા લોકો એમનું જ ગાન કર્યા કરે છે. શાસ્ત્રજ્ઞ લોકો રૂચાઓના માધ્યમથી, સ્તોજન સ્તુતિઓ દ્વારા એ પરમપુરુષની સ્તુતિ કરે છે અને એમના માટે જ રથંતર સજ્ઞક અને બૃહતશામનું સપ્તવિદ ગાન ગાયા કરે. ઇન શોર્ટ, આ બધા જે શ્રેષ્ઠ વ્યક્તિઓ છે જે બ્રહ્મને જાણે છે, એ બધા બ્રહ્મની જ પ્રશંસા, સ્તુતિ, સ્તોત્ર, મંત્ર, ગાન વગેરે વગેરે કર્યા કરતા હોય.

આ બધા જ જે મંત્રો જે એમણે કર્યા છે જેના દ્વારા એ આ બધાની સ્તુતિ બધું કરે છે, એનું રહસ્ય જે છે તે બ્રહ્મ છે. એને ભૃગુવંશી શ્રેષ્ઠ ભાર્ગવ લોક અથર્વ વેદીએ પદ અને ક્રમ અનુસાર વાંચતા હોય છે. એક આખી મેથડ છે જેના પ્રમાણે મંત્રો બધા વાંચવાની એક આખી પદ્ધતિ કરેલી છે. આ પરમપુરુષ બ્રહ્મચારી વૃત્તિવાળા, થાંભલા સમાન અટલ, જગત રૂપમાં ફળયુક્ત, જગતરૂપ ગાડીના વાહક અને રજોગુણથી રહિત.

સત્વગુણ સંપન્ન તથા અત્યંત વ્યાપક રૂપમાં દેખાનાર આ પરમપુરુષની જે વાત કરે છે, તે છ ઐશ્વર્યથી સંપન્ન આ પરમપુરુષ ભગવાન કાલરૂપ, પ્રાણરૂપ, મૃત્યુરૂપ, સર્વરૂપ, મહેશ્વર રૂપ, ભવરૂપ, રુદ્ર રૂપ, ઉગ્રરૂપ, સસુર એટલે કે દેવયુક્ત તથા સાસુર એટલે કે અસુરયુક્ત પણ છે. સુરયુક્ત પણ છે અને અસુરયુક્ત પણ. બધું જ જે કાંઈ છે તે પરમાત્મા છે. અલ્ટીમેટલી વાત આટલી આવે.

એ પરમદેવ પ્રજાપતિ. પ્રજાપતિ કેમ કીધા અહીંયા પાછા પરમદેવને? કારણ કે પ્રજાનું પાલન કરતા પણ એ જ છે. બધી પ્રજા અલ્ટીમેટલી ઉત્પન્ન ક્યાંથી થઈ? તો કે પરમપુરુષમાંથી જ આવી છે. એટલા માટે એને અહીંયા પ્રજાપતિ કીધું. વિરાટ પુરુષ અને જલ આદિ દેવતાઓના રૂપમાં બધાને માટે સ્તુતિ કરવા માટે યોગ્ય છે. આખા બ્રહ્માંડમાં જેટલા બી કોઈ બી હોય તે બધા જ એની સ્તુતિ કરી શકે એવું છે. અને અથર્વવેદ દ્વારા એના વ્યાપક રૂપનું પરિજ્ઞાન થાય. અથર્વવેદની અંદર જે હમણાં બધી કીધીને, એ બધી જ વિદ્યાઓ આપેલી છે. અથર્વવેદ જો તમે વાંચો, અથર્વવેદ સંહિતા છે એની અંદર અનેક એવા મંત્રો છે. ગારુડી વિદ્યા છે, સાપનું ઝેર ઉતારવાની વિદ્યા છે, વિમાન વિદ્યા છે, બધો કંઈક જાતનું તમામ, ઇમેજીન ના કરી શકો કેટલી રસાયણ વિદ્યા છે, ધાતુ વિદ્યા છે, આ શલ્ય ચિકિત્સા અને એ બધું છે.

બધું કેટલું આવું આવું તો!

આ બધું જ શું છે? અલ્ટીમેટલી જિંદગીને બહેતર બનાવે, પણ બહેતર બનાવીને શું કરે? તમને જીવનમાં જ જીવતા રાખે. તમને પરબ્રહ્મ બાજુ જવા જ ના દે એવા પ્રકારની આ વ્યવસ્થા. બધું સારું હશે તો તમે ક્યારે યાદ કરશો પરબ્રહ્મને? ને જો બધું સારું છે ને તમે પરબ્રહ્મને યાદ કરો છો, તો તમે નક્કી કરોડો કરોડોમાં એકાદા જ હોવા જોઈએ કે જેથી તમને સાચી જ્ઞાન પીપાસા, જિજ્ઞાસા કંઈક ઉત્પન્ન થયેલું હોવું જોઈએ. તો જ એ વગર આ બને નહીં. આટલો સમય આપવો, આપણે સંપત્તિનો ભોગ આપવો, આપણા સુખ છે અને આરામનો ભોગ આપવો. બધું કરીને છેવટે જો ભૂલેચૂકે પણ પરબ્રહ્મની પાછળ પડી જવાયું છે, તો નક્કી માનો કે તમે પરબ્રહ્મની પાછળ નથી પડ્યા, પરબ્રહ્મ પોતે તમારી પાછળ પડી ગયા. એટલે હવે તમારી ખેર કરીને જ છૂટકો લાવશે.

અમિતભાઈને ગઈકાલે આવ્યો ને ત્યારે હું કેતો હતો, કંઈક મુવી એમણે બધા "ધોઝ ઇન્વાઇટેડ." મેં કીધું, "એમણે જ આપણને ઇન્વિટેશન આપ્યું કે આપણને એમ લાગે આપણે જ આપણે જઈએ." આ લોકો ઘણી વખત શું થાય? પેલું એન્ટ્રી કંટ્રોલ કરવા માટે લખતા હોય છે, એટલે "એન્ટ્રી બાય ઇન્વિટેશન" એવા એવા શબ્દો બધા વાપરે. બધા વિદ્વાનો હોય ને પાછા વ્યવહાર એના, એ લોકો આવું બધું કરીને કંટ્રોલ કરી દે અમુક ઇવેન્ટની અંદર જોવાનું હોય તો. એવું બધું હોય. પરબ્રહ્મને ત્યાં તો એ સવાલ જ નથી. કશું કોઈ ભાષા, શબ્દો, કશાની કોઈ વાત. સંકેતથી બધું કામ ચાલે છે. એની વાણી પરાવાણી. ઓને ખબર જ ના પડે યાર! એક જણને ગોબો મારી દીધો અંદરથી તો ઊભો થઈને ચાલવા માટે ત્યાં એની માયા જતી રહી. ભરતૃહરિને આવું થયું તું ભાઈ. શું પેલા બુદ્ધને આવું થયું તું? રાણીને સૂતી મેલીને હેડવા માંડ્યા હતા.

મહાવીરને એવું થયું તું. બધા રાજમહેલોમાં રહેનારા અને તોય એમને એકદમ બસ સંસારની નશ્વરતાનો ખ્યાલ આવવા માંડ્યો કે આ બધું અનિત્ય છે, અનિત્ય છે. કે નિત્ય શું છે એની શોધમાં નીકળી પડ્યા એ લોકો અને ખોળી કાઢ્યું પાછું બધાય. દરેકે પોતપોતાના જીવનમાં ખોળી કાઢ્યું. આ બધું આપણે સામે જ છે.

તો જ્યાં સુધી સંસારની નશ્વરતાનો ખ્યાલ આવતો નથી, ત્યાં સુધી તો માણસ જાગતો જ નથી. વૈરાગ્યની અંદર ક્યાંક જે એને ઊભા થવું જ હોય એ થતું જ નથી. એટલે લખવું પડ્યું અમારે કે આ સંસાર છે એ ઝાંઝવાના જળ જેવું છે. યોગ વશિષ્ઠમાં કહે છે, "આ સંસાર સ્વપ્નના મહેલ જેવો છે." કે સ્વપ્નમાં જેમ ગંધર્વનું નગર પેદા થાય છે, તેવી રીતે આ સંસાર પેદા થઈ રહ્યો. આકાશમાંનું નગર છે એવું કહે છે. આકાશમાં કોઈ નગર હોય? કોઈ જગ્યાએ તમે જોયું છે? પણ આ જે નગર છે તે આકાશમાં જ છે ને, બીજે ક્યાં છે? અમદાવાદ નગર ક્યાં વસેલું છે? આકાશમાં નથી? આકાશમાં જ છે. આ નગરે તો પછી આકાશમાં એટલે તમે આમ આકાશમાં એવી રીતના ના જોયા કરો. આઈ કોકને કોક આકાશમાં તો છે જ ને, સ્પેસ ટાઈમ. એ વાત છે. એટલે એને કીધું કે આવું છે કે આ તો જે નથી છતાંય દેખાય છે, જણાય છે એવું છે.

આ જગત મુદ્દલે નથી. એટલી બધી વખત કીધું કે ન પૂછો આની વાત તો મને ખાતર થઈ ગઈ, ખરેખર નથી યાર! અને એ સાચું નીકળ્યું.

અંતિમ પરિણામે પહોંચતા પહોંચતા પહોંચતા તમે જોશો કે છેવટે જે બધું નિર્વિશેષ રહી જાય છે, એ કોણ છે? કેવળ પરબ્રહ્મ જ છે, પરમાત્મા છે. બીજું કોઈ. બધા અનુભવોનો છેવટે અંતિમ સાર નીચોડ જો કાઢવામાં આવે તો પરબ્રહ્મ પરમાત્મા. અને એ કેવો છે? નિશબ્દે અનુભવગમ્ય. એક શબ્દ નથી, એક સ્પંદન નથી. નિસ્પંદ છે બિલકુલ. કોઈ વાઇબ્રેશનો નથી, કશું નથી ત્યાં. પરમાત્મા છે. વાઇબ્રેશનોમાં ખોળતા હશો તો પરમાત્મા જડવાનો પણ એવું નથી. કારણ કે વાઇબ્રેશનો પણ પરબ્રહ્મ પરમાત્મા છે. એટલા માટે વાઇબ્રેશનો પણ છે. પણ વાઇબ્રેશનોમાં પરમાત્માના આ બધી જ વસ્તુઓમાં એ ઓતપ્રોત છે અને બધું જ એનામાં ઓતપ્રોત છે. એટલે સમાવેશ કરનાર પણ એ જ છે બધાનો અને દરેકની અંદર પેસી જનાર પણ એ જ છે. કારણ કે સૌથી સૂક્ષ્મતમ એ જ છે. બીજું કશું છે જ નહીં. એટલે કીધું કે એ ઓતપ્રોત થઈને રહેલો છે પરમાત્મા દરેકની અંદર.

બે પરમાણુની વચ્ચે પેસી ગયેલો એવો પરમાત્મા. બોલો, કેટલો સૂક્ષ્મ! મેં કેવી રીતે જોઈ શકો એવો પરમાત્મા? તો કે છ ઐશ્વર્યથી સંપન્ન છે એ પરમાત્મા. હવે એ પરમદેવ પ્રજાપતિ, વિરાટ પુરુષ અને જલ આદિ દેવતાઓના રૂપમાં બધાના માટે સ્તુતિ કરવા યોગ્ય છે કે જેથી એના વ્યાપક રૂપનું પરિજ્ઞાન આપણને થાય છે. કોઈ એને ૨૬મું તત્વમ તત્વ કહે છે. ૨૫ તત્વો જે છે અને એને ૨૬મું તત્વ.

કોઈ એને ૨૭મું તત્વ ગણે છે; કારણ કે મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત અને અહંકારને ચાર ગણવામાં આવે છે, એટલે વળી પાછું એક વધે છે. આથી, તેને ૨૭મું તત્વ કહે છે. અથર્વશિર ઉપનિષદના જ્ઞાતા તેને "નિર્ગુણ સાંખ્ય પુરુષ" કહે છે. શું કહે છે? "નિર્ગુણ સાંખ્ય પુરુષ", પરમ પરમદેવને, પરમાત્માને.

કોઈ તેને ૨૪ સંખ્યાના તત્ત્વોવાળું સાંખ્ય દર્શન માને છે; કોઈ તેને "વ્યક્ત જગત" અને કોઈ "અવ્યક્ત પ્રકૃતિ" માને છે. કોઈ તેને "દ્વૈત" (એટલે જીવ-બ્રહ્મ) અને કોઈ "અદ્વૈત" (એટલે માત્ર બ્રહ્મ જ) માને છે. આ રીતે, કોઈ તેને ત્રણ રૂપોવાળા (બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ) માને છે; અને કોઈ પાંચ રૂપોવાળા (બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ, ગૌરી અને ગણેશ) "પંચાયતન દેવ" માને છે. આ પાંચ તત્ત્વોના પાંચ દેવ છે. ગણપતિથી શરૂ કરો. ઉપર, એટલે જુઓ, આ ગણપતિ છે – "બેઝિક ચક્ર". ગૌરી છે, તે ક્યાં પહોંચ્યા? તમે શિક્ષક. પછી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ: નાભિ ચક્ર, હૃદય ચક્ર અને પછી આ ઉપરનો બધો જે ભાગ છે, તે આ બધો મહેશનો છે. તો આવી રીતે માને છે. પણ આમ માને છે, છે. તમે શોધી કાઢો, ખુદ જાણી જાઓ.

અનેક જ્ઞાન-દૃષ્ટિ-સંપન્ન વિદ્વાનો "બ્રહ્મ" એટલે સૌથી મોટા અને ચૈતન્ય રૂપથી માંડીને જળ પદાર્થો સુધીમાં એક જ અતિ શુભ્ર (એટલે શુદ્ધ), વ્યાપક, સર્વોચ્ચ સત્તાને વ્યાપ્ત થયેલી અનુભવે છે. અહીં મહત્વનું આ છે: કેવું? તો કે, ચૈતન્યન સૌથી મોટા મોટા ચૈતન્ય પદાર્થથી શરૂ કરીને સંપૂર્ણ જળ પદાર્થની અંદર વ્યાપેલા, સંપૂર્ણપણે વ્યાપક એવી સર્વોચ્ચ સત્તાને અનુભવે છે અને તેને લોકો "બ્રહ્મ" એવું નામ આપે છે.

આ સંપૂર્ણ જળ-ચેતન જગત એ બ્રહ્મમાં જ સમાયેલું છે. જે રીતે વહેતી નદીઓ સમુદ્રમાં વિલીન થઈ જાય છે, એવી રીતે આ સંપૂર્ણ જગત પણ એ બ્રહ્મમાં લય પામીને પ્રાપ્ત થઈ જાય છે.

એક સરસ મજાની મુદ્રા સમજાવું: પહેલી અને બીજી આંગળીની સાથે અંગૂઠો જોડી દેવાનો. બાકીની જે બે આંગળી છે... ના, પહેલી, બીજી અને ત્રીજી, ત્રણ આંગળીઓને આવી રીતના જોડી દેવાની. પહેલી જે "ઇન્ડેક્સ ફિંગર" છે, તેને અંગૂઠા સાથે જોડી દેવાની. આમ કરીને શાંતિથી બેસી જોજો. કંઈ કર્યા વગર બેસતા રહો. બસ, બેસો, બેસો અને અનુભવ કરો. શું થાય છે, તે મને આવીને પછી કહેવાનું. આને "ચિન્મય મુદ્રા" કહેવામાં આવે છે.

એ "ચિન્મય મુદ્રા" અડધો કલાક, પોણો કલાક સુધી કરી શકાય. કલાક સુધી પણ કરી શકાય, કશો વાંધો આવતો નથી આની અંદર. "ચિન્મય મુદ્રા"માં બસ બેસીને જુઓ શું થઈ રહ્યું છે, અનુભવ કરો. ક્યાંય વાંચશો નહીં એના વિશે, કશું કરશો નહીં. પહેલેથી કંઈ પણ તમે અનુભવ કરો. તમને રોજ શું થઈ રહ્યું છે? ધીરે ધીરે પાંચ મિનિટથી આગળ વધો, છેક અડધો કલાકે પહોંચો. આ એક બહુ અદભુત મુદ્રા છે.

જે રીતે પાણીનો પરમ મોટો... અહીં સંપૂર્ણ કીધું, આ જગત જળ-ચેતન એ બ્રહ્મમાં જ સમાયેલું છે. જે રીતે વહેતી નદીઓ સમુદ્રમાં વિલીન થઈ જાય છે, એવી રીતે આ સંપૂર્ણ જગત પણ એ બ્રહ્મમાં લય પામીને પ્રાપ્ત થઈ જાય છે. જેમ એક મોટો માણસ હોય અને એને અહીંયા આટલી જ આમ દાદર થઈ જાય અને પછી વલુરવાનો આનંદ લીધા કરતો હોય, એવી રીતે આખા પરબ્રહ્મની અંદર આટલો જે ભાગ છે, તેમાં જ આવી "વલુર" પેદા થઈ છે, જેને "વિવર્ત" કહેવામાં આવે છે. અને એ વિવર્તનની અંદર બધી ઉપાધિઓરૂપ એક પછી એક બધા રૂપો ઉત્પન્ન થયા. એમાં આથી આ સૃષ્ટિ રચના અને સર્જન બધું થયેલું છે.

એવી રીતે તમે એને જાણો. ચૈતન્ય પુરુષને દાદર થયેલી અને એ દાદર... અને એવું લાગે પાત્ર એને ભાસ થયો, ખરેખર નથી થઈ. કારણ કે એને કશું થાય જ નહીં, ચૈતન્ય પુરુષને. બરાબર! એ તો નિર્વિકારી છે, એ અનિરોગી છે, નિરામય છે. એને કોઈ રોગ જ નથી, વિકાર ક્યાંથી થવાનો? પહેલેથી જ એનો છેદ ઊડી ગયેલો છે. નરી ઉચ્છેદ દીવો બિલકુલ શું? અહીંયા આગળ આમ બસ આટલું અમથું વિવર્ત છે એમ સમજવાનું છે. અને એટલો જ સંચય એનો એકાદો અણુ છે, ને એ તમારું આ બ્રહ્માંડ કે આ પૃથ્વી છે. કંઈ નથી. બધું બહુ મોટું છે, યાર! શેનું અભિમાન કરીએ આપણે? કઈ વાતે આપણે કશુંક છીએ? ડખો તો બધો "હું છું"નો જ છે, ને છેવટે તો પણ!

તો કહે છે કે, જે રીતે પાણીનો પરપોટો પાણીમાંથી ઉત્પન્ન થાય અને પાણીમાં લય થઈ જાય છે, એવી રીતે સંપૂર્ણ જીવ-પદાર્થ જન્મ લે છે અને લય પામીને અદૃશ્ય થઈ જાય છે. એને જ જ્ઞાનીજન "બ્રહ્મ" કહે છે. તો મૂળ મટીરિયલ "બ્રહ્મ" છે. એમાં પરપોટા થયા. તો તમે એક પરપોટો, બીજો એક પરપોટો, ત્રીજો પરપોટો – બધા પરપોટા થયા છે. અલ્ટીમેટલી બધું પાણીનું પાણી જ છે, કશું બદલાયું નથી. ખાલી એક વચલા કાળની અંદર પરિવર્તન પામીને પરપોટા રૂપે પાણી છે. બસ, આ જે એને સમજણમાં આવી જશે, એનો અહંકાર એક સેકન્ડની અંદર જતો રહેશે.

"કુછ નહીં" બસ, એટલે ડિપ્રેશનમાં ઘૂસવાનું નથી. "કુછ નહીં" મતલબ "સબકુછ મેં હું". અહીં તો આખી વાત સમજવાની છે, કારણ કે જેને બધું છોડ્યું, તેને તે બધું જ પામી ગયું. આ બધી વિરોધાભાસી બાબતો તો જ સમજમાં આવશે, જ્યારે બુદ્ધિ શુદ્ધ અને નિર્મળ, શુદ્ધ અને સૂક્ષ્મ થશે. અને પોતાના હકનું ખાવાથી જ એવી બુદ્ધિ પેદા થાય. પોતાના હકનું ખાવાથી જ એવી બુદ્ધિ પેદા થાય.

બાકી, લોકોના પીઝા ખાવાની જ્યાં સુધી વૃત્તિ હોય કે, "આજે એ જલસો કરાવશે ને કાલે પેલો કરાવશે", ત્યાં સુધી આવી બુદ્ધિ નિર્મળ થતી નથી કે જે પરબ્રહ્મને સમજી શકે. હા, તમારે તમારા અહંકારને રોજ વેચવા નીકળો, તો વાત જુદી છે. જેમ કે, સાચા સંન્યાસીઓ રોજ ભિક્ષા માંગવા જાય. દરેક જગ્યાએ અપમાન થાય, અડધું થાય, આ થાય, તે થાય – બધે પોતાનો અહંકાર મૂકતા મૂકતા મૂકતા મૂકતા. "હા માતા", "હા માતા", "હા માતા" – ના આપે તો પણ, આપે તો પણ બોલો.

તો આ એક પદ્ધતિ હતી એમ, જે વિકસિત કરવામાં આવી નહોતી કે ભાઈ બધા ઘરે ઘરે થઈને બધું ખાવાનું મળી જાય ને આમ તેમ "ફેસિલિટેટ" થઈ જાય. પણ એનો પાછળનો ઉદ્દેશ્ય આ હતો. એનું લક્ષ્ય ભોજન-તૃપ્તિ, આ તે બધું નહોતું. એક બાજુ એને અહંકાર વેચવાનો, વહેંચવાનો; અન્નગ્રહણ કરવાનું; સામે એનાથી જીવિત રહીને સાધના કરવાની.

પાછળથી બીજું કંઈક કર્યા કરે તો એનો કોઈ મતલબ નથી, કારણ કે એવા તો કેટલાય બૌદ્ધ મઠો હતા. અશોકના સમય પછીથી એ બધા એશોઆરામમાં પડી ગયા ને બધું બંધ થઈ ગયું. એટલી હદે કે બૌદ્ધ ધર્મ જ લુપ્ત થવા માંડ્યો. તો ભારતમાં હમણાં વળી પાછું કંઈક બધું થોડુંક થોડુંક જાગવા માંડ્યું છે, બાકી એવું બધું ઓલમોસ્ટ લુપ્ત થઈ ગયું.

એટલે એને જ્ઞાનીજન શું કહે છે? તો કે "બ્રહ્મ" કહે છે. એ ક્ષેત્રજ્ઞ રૂપમાં ક્ષેત્રનો જાણકાર છે. એટલે ક્ષેત્રજ્ઞના રૂપમાં સર્વ પ્રાણીઓમાં અધિષ્ઠિત થાય છે. એ પોતાના સંપૂર્ણ ક્ષેત્રને, "ફિલ્ડ" જેને કહેવાય, તેને સંપૂર્ણપણે જાણતો હોય છે અને એ કાર્યની પાછળના કારણોને પણ જાણનારો હોય છે કે આ ફિલ્ડ કેવી રીતે ઊભું થયું, કેમ થયું, કેવી રીતે થયું, શું થયું, હવે પછી શું થશે. એ બધી જ બાબતોની જાણકારી એની હોય છે. એવા એ પરમપુરુષને વિદ્વાન સાધક વારંવાર જુએ છે. એની જ સામે એની દ્રષ્ટિ હોય છે.

એ પરમપુરુષનું દર્શન કરવું હોય તો દાદાએ એવું કીધું હતું આપણને કે, "તમે દ્રષ્ટિને દ્રષ્ટામાં ઘાલો. આ જે બહાર જઈ રહી છે તેને અંદર લઈ જાઓ અને ત્યાં તમે દ્રષ્ટાને જુઓ." એટલે દ્રષ્ટામાં તમે એ દ્રષ્ટિને નાખો. મતલબ, તમે સતત એના દ્રષ્ટાને જુઓ. દરેક વસ્તુનું એક દ્રષ્ટા છે. એને સૂક્ષ્મથી સૂક્ષ્મ રીતે સમજીને જો શોધી શકો અને વારંવાર એને જોયા કરો તો પછી તમે પરમપુરુષથી દૂર રહેતા નથી. જે વિદ્વાન બ્રહ્મવેત્તા એ બ્રહ્મને જાણે છે, એ એ જ બ્રહ્મમાં લીન થઈ જાય. જે એને જાણે છે, એ એમ જતો રહે છે. બસ, જેને ખબર જ નથી તો બિચારો ક્યાં જાય ને કશું ના થાય. એટલે વળી પાછો એ સત્યલોકમાંથી ગોળ ગોળ ફરતો ફરતો પૃથ્વીલોક પર આવે, પાછો સત્યનારાયણની કથા કરે ને વળી પાછો વૈકુંઠમાં જાય. એમ બધું ચાલ્યા જ કરે એનું.

જ્યારે જે વ્યક્તિ બ્રહ્મને જાણી ગયો, જોઈ ગયો, પછી એને સાક્ષાત્કાર થશે અને તદરૂપ થઈને પછી તેનામય બનીને જતો રહેશે. એ વાત સુનિશ્ચિત છે એમ અહીંયા કહી દીધું. આ ઉપનિષદનું રહસ્ય આ છે એમ કીધું છે.

"ૐમ પૂર્ણમદ પૂર્ણમિદમ પૂર્ણાત્ પૂર્ણમ્ ઉદચ્યતે, પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે ૐમ શાંતિ શાંતિ"

આ ઉપનિષદનું.