યથાર્થ ગીતા સાર — ૨૭

અહીં સુધારેલું અને યોગ્ય વિરામચિહ્નો સાથેનું લખાણ નીચે મુજબ છે, જેને ૨૫ ફકરાઓમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યું છે: ## શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા: અધ્યાય ૧૭ — શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ શ્રદ્ધાત્રય વિભાગ યોગ, ૧૭મા અધ્યાયની અંદર આપણે આવી ગયા. અહીંયા આગળ આ બધું શ્રવણ કર્યા પછીથી, "અર્જુન ઉવાચ" — અર્જુનને ફરી પાછો પ્રશ્ન થયો કે, "હે શ્રીકૃષ્ણ! જે મનુષ્ય શાસ્ત્ર વિધિ છોડીને શ્રદ્ધા સહિત યજન કરે છે, તેની કઈ ગતિ છે? શ્રદ્ધા છે અને યજન પણ કરે છે, પરંતુ એણે શાસ્ત્રમાં કહ્યું છે તે વિધિને છોડી દીધી છે; સાત્વિક, રાજસી કે તામસી?" યજનમાં દેવતા, યક્ષ, ભૂત વગેરે બધા આવી જાય છે. યજન એટલે પૂજા. બીજા અધ્યાયમાં યોગેશ્વરે કહ્યું હતું કે, "હે અર્જુન! આ યોગમાં નિર્ધારિત ક્રિયા એક જ છે. અવિવેકીઓની બુદ્ધિ અનંત શાખાઓ વાળી હોય છે, તેથી તેઓ અનંત ક્રિયાઓનો વિસ્તાર કરી લે છે.

દેખાડો કરતી શોભાયુક્ત વાણીમાં તેને વ્યક્ત પણ કરે છે. તેમની વાણીની અસર તેમના ચિત્ત પર પડે છે અને તેમની બુદ્ધિ પણ ભ્રષ્ટ થઈ જાય છે. એનાથી કશાની પ્રાપ્તિ તો થતી નથી." અહીં તેની પુનરાવૃત્તિ છે. તે શાસ્ત્ર વિધિને ત્યાગીને ભજે છે, તેની શ્રદ્ધા પણ ત્રણ પ્રકારની હોય છે. આ વિશે શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: "મનુષ્યની આદતથી ઉત્પન્ન થતી તે શ્રદ્ધા સાત્વિક, રાજસી અને તામસી — એવા ત્રણ પ્રકારની શ્રદ્ધા હોય છે; એ અંગે તું મારી પાસેથી સાંભળ." મનુષ્યના હૃદયમાં તે શ્રદ્ધા અવિરલ છે. કેવી છે? અવિરલ છે. વિરલ હોય એ શ્રદ્ધા કઈ? પરમાત્મા પ્રત્યેની. "હે ભારત! બધા જ મનુષ્યોની શ્રદ્ધા તેમના ચિત્તની વૃત્તિઓ મુજબની હોય છે. આ પુરુષ શ્રદ્ધામય છે, માટે જે પુરુષ જેવી શ્રદ્ધા વાળો હોય છે, તે પોતે પણ તે જ છે." હવે અંતરાત્માની વાત કરે છે.

તમારી ઈન્ટ્રીમ ગવર્મેન્ટ બાબો તમારો કેવો છે, તેની આ વાત છે. ઘણીવાર લોકો પૂછે છે કે, "હું કોણ છું?" કોઈ કહે છે કે, "હું તો આત્મા છું." પરંતુ અહીં શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું કે, "જેવી શ્રદ્ધા તેવી વૃત્તિ, તેવો પુરુષ." એની વૃત્તિ જાણી લો, એટલે એવો છે એમ ખબર પડી જાય ને? એટલે એ પુરુષ એવો જ છે. ગીતા એ યોગદર્શન છે. ગીતા શું છે? યોગ દર્શન છે. મહર્ષિ પતંજલિ પણ યોગી હતા, તેમનું પણ યોગ દર્શન છે. યોગ શું છે? એમણે કહ્યું: "ચિત્તની વૃત્તિઓનો નિરોધ એટલે યોગ." કોઈએ પરિશ્રમથી ચિત્તનો નિરોધ કર્યો, તો તેનો લાભ શું ભાઈ? તે સમયે આ દ્રષ્ટા જીવાત્મા પોતાના સ્વરૂપમાં, શાશ્વત સ્વરૂપમાં સ્થિર થઈ જાય છે. શું સ્થિર થતા પહેલા તે મલીન હતો? સ્થિર થયો બરાબર, તે પહેલા એ મલીન હતો? પતંજલિ કહે છે: "જેવું વૃત્તિનું રૂપ, તેવો તે દ્રષ્ટા છે." અહીં યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણ કહે છે: "આ પુરુષ કેવો છે?

શ્રદ્ધામય છે, શ્રદ્ધાથી ઓતપ્રોત!" રસગુલ્લું જાણે ચાસણીમાં ડૂબાડૂબ! ક્યાંક ને ક્યાંક તો શ્રદ્ધા અવશ્ય હોવાની જ, અને જેવો તે શ્રદ્ધાળુ છે, તે પોતે પણ તે જ છે. માટે જેવી વૃત્તિ, તેવો પુરુષ. ### આહાર, યજ્ઞ અને તપના ત્રણ પ્રકાર હવે ત્રણે શ્રદ્ધાઓનું વિભાજન કરીને વિવેચન કરે છે. આગળ, સાત્વિક પુરુષ દેવતાઓને પૂજે છે, રાજસી યજ્ઞ અને રાક્ષસોને, અને તામસી ભૂત-પ્રેતને પૂજે છે. રાજસી લોકો શું કરે? યજ્ઞો કરે, બધું કરે, ખાવા-પીવાના મેળાવડા, જલસા બધું બરાબર છે; અને રાક્ષસો અને તામસી લોકો બધા ભૂત-પ્રેતને બધાને પૂજવા જાય છે. તેઓ આવા પૂજનમાં અથાક પરિશ્રમ કરે છે, ખૂબ મહેનત કરે, ખૂબ ખર્ચો કરે. મનુષ્ય શાસ્ત્ર વિધિથી રહિત ઘોર કલ્પિત ક્રિયાઓ રચી-રચીને તપ કર્યા કરે, એમાં રચ્યા-પચ્યા રહે છે બરાબરના; અને દંભ તથા અહંકારથી યુક્ત, કામના અને આસક્તિના બળ પર તેઓ આધારિત હોય છે.

ચાલતા જાય અહીંથી ત્યાંય, શું કઈનું કઈ કરી નાખે! તેઓ શરીર રૂપમાં રહેલા ભૂત સમુદાયને પીડે છે. અમુક લોકો કેટલા બધા ઉપવાસો કરવા બેસી જાય, કઈક જાતનું કર્યા કરે! એટલે અહીં પંચભૂતોની વાત છે, નહીં કે ભૂત-પ્રેતનું જે આપણે વાત કરીને! ભૂત સમુદાય એટલે શરીર રૂપમાં રહેલા પંચભૂતોની વાત છે, પેલા ભૂત-પ્રેત નહીં. અને અંતઃકરણમાં રહેલા મારા જેવા અંતર્યામીને પણ એ લોકો શું કરે છે? કૃષ કરે છે, કૃષ જરજરીત કરી નાખે છે, ક્ષય કરી નાખે છે. એનો પણ અંતરાત્માનો... હવે અંતરાત્માનો ક્ષય થાય, મૂળ આત્માને કશું ના થાય, પણ ક્ષીણ થતો જાય ને એવી રીતના, એટલે દુર્બળ બનાવે છે. मतलब, આત્મા વિકારોથી દુર્બળ અને યજ્ઞ સાધનથી સબળ બને છે. સમજાઈ ગયું? આત્માને સબળ બનાવવો પડશે, તો કેવી રીતે બનાવવો છે? યજ્ઞ સાધનથી સબળ બનાવવાનો છે. વિકારોથી દૂર દુર્બળ બનેલો આત્મા પણ યજ્ઞ કરવાથી સબળ બને છે.

કયો યજ્ઞ? પરમાત્માએ નિર્દેશ કરેલો છે તે યજ્ઞ કરવાથી; નહીં કે બીજા કોઈ યજ્ઞો કર્યા કરવાથી. "તેઓ અજ્ઞાની અને અભાન છે, તેને તું અવશ્ય અસુર જાણ." આવા લોકો કેવા છે? અજ્ઞાની અને અસુર છે, એવું તું જાણ. તેઓ મારાથી અંતર પેદા કરે છે. હું અંતર્યામી અંદર જ બેઠો છું એમની અંદર, તેમ છતાં મારાથી પણ એ લોકો અંતર પેદા કરે છે અને મારો દ્વેષ કરે છે, નહીં કે મને ભજે છે; તેમને તું અસુર જાણ. અર્થાત, દેવતાઓને પૂજનારા પણ અસુરો જ છે. કલ્પિત દેવોની પૂજા કર્યા કરે છે, પણ એ બધા અસુરો છે, તું એ જાણ. આનાથી વધુ કોઈ શું કહે? માટે જેના આ બધા અંશ માત્ર છે, તેમના મૂળ એક પરમાત્માનું જ ભજન કરીએ, આના પર યોગેશ્વરે ભાર મૂક્યો છે. "હે અર્જુન! જેમ શ્રદ્ધા ત્રણ પ્રકારની હોય છે, તે જ રીતે બધાને પોતપોતાની પ્રકૃતિ મુજબ ત્રણ પ્રકારના ભોજન પણ પ્રિય હોય છે.

એ જ રીતે યજ્ઞ, તપ અને દાન — એ પણ ત્રણ-ત્રણ પ્રકારના હોય છે. હવે તેના ભેદ તું મારી પાસેથી સાંભળ." ### આહારના ભેદ અને દેશકાળ પ્રથમ આહાર: આયુષ્ય, બુદ્ધિ, બળ, આરોગ્ય, સુખ અને પ્રીતિ — આ છને વધારનારા, રસયુક્ત, ચીકણા અને સ્થિર રહેનારા તથા સ્વભાવથી જ હૃદયને પ્રિય લાગે તેવા ભોજ્ય પદાર્થો સાત્વિક પુરુષને પ્રિય હોય છે. જે ભોજ્ય પદાર્થ સાત્વિક છે, તે જ સાત્વિક મનુષ્યને પ્રિય હોય છે. આથી સ્પષ્ટ થઈ જાય છે કે કોઈ પણ ખાદ્ય વસ્તુ સ્વયં સાત્વિક, રાજસી કે તામસી હોતી નથી, વ્યક્તિ એવો છે એટલે એને એવું થાય છે. આથી ન દૂધ સાત્વિક છે, ના ડુંગળી રાજસી છે કે ના તો લસણ તામસી છે. જ્યાં સુધી બળ, બુદ્ધિ, આરોગ્ય અને હૃદયને પ્રિય લાગે તેવા બળબુદ્ધિ-આરોગ્યવર્ધક ખાદ્ય પદાર્થોની વાત છે, તો વિશ્વભરમાં મનુષ્યોને પોતપોતાની પ્રકૃતિ, વાતાવરણ અને પરિસ્થિતિ મુજબ વિભિન્ન ખાદ્ય સામગ્રીઓ પ્રિય હોય છે.

જેમ કે, બંગાળી-મદ્રાસીઓમાં ચોખા પ્રિય હોય, પંજાબીઓને રોટલો, અરબીઓને ડુંબા, ચીનાઓને દેડકો અને ધ્રુવોને ઠંડા પ્રદેશોમાં તો માસ વગર ગુજારો થતો જ નથી, ધે લાઈક ઈટ. રશિયા અને મોંગોલિયાના આદિવાસી ખાદ્યમાં ઘોડાનો ઉપયોગ કરે છે, યુરોપમાં ગાય અને ભૂંડનો ઉપયોગ વિશેષ થાય છે; છતાં પણ વિદ્યા, બુદ્ધિ, વિકાસ તથા ઉન્નતિમાં અમેરિકા તથા યુરોપવાસીઓ પ્રથમ શ્રેણીમાં ગણાય છે. ગીતા પ્રમાણે રસયુક્ત, ચીકણા અને સ્થિર રહેવા વાળા ભોજ્ય પદાર્થો સાત્વિક હોય છે, જે લાંબુ આયુષ્ય, અનુકૂળ બળ-બુદ્ધિ વધારનારા અને આરોગ્યવર્ધક છે. એવા પદાર્થ સાત્વિક છે જે સ્વભાવથી હૃદયને પ્રિય હોવા જરૂરી છે. પણ એના માટે ક્યાંક કોઈ ખાદ્ય પદાર્થને ઘટાડવાનું કે વધારવાનું નથી. પરિસ્થિતિ, પરિવેશ અને દેશકાળ મુજબ તે ભોજ્ય વસ્તુ સ્વભાવને પ્રિય લાગે અને જીવન શક્તિ પ્રદાન કરે તે જ સાત્વિક છે.

કોકના માટે પીઝા પણ પ્રિય છે અને સાત્વિક છે, એની પ્રકૃતિને અનુકૂળ છે તો એના માટે યોગ્ય છે; સો ડોન્ટ ક્રિટિસાઈઝ! એ જ પ્રમાણે કોઈ પણ આહાર કોઈનો પણ હોય, એમ વસ્તુ સાત્વિક, રાજસી અથવા તામસી હોતી નથી; તેનો પ્રયોગ સાત્વિક, રાજસી કે તામસી હોય છે. તમે એને યોજો છો એના માટે કેવી રીતે, એ અગત્યનું છે. આ જ અનુકૂલન માટે જે વ્યક્તિ ઘર-પરિવારનો ત્યાગ કરીને માત્ર ઈશ્વર આરાધનમાં જ લિપ્ત છે, સન્યાસ આશ્રમમાં છે, તેના માટે માંસ-મદિરા ત્યાજ્ય છે, કારણ કે અનુભવથી એવું માલૂમ પડ્યું છે કે આવા પદાર્થો આધ્યાત્મિક માર્ગને વિપરીત મનોભાવને ઉત્પન્ન કરે છે. વિપરીત મનોભાવથી બધી વૃત્તિઓમાં, વિચારોમાં, બધામાં થોડો ફરક પડે છે, જેનાથી સાધના પથથી ભ્રષ્ટ થવાની સંભાવના વધારે છે, અધિક છે. જે એકાંતમાં સેવન કરનાર હોય, તે વિરક્ત હોય છે. તેમના માટે યોગેશ્વરે છઠ્ઠા અધ્યાયમાં આહાર નિયમમાં શું કહ્યું હતું?

"યુક્ત આહાર વિહારસ્ય" — એટલે આહાર અને વિહાર બંને કેવા હોવા જોઈએ? યુક્ત હોવા જોઈએ. કે તમને યુક્ત, યોગ્ય, તમને અનુકૂળ કેટલું છે, એ પ્રમાણે કરવું જોઈએ અને એને જ ધ્યાનમાં રાખીને આચરણ કરવું જોઈએ. જે ભજનમાં સહાયક બને તેવો અને તેટલો જ આહાર ગ્રહણ કરવો જોઈએ. શું કીધું? ભજનમાં સહાયક બને તેવો અને તેટલો આહાર ગ્રહણ કરવો જોઈએ. ભોજન કરવાનું એમ નેમ નથી કીધું, તમને પ્રિય હોવું જોઈએ, હૃદયને પ્રિય. કડવો, ખાટો, વધારે નમકીન, અત્યંત ગરમ, તીખો, તુરો, દાહજનક અને લુખો — દુઃખ, ચિંતા અને રોગ ઉત્પન્ન કરવાવાળો આહાર રાજસી પુરુષને વધુ પ્રિય હોય છે. જે ભોજન એક પ્રહર એટલે કે ત્રણ કલાક પહેલા બનેલું હોય, તેમાં ગતરસ એટલે કે રસ રહિત, દુર્ગંધવાળું, વાસી, ઉચ્છિષ્ટ (એઠું થયેલું) અને અપવિત્ર બને છે, તે તામસ પુરુષને વધુ પ્રિય હોય છે.

અહીંયા આ પ્રશ્ન આહારનો પૂરો થયો. ### યજ્ઞનું સ્વરૂપ: સાત્વિક, રાજસી અને તામસી હવે પ્રસ્તુત છે યજ્ઞ. જે યજ્ઞ શાસ્ત્રવિધિથી નિર્ધારિત કરાયેલો છે, ચોથા અધ્યાયમાં યજ્ઞના ૧૪ સોપાનો બતાવેલા છે. સોપાનો છે વાસ્તવમાં, એ બધા એક પછી એક તમે કરી શકો. પહેલા એકદમ જ સીધા તમે આ બધું કરવા બેસી જાઓ એવું નથી કહેતા, એ પણ જોયું તમે. જે બધા જ બ્રહ્મ સુધીના અંતરને કાપવાવાળો, એક જ પ્રક્રિયાની ઊંચી-નીચી અવસ્થાઓ છે, સીડી છે. સંક્ષેપમાં યજ્ઞ એ ચિંતન વિશેષની પ્રક્રિયાનું ચિત્રણ છે, જેનું પરિણામ સનાતન બ્રહ્મમાં પ્રવેશ છે અને એ શાસ્ત્રોક્ત છે, શાસ્ત્રમાં કહેલું છે. એ જ શાસ્ત્ર વિધાન પર ફરી વખત ભાર મૂકીને કહે છે: "અર્જુન! શાસ્ત્ર વિધિથી નિયત કરેલા, જેને કરવાનું જ કર્તવ્ય છે તથા જે મનનો નિરોધ કરવાવાળા છે, જે ફળને ન ઈચ્છનારા પુરુષો દ્વારા કરવામાં આવે છે, તે યજ્ઞ સાત્વિક છે." યજ્ઞ કરવો છે એટલે કરવો છે, બસ આમ એનું ફળ આવે અને આપણું કલ્યાણ થાય; માટે આપણે યજ્ઞ કરવો છે તો એ રાજસિક થઈ જાય વૃત્તિ આખી.

અને ફળની અપેક્ષાએ યજ્ઞ કરી દીધો તો રાજસિક થઈ ગયો. અને તામસિક તો કેન પ્રકારેણ કે બસ હું ગમે તેમ કરીને આ તો પ્રાપ્ત કરીશ જ કરીને, પછી એટલે એવો ડિસાઈડ કરે પહેલા અને પછી યજ્ઞ કરવા બેસે અને જીદથી પૂરો કરે. શું કરે? જીદથી પૂરો કરે પોતાની, એ બધો તામસી યજ્ઞ છે. કંઈ પણ કરે પણ એ બધું તામસી થઈ જાય છે, એમ કહે છે. "હે અર્જુન! જે યજ્ઞ કેવળ દંભ આચરણ માટે જ હોય અથવા ફળને ઉદ્દેશ્ય બનાવીને કરવામાં આવ્યો હોય, તેને રાજસી યજ્ઞ જાણ." આ કર્તા યજ્ઞની વિધિને જાણે છે, પરંતુ દંભ આચરણ કરે છે અને યજ્ઞ કરે છે, ફળને ઉદ્દેશ્ય બનાવી રાખે છે અને પછી યજ્ઞ કરે છે કે અમુક વસ્તુ મળશે તથા લોકો જોશે કે યજ્ઞ કરે છે, પ્રશંસા કરશે કે આ યજ્ઞ કરે છે; એટલે આવા યજ્ઞ કર્તાઓ જે છે તે કેવા છે? રાજસી છે. અને હવે તામસી યજ્ઞનું સ્વરૂપ: જે યજ્ઞ શાસ્ત્ર વિધિથી રહિત છે, જે અન્ન એટલે કે પરમાત્મા — અન્ન એટલે પરમાત્મા કેવી રીતે?

બ્રહ્મ છે સર્વ કંઈ તો બધું જ. જો બ્રહ્મ છે, તો પછી તમે જે કોઈ અન્ન ખાઓ છો તે બધું જ બ્રહ્મ છે; એટલે "અન્નં ઇતિ બ્રહ્મ" એમ કીધું એટલા માટે. એટલે જે અન્નની સૃષ્ટિ કરવામાં અસમર્થ છે, એટલે કે પરમાત્માની સૃષ્ટિ કરવા માટે અસમર્થ છે, એ સૃષ્ટિ થાય છે પણ એ આસુરી છે. પરમાત્માની સૃષ્ટિ આવી ના હોય, તો અત્યારે કેવી સૃષ્ટિની રચના થઈ રહી છે, સમજી જાઓ વધુ શું કહેવાનું! મનને અંતરાલમાં નિરુદ્ધ કરવાની ક્ષમતાથી રહિત છે, દક્ષિણા એટલે કે સર્વસ્વના સમર્પણથી પણ રહિત છે તથા જે શ્રદ્ધા રહિત છે, આવા યજ્ઞને તામસ યજ્ઞ કહેવામાં આવે છે. આવો પુરુષ વાસ્તવિક યજ્ઞ વિશે તો કશું જાણતો પણ નથી. ### તપના પ્રકાર: શારીરિક, વાણી અને માનસિક હવે પ્રસ્તુત છે તપ. પહેલા આહારની વાત કરી, હવે યજ્ઞની વાત કરી, હવે આવે છે તપ. તપ કહે છે: પરમાત્મા પરમદેવ, પર એટલે કે દ્વૈત પર વિજય પ્રાપ્ત કરનાર હોય તેને દ્વિજ કહેવાય.

બ્રાહ્મણ કોણ કીધો? દ્વૈત ઉપર, બે-બે જે બધું છે ને, પુરુષ અને પ્રકૃતિ એની પર એ વિજય પ્રાપ્ત કરી લે છે, ત્યારે એ બ્રાહ્મણ કહેવાય, એને દ્વિજ કહેવાય; ત્યાં સુધી તો એ બ્રાહ્મણ છે જ નહીં. એટલે દ્વૈત ઉપર વિજય પ્રાપ્ત કરે છે તેને દ્વિજ એટલે કે બ્રાહ્મણ કહેવાય. સદગુરુ અને જ્ઞાની જનોનું પૂજન કરે, પવિત્રતા હોય, સરળતા હોય, બ્રહ્મચર્ય હોય. બ્રહ્મનું જ આચરણ... બ્રહ્મનું આચરણ કેવું છે? બ્રહ્મ કેવા છે? દિગંબર છે. બ્રહ્મ કેવા છે? સર્વત્ર છે, નિર્લેપ છે, અનાસક્ત છે. જો, બ્રહ્મના ગુણો છે ને લક્ષણો, બસ એવા પ્રમાણેનું જે આચરણ કરે છે તેને બ્રહ્મચર્ય કહેવાય. તો એવો બ્રહ્મચર્ય તથા અહિંસા. આપણે જોયું ને કે આત્માને અધોગતિમાં મોકલે એવા જે કોઈ કૃત્ય કરે છે તે બધા હિંસા કહેવાય અને આત્માને ઉર્ધ્વગતિની અંદર જે કોઈ લઈ જાય એવું જે ધર્મ કરે છે, કાર્ય કરે છે તેને અહિંસા કહેવાય છે.

એટલે અહિંસા સંબંધી બ્રહ્મચર્ય અને શરીર સંબંધી તપ કહેવાય છે. शरीर હંમેશા વાસના તરફ જ ઢળે છે. શરીરની વૃત્તિ, લક્ષણ કેવું છે? થોડો આરામ કરી લઈએ, પછી તો કે થોડો ઓર જ્યાદા સો જાતે હૈ; એટલે જડતા જ પકડતું જાય ધીરે-ધીરે-ધીરે વધારે, કારણ કે મૂળે તમસ છે. મૂળે શું છે? શરીર શેમાંથી બન્યું છે? તમસ ભાગમાંથી બનેલું છે બહુ વધારે પડતા એટલા માટે. અને અંતઃકરણની ઉપર જણાવ્યા મુજબની વૃત્તિઓને અનુરૂપ તપાવવું, એ શારીરિક તપ છે. અડધો કલાક ઊભા રહેવાનું કે બસ મારે અને પછી જ હનુમાન ચાલીસા બોલવાના, તો આ કેવું થયું? એક જાતનું શારીરિક તપ થયું. અમુક મુદ્રામાં, પેલું વીરાસનમાં ઘણા લોકો બેસીને જ બોલતા હોય છે કે હનુમાનજી બેઠા છે ને આપણે બેસો, કે એવી જ રીતે બેસો, એ શારીરિક તપ છે. ઉદ્વેગ ઉત્પન્ન ન કરનારા, પ્રિય, હિતકારક, સત્યભાષણ તથા પરમાત્મામાં પ્રવેશ અપાવનારા શાસ્ત્રોના ચિંતનનો અભ્યાસ કર્યા કરવો, નામ અને જપ વગેરે વાણી સંબંધી તપ કહેવાય.

વાણી વિષયોન્મુખ વિચારોને પણ વ્યક્ત કરતી રહેતી હોય છે, આને એ બાજુથી સમેટીને પરમ સત્ય પરમાત્માની દિશામાં લગાવવું, એ વાણી સંબંધી તપ છે. એક એવા ગીતકારને હું જાણું છું કે કોઈક બાબતે એણે લખ્યું, એની બહુ વાહ-વાહી થઈ; પરંતુ એના જીવનની અંદર એ કર્યા પછીથી એ ઘેર ગયો, રાત્રે એને કંઈક કામ... એને કંઈક થયું. સવારે જ્યારે એ જાગ્યો અને જો બધાને મળ્યો, ત્યારે એણે ડિક્લેર કરી દીધું કે આજ પછી હું ઈશ્વર સિવાય બીજા કોઈના માટે ગીત નહીં લખું. પહેલા એ શૃંગારિક ગીતો લખતો હતો, બીજા બધા ગીતો લખતો હતો, બધું કરતો હતો. આ મોડર્ન ટાઈમની વાત કરું છું, નામ હું એનું ભૂલી ગયો, પણ એક એવો એમ કે જે સવારે ઉઠીને નક્કી કરી નાખે: બસ હવે બાકીનું બધું ઈશ્વરનું! તો એ તમે છો, નક્કી કરી નાખો એમ. અત્યાર સુધી જે થયું એ ભલે થયું એમ કે, ઓકે. તો પરમાત્માની દિશામાં લગાવવું કોઈ પણ રીતે, એ તપ જ છે એમ કે.

અને જ્યારે આ વાણી સંબંધી તપની વાત કરી, હવે મન સંબંધી. મનસા, વાચા, કર્મણા — ત્રણ રીતે કર્મ કરે છે ને વ્યક્તિ, ત્રણ જગ્યાએ કરે. હવે મન સંબંધી: મનની પ્રસન્નતા, હંમેશા ખુશ-ખુશાલ એકદમ પુલકિત રહે, સૌમ્ય સ્વભાવ હોય, મૌન એટલે કે ઈષ્ટ સિવાય અન્ય વિષયોનું સ્મરણ પણ ના હોય, સ્મૃતિ જ નહીં એમ સંસારની તો! બોલો, કેટલી મોટી વાત! અરે, આવું થઈ જાય એટલે આપણું કલ્યાણ થઈ ગયું. મનનો નિરોધ, અંતઃકરણની સર્વથા પવિત્રતા. નિરોધ એટલે જેવું આમ વિષયમાં જવાનો પ્રયત્ન કરે ને, એટલે એને ખબર પડી જાય. આ તો પેલો તો પહોંચી ગયો હોય ત્યાં આગળે કેમ્પમાં, ત્યારે પછી ખબર પડે છે કે, "યારો! ઘોડા તો દોડી ગયા." આપણે પેલું શું કહે છે? તબેલાને તાળું માર્યું અને ઘોડા ભાગી ગયા કે એવું કઈક બોલે છે ને એવું. એટલે આ વૃત્તિઓ ઘોડા જેવી છે બધી, એટલે એ તો ભાગશે જ; પણ તમને એ નીકળે તે પહેલા ખબર પડવી જોઈ, પહેલું નિયંત્રણ ત્યાં આવવું જોઈ, તો જ એ પકડાશે.

નહીં તો એ વૃત્તિઓનો પાવર એવો જબરો હોય, એવી આ ઇન્દ્રિયો છે. એટલે એક વખત એ નીકળી ગઈ, તમે અધવચ્ચે રોકી નહીં શકો આમ કરીને આમ. કોકનો અવાજ આવ્યો અને આમ જેવું આ બાજુ ગયું ને, તરત ત્યાં જો તમે રોકી લીધો કે "સ્ટોપ", તો જ રોકાશે; નહીં તો જો એ અધવચ્ચે રોકવાનો પ્રયત્ન કરશો તો એ ક્યારેય રોકાશે? એ તો પછી ત્યાં જ જશે. તેમ છતાં પણ ત્યાંથી પણ એને વાળવાનો, પાછો વાળવાનો પ્રયત્ન કરો ને, ટેક અ યુ-ટર્ન! એટલે એ બધું જે છે, મનનો નિરોધ કરવો, અંતઃકરણની સર્વથા પવિત્રતા. અંતઃકરણ કેવું હોવું જોઈએ? પવિત્ર હોવું જોઈએ, કોઈ પણ પ્રકારના કલુષિત વિચારો ના હોય, ક્રોધ-માન-માયા-લોભ ક્યારેય ઉત્પન્ન ન થાય, રાગ-દ્વેષ ના થાય, કોઈના વિશે કોઈ નિંદા ના કરવી. આ બધું પેલું કીધું છે ને વૈષ્ણવજન ગીતની અંદર, એ બધું થયા કરવું જોઈએ, એ સહજભાવે થયા કરવું જોઈએ.

કેવી રીતે? શરૂઆતમાં નહીં થાય, પણ તમે એને સહજ બનાવી શકો; દરેક ટેવો પછી સહજ થઈ જાય છે, એટલા માટે. તો સર્વથા પવિત્રતા, આ બધુંય છે એ મન સંબંધી તપ કહેવાય. ત્રણેય — શરીર, વાણી અને મનનું તપ મળે, ત્યારે એ સાત્વિક તપ થઈ જાય. પછી આવી રીતે જ કરે ત્યારે ફળને ન ઈચ્છતા, નિષ્કામ કર્મથી યુક્ત પુરુષ દ્વારા પરમ શ્રદ્ધાથી કરાયેલા ઉપરયુક્ત આ ત્રણેય જે કહ્યા, ત્રણેય તપને સામૂહિક રીતે સાત્વિક તપ કહેવામાં આવે છે. હવે રાજસી તપ: જે તપ સત્કાર, માન, પૂજા માટે કે કેવળ પાખંડથી કરવામાં આવે છે, તે અનિશ્ચિત અને ચંચળ ફળવાળું તપ રાજસ કહેવાય. જે તપ મૂર્ખતાપૂર્ણ હઠથી કરેલું હોય — મનની હઠથી, વાણીની હઠથી, શરીરની પીડા સહિત કરેલું હોય, બીજાનું અનિષ્ટ કરવા માટે કરેલું, બદલાની ભાવનાથી કરવામાં આવેલું હોય, તો એ બધા તપ કેવા છે? તામસ તપ છે.

"મારા શત્રુ-વિધ્નનો નાશ કરવા માટે થઈને મને અતિશય બળ પ્રાપ્ત થાય, માટે કરીને હું યજ્ઞ કરું છું" કરીને જે કંઈ કર્યા હોય, એ બધા કેવા થયા? તામસ તપ થઈ ગયા. આમ સાત્વિક તપમાં શરીર, મન અને વાણીને માત્ર ઈષ્ટને અનુરૂપ ઢાળવાનું છે, સ્વામી! બસ થઈ ગયું કામ તમારું, બસ આટલો જ એટીટ્યુડ ચેન્જ જોઈએ છે એના માટે છે બધું. રાજસ તપની ક્રિયા એ સેમ છે, છતાં એ શેના માટે છે? દંભી માણસ માન ખાટવા માટે કરે છે, પોતાનું સારું દેખાડવા માટે કરે છે. ઘણીવાર મહાત્મા લોકો પણ ઘરબાર છોડ્યા પછી આ પ્રકારના વિકારનો શિકાર થઈ ગયા હોય છે, માટે ધ્યાન રાખો. ત્રીજું તામસી તપ: અવિધિસરના અગડમ-બગડમ મંત્રો એ બધા, અગડમ-બગડમ! બીજાને પીડા આપવાનો એની અંદર હેતુ હોય છે. ખબર છે ને? લોકો આમ કરીને આમ પેલું ભોકે છે અને બધું પેલાને પીડા થાય ત્યાં આગળ, ઓલાને ઉલટીઓ થાય ને આવું બધું કરે ને!

માટે જે બધી વિધિઓ કરતા હોય છે, બધું એ અનાચાર જ છે એક જાતનો, પણ એને માટે એક શબ્દ છે એની માટેનો એક શબ્દ... એનીવે, યાદ આવશે ત્યારે પછી આગળ. તો પણ એક એ જે એવા પ્રકારના જે કર્મો કરે છે ને, તેને માટેનો એક શબ્દ અવિધિસરનું હોય છે અને બીજાને પીડા આપવાનો એની અંદર હેતુ હોય છે. ### દાનના ભેદ અને પાત્રતા હવે દાન આપવું એ પણ એક કર્તવ્ય છે. આ ભાવથી જે દાન દેશકાળ એટલે કે સ્થળ અને સમયને અનુરૂપ, આવકની મર્યાદામાં આપેલું તપ, સાચું પાત્ર પ્રાપ્ત થતાં બદલામાં ઉપકારની ભાવનાથી રહિત થઈને આપવામાં આવે છે, તે દાન સાત્વિક દાન કહેવામાં આવે છે. જે દાન ક્લેશપૂર્વક એટલે કે જેને આપવાની ઈચ્છા નથી, છતાં પણ આપવું પડે છે; કહેતા હતા ને, "આ તો મારે તો આપવાની ઈચ્છા જ નહોતી, પણ પછી મને બહુ આગ્રહ કર્યો એટલે મેં લાખ રૂપિયા દાનમાં લખાવી દીધા" — આવું તથા પ્રતિઉપકારની ભાવનાથી કે, "આજે હું તને આપું છું, કાલે પછી તારે મારું કામ કરવું પડશે" એવી રીતના કર્યું હોય.

તમે ધાર્મિક વિધિ કરી હોય તો ત્યાં હું આવીને આવી રીતના પૈસાથી તમારું આ બધું જે કંઈ થતું હોય, એ બધું હું આવીને તમને દાન આપીને જતો રહું, પણ પછી કે, "તમે ઓફિસમાં જ બેસો, પછી આપણે સહી કરી આલવી પડશે, ટેન્ડર પાસ કરવું પડશે" — આવા પ્રકારનું જે કંઈક હોય છે, એ બધું જ એ પ્રતિઉપકારની ભાવનાથી, આ કરીશ તો આ મળશે અથવા ફળ હેતુ સહિત આપવામાં આવે છે, તે રાજસ કહેવાય છે. જે દાન સત્કાર કર્યા વગર, તિરસ્કારપૂર્વક તોછડાઈથી, અયોગ્ય દેશકાળમાં અનઅધિકારીઓ અને અનાધિકારીઓને આપવામાં આવે છે, તે દાન તામસ દાન કહેવામાં આવે છે. પૂજ્ય મહારાજ જે કહેતા હતા કે, "અરે! કુપાત્રને દાન કરવાથી તો દાતા નષ્ટ થઈ જાય છે, દાતા રહેતો જ નથી ને કુપાત્રને દાન કરવાથી!" શ્રીકૃષ્ણનું પણ આ જ કહેવાનું છે કે દાન આપવું જ કર્તવ્ય છે. શું છે? દાન આપવું એ કર્તવ્ય છે, દેશકાળ અને પાત્રના પ્રાપ્ત થવાથી બદલામાં ઉપકાર ન ઈચ્છવાની ભાવના સાથે ઉદારતાથી અપાતું દાન એ સાત્વિક દાન છે.

મુશ્કેલીથી નીકળતું, બદલામાં ફળની ભાવનાથી આપવામાં આવતું દાન રાજસ; અને વગર સત્કારે તોછડાઈથી — "ખઈ લે ભૂખ્યો છે, ખઈ લે કે હું આપું છું" — પ્રતિકૂળ દેશકાળમાં કુપાત્રને અપાતું દાન તમસ પણ છે. દાન તો એ પણ છે, પણ એ કેવું દાન છે? તમસ દાન છે. આમ કરીને આમ આપ્યું તે વખતે એને એવો વિચાર ન આવ્યો કે આના અંતરાત્મા દુભાશે? દુભાય જ અંતરાત્મા, એ તો પરમાત્મા છે. તો પરમાત્માએ કીધું: "આણે તો મારી હિંસા કરી." શું થયું? અને પેલાને ખબર હોતી નથી કે પરમાત્માને મારી રહ્યો છે. કેટલું દુઃખ થાય એને ત્યાં આગળે! એ જ વસ્તુ એની સાથે કરે તો એને દુઃખ થાય છે, એનો અંતરાત્મા દુભાય છે, તરત દુભાશે. બહુ માની હોય ને, એનો અંતરાત્મા બહુ દુભાય એકદમ, દરેક નાની-નાની વાતમાં દુભાય. પણ એ અંતરાત્મા કઈ આનો છે ને તેનો નથી એવું નથી, એક જ છે ભાઈ! જે દેહમાન તથા મમત્વ ત્યાગીને એક ઈષ્ટ પર જ નિર્ભર હોય છે, તેના માટે દાનનું વિધાન તો હજી વધુ ઉન્નત છે.

આનાથી એક ગ્રેડ ઉપર જાઓ અને તે છે સર્વસ્વનું સમર્પણ. "સર્વસ્વ અમારું અર્પણ છે ભગવાન, તમારા શરણોમાં... સુચરણોમાં!" સમર્પણ એટલે કેવું? સંપૂર્ણ વાસનાઓથી મુક્ત થઈને મનનું સમર્પણ. ### "ૐ તત્ સત્" નો મહિમા હવે, "ૐ તત્ સત્". અર્જુન! "ૐ", "તત્" અને "સત્" એવા ત્રણ પ્રકારના નામ એ બ્રહ્મના નિર્દેશ કરે છે. શું કરે છે? બ્રહ્મનો નિર્દેશ કરે છે. "ૐ" છે એ પણ બ્રહ્મનો નિર્દેશ કરે છે, "તત્" એમ જ્યારે કોઈ બોલે છે ત્યારે તે એટલે કે એ પણ બ્રહ્મનો નિર્દેશ કરે છે, અને "સત્" જ્યારે બોલે છે ત્યારે પણ એ બ્રહ્મની જ વાત કરી રહ્યો છે; સ્મૃતિ અપાવે છે, સંકેત કરે છે અને બ્રહ્મનો પરિચાયક પણ છે. આ સ્વીચ વર્ડ છે, કયા? ૐ, તત્, સત્. જેના દ્વારા પૂર્વે (આરંભમાં) બ્રાહ્મણ, વેદ, યજ્ઞ આદિ રચાયેલા છે. બ્રાહ્મણ, યજ્ઞ અને વેદ એ ત્રણે ૐ થી ઉત્પન્ન થયેલા છે.

બ્રાહ્મણ ક્યારે બને માણસ? ૐ... ૐ... ૐ... ૐ... કરતો બ્રાહ્મણ બને, ભલેને અહીંયા શુદ્ર યોનિમાં જન્મ આવ્યો હોય, પણ ૐ... ૐ... ૐ... ૐ... યથાર્થ કરી લે, બ્રાહ્મણ બની જાય. વાલ્મીકિ બન્યા હતા, ઘણા બધા બન્યા હતા, એકલા વાલ્મીકિ નહીં; એટલે એ જ સત્ય છે. જન્મથી બ્રાહ્મણ એ બ્રાહ્મણ હોતો નથી. બ્રાહ્મણે પણ બ્રાહ્મણત્વ પ્રાપ્ત કરવું જ પડે, ત્યારે જ એ બ્રહ્મ થાય, દ્વિજ બને; ત્યાં સુધી બને નહીં. માત્ર જનોઈ પહેરી લેવાથી કોઈ બ્રાહ્મણ બની જતો નથી, એ એક આચાર અને રિવાજ છે. એઈટ સે સમથિંગ કે એ બાળકને એના પિતા એને જવાબદારી આપે, પણ એ બધી અંડરસ્ટેન્ડિંગ હતી એ વખતે કે, "હવે તું યોગ્ય રીતે વિદ્યાભ્યાસ કરજે" એમ કરીને એને મોકલાવવામાં આવતો હતો ત્યાર પછી એટલા માટે. એને શું કહેતા હતા ખબર છે? ઉપનયન સંસ્કાર કહેતા હતા. એનાથી તું જે સંસાર છે, તેને જોવાની તારી દ્રષ્ટિ બદલાશે.

આ નયનથી જોઈશ તને સંસાર દેખાશે, હવે તું જ્ઞાન નેત્રથી જોજે. એટલે પહેલા એને ઉપનયન સંસ્કાર આપવામાં આવતા હતા અને પછી કહેતા હતા કે, "જા, હવે તું ગુરુજી પાસે જા અને જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર, જેથી તને દિવ્ય દ્રષ્ટિ પ્રાપ્ત થશે, તને બ્રહ્મ દ્રષ્ટિ પ્રાપ્ત થશે. પછી તું સંસારને ના જોઈશ, તું બધે કેવળ બ્રહ્મને જ જોઈશ." આ અપેક્ષિત હતું એક સમયે, અત્યારે તો ગોગલ્સ કાફી હૈ! પહેરી લો નાઈટ વિઝન, અંધારું જ દેખાડે, અંધારામાં અજવાળું દેખાડે એવા! એટલે કહે છે કે પૂર્વે આરંભમાં બ્રાહ્મણ, વેદ અને યજ્ઞ વગેરે આનાથી રચાયા હતા અને બ્રાહ્મણ, યજ્ઞ અને વેદ એ ૐ થી ઉત્પન્ન થાય છે. આ યોગજન્ય છે, યોગ થાય ત્યાર પછી થાય એમ કે. ૐ ના સતત ચિંતનથી જ આની ઉત્પત્તિ થાય છે. આથી બ્રહ્મનું કથન કરનાર પુરુષોની શાસ્ત્રોક્ત નિયત થયેલા યજ્ઞ, દાન અને તપ ક્રિયાઓ નિરંતર ૐ નું ઉચ્ચારણ કરીને જ કરવામાં આવે, જેમાં એ બ્રહ્મનું સ્મરણ આપોઆપ થઈ જાય છે.

"તત્" નો પ્રયોગ: એટલે તત્ એટલે પરમાત્મા જ સર્વત્ર છે. જ્યારે તમે "તત્" બોલો છો એનો અર્થ શું થઈ ગયો? તમે એ એકનોલેજ કરો છો, તમે સ્વીકાર કરો છો અને તમે એ જ વસ્તુને પ્રકાશિત કરો છો કે પરમાત્મા સર્વત્ર છે, એવું તમે ડિસાઈડ કરી નાખો છો. આ ભાવથી ફળને ન ઈચ્છતા, શાસ્ત્ર દ્વારા નિર્દેશિત વિવિધ યજ્ઞ, તપ અને દાનની ક્રિયાઓ પરમ કલ્યાણની ઈચ્છા કરવાવાળા પુરુષો દ્વારા કરવામાં આવે છે. "તત્" શબ્દ પરમાત્મા પ્રત્યે સમર્પણ સૂચક છે. "ૐ તત્ સત્" — એટલે આ બધું તને સમર્પણ કરું છું, તું જ સત્ છે એમ હે પરમાત્મા! "તત્" શબ્દ પરમાત્મા પ્રત્યે કેવો છે? સમર્પણ સૂચક છે. અર્થાત, જપ તો ૐ નો કરવો; જપ કોનો કરવાનો? ૐ નો કરવાનો. યજ્ઞ, દાન અને તપની ક્રિયાઓ જે છે તેના પર આધાર મૂકીને કરો, "તત્" નો ઉપયોગ કરવાનો ત્યાં આગળ. ### 'સત્' નો પ્રયોગ અને આત્મિક સત્ય હવે "સત્" ના પ્રયોગનું સ્થળ બતાવે છે, યોગેશ્વર કહે છે કે સત્ શું છે.

તો કે આરંભે અર્જુને કહ્યું હતું કે કુલ ધર્મ શાશ્વત છે. નહીં, પહેલા બહુ વિલાપ કર્યો એણે કે, "આ બધા તો મારા કુળના છે ને આ બધાનો સંહાર કરી નાખીશ તો મારો તો કુલ ધર્મ નષ્ટ થઈ જશે, અને પછી કે હું નપુંસક કહેવાઈશ ને કે મેં પિતૃઓનો ઘાતક કહેવાઈશ ને..." એવું બધું રોતો હતો પહેલા તો. શ્રીકૃષ્ણએ કહ્યું કે, "તું વળી આવું બધું જ્ઞાન ક્યાંથી લઈ આવ્યો? શું વાત કરે છે કે તારું કુળ કયું, તને ખબર છે? કે તું પરબ્રહ્મના કુળનો છે કે નહીં કે આ બધા કુળનો તું જરા જાણતો ખરો કે તને શું કહું છું?" એટલે ઘણા લોકો આજની તારીખમાં બોલતા હોય છે કે, "અમારે તો હેરીડીટીમાં આવે છે પેલું શું આમ ડાયાબિટીસ આવે એવું બધું!" એટલે એવું જ્યારે કહે ને, ત્યારે હું હંમેશા એ લોકોને રોકતો હતો તે વખતે, જ્યારે પ્રાનિક હીલિંગ શીખવતો હતો ત્યારે કે, "ભાઈ!

મહેરબાની કરીને તમે આવું ને આવું ના બોલો. તમે એવું બોલો કે તમારું હેરીડીટી છે એ પરમાત્મા છે. પરમાત્મા નિરોગી છે, અનાસક્ત છે, આવા છે, તો તમે પણ એવા બની શકશો." તો તમે તો મૂળે વાત રોગની જ ચાલુ કરો છો! પરમાત્મામાં કોઈ રોગ હોતો નથી, કોઈ વિકાર હોતો જ નથી. કોઈ શાસ્ત્રએ એવું કીધું નથી કોઈ જગ્યાએ કે પરમાત્મામાં વિકાર ઉત્પન્ન થયો કે બ્રહ્મમાં વિકાર ઉત્પન્ન થયો; નો, બ્રહ્મમાં વિકાર હોઈ જ ના શકે. જે ક્ષણે વિકાર ઉત્પન્ન થયો, તો એ બ્રહ્મ રહેતો નથી, એનું પરિવર્તન થઈ ચૂકેલું છે તે ક્ષણે એટલા માટે. તો આરંભે કહ્યું હતું અર્જુને કે કુળધર્મ શાશ્વત છે, સત્ય છે; તો શ્રીકૃષ્ણએ શું કહ્યું એને? "તને આવું અજ્ઞાન ક્યાંથી મળ્યું? સત્ વસ્તુનો તો ત્રણેય કાળમાં ક્યારેય અભાવ નથી. તું એ સત્ નો બેટો છે, તું કોનો બેટો છે? તું સત્ નો બેટો છે.

તારામાં સત્ છે જ, કારણ કે તું એનો બેટો છે, તેને દૂર ન કરી શકે કોઈ, કશું જ ના કરી શકે એમ. એ તો રહે જ હંમેશા તારામાં." અને અસતનું અસ્તિત્વ ત્રણેય કાળમાં નહોતું. એટલે કે રોગ તે અસત છે, મિથ્યા છે, કલ્પિત છે; તું પેદા કરે છે પહેલા તારા મનમાં અને પછી તારા દેહમાં. કોઈ રોગ ક્યારેય હોતો જ નથી, કે એવી વાત કરી. એટલે તેના ત્રણેય કાળમાં સત્ નો તો અભાવ નથી ને અસત છે તેનું તો અસ્તિત્વ જ નથી, અસત છે જ નહીં એમ. વાસ્તવમાં સંસાર છે જ નહીં, સંસાર મોટો રોગ છે. જ્ઞાનીઓ એવું કહે છે કે સંસાર નથી, એ રીતે કહે છે. તો બતાવ્યું કે આ આત્મા જ સત્ય છે અને ભૂત આદિના સમસ્ત શરીર જે છે તે નાશવંત છે. આ ભૂતનું શરીર જે બનાવ્યું છે ને તે નાશવંત છે. હવે તમારે દિવ્ય દેહની જરૂર પડે, દિવ્ય પુરુષને પ્રાપ્ત કરવા. એ દિવ્ય છે, એ પરમાત્મા સાથે જોડાયેલો છે.

એ અત્યારે ક્યાં છે? અંતરાત્મા. તો અંતરાત્માની સ્થિતિમાં એ દિવ્યતા પ્રાપ્ત કરશે એટલે એને દિવ્ય દેહ થશે એ દિવ્ય પુરુષનો, અને પછી એ પરમાત્મા બની જાય છે, છેવટે સાયુજ્ય પામે. શું કરે છે? સાયુજ્ય પામે. તેમાંય બતાવ્યું કે સાલોક્ય હોય, સાર્ષ્ટિ હોય, સાયુજ્ય હોય અને સામીપ્ય હોય એમ બધી ચાર જાતની સમાધિઓ બતાવી, સ્થિતિ બતાવી છે એકરૂપતાની. સમાધિ એટલે શું ભાઈ? એકરૂપતા, એ એકતા અને અભેદતા તમે અનુભવ કરો, એની આ સ્થિતિ છે. કે સમાધિ એટલે કઈ બહુ ભયંકર મોટી મહાન વસ્તુ નથી, લોકો આમ કરીને લગાડીને બેસી જાય, ત્રણ દાડા પછી બહાર આવે ને પછી એવું બધું કરે, એ એને સમાધિ નથી કહેવાતી, એ તો સ્થિતિ છે સમાધિ છે. ### સદભાવ અને કર્મોની પૂર્ણાહૂતિ હવે આગળ કહે છે કે આત્મા સનાતન છે, અવ્યક્ત છે, શાશ્વત છે અને કેવો અમૃત સ્વરૂપ છે; અમૃત છે તો ક્યારેય મરે જ નહીં ને, એનું સ્વરૂપ રહે જ કે છે, આ જ પરમ સત્ય છે.

હવે જુઓ, "સત્" એવા પરમાત્માનું આ નામ સદભાવ, સત્ય પ્રતિ અને સાધુભાવમાં પ્રયોગ કરવામાં આવે છે. "હે પાર્થ! જ્યારે કર્મ સાંગોપાંગ સારી રીતે થવા લાગે છે, ત્યારે સત્ શબ્દનો પ્રયોગ કરવામાં આવે છે." સત્ નો અર્થ એ નથી કે આ વસ્તુ અમારી છે. જ્યારે શરીર જ આપણું નથી, તો પછી તેના ઉપયોગની કોઈ પણ વસ્તુ કેવી રીતે આપણી કહી શકો છો? આ ભોગ એથી જ સત્ કહેવાતા નથી. કોઈ પણ ભોગ કરો છો તે સત્ શા માટે નથી? મિથ્યા કેમ કહેવામાં આવે છે? એનું કારણ આપી દીધું કે ભાઈ! આ દેહ જ તારો નથી, આ મૂળ આધાર જ ખોટો છે, એટલા માટે એ સત્ નથી, આ દેહ સત્ય નથી એમ જે કહે છે એનું કારણ શું છે? કે નાશવંત છે, જવાનું છે; જે ત્રણેય કાળમાં સત્ય હોય તેને જ સત્ કહેવાય, એટલે આને સત્ ના કહી શકાય. હવે સત્ નો પ્રયોગ કેવળ એક જ છે, શેમાં છે? સદભાવમાં. જ્યારે તમે કોઈ સદભાવ કરો કોઈકના પ્રત્યે; કેટલી મોટી સદભાવ!

કે ભાઈ, તારી અંદર જે આત્મા છે ને તે સત્ય છે — "જય સચ્ચિદાનંદ!" એવી રીતના જ્યારે કરે, સદભાવના આપે કોઈકને. આત્મા જ પરમ સત્ય છે, આ સત્ય પ્રત્યે ભાવ હોય, તેને સાધવા માટે સાધુભાવ હોય અને તેની પ્રાપ્તિ કરાવવા વાળા કર્મ પછી પ્રશસ્ત રીતે થવા લાગે. આમ સામાન્ય રીતે નવું-નવું હોય ને જ્ઞાન લીધેલું હોય, તો એનાથી ઝટ દઈને બોલાય નહીં કે "જય સચ્ચિદાનંદ!" મેં જોયું છે એવું, ધીરે-ધીરે-ધીરે એનામાં હિંમત આવે બોલવાની કે, "હવે હું બોલીશ." તોય પાછો શું થાય કે અમુક જગ્યાએ બોલે ને અમુક જગ્યાએ ના જ બોલે. શું અમે તો ઓફિસમાંય બોલીએ બધાને, ગમે ત્યાં કોઈ પણ મળે આપણે કરવાનું બોલવાનું. હવે મોટેથી ના બોલીએ, મનમાં તો કરી શકીએ ને? અરે! પેલું આખું આમ ભાવ પરિવર્તન થઈ જાય ને, એટલે અંદરનું બધું મટીરીયલ બદલાઈ જાય હામેવાળાનું, તરત આપણને એવો અનુકૂળ થઈ જાય કે ના પૂછવાની વાત!

તમારે પ્રયોગ કરવો હોય તો કરજો તમારા જીવનમાં ચોક્કસ, ભલે મોટેથી ના બોલો, ખરેખર સદભાવના આપજો એને અને જુઓ કે તમારે કેવું ફર્સ્ટ ક્લાસ કામ થઈ જશે તમારા બધા. આ તો સાનુકૂળતા પ્રાપ્ત કરવા માટે નહીં, કે ચાલુ પેલા ચલતા-પૂર્જા હોય છે ને જેમ એવી રીતના થવા માટે નથી કહેવા માંગતો કે તમે એનો ગેરલાભ ન લઈ શકો આવી રીતે કરીને, પણ એ વસ્તુનો હંમેશા ખ્યાલ રાખો. એટલે આ સત્ય પ્રત્યે ભાવ હોય તેને સાધવા માટે સાધુભાવ છે, એટલે એ કરવાથી કર્મ પ્રશસ્ત રીતે થવા લાગે છે ત્યારે સત્ શબ્દનો પ્રયોગ કરવામાં આવે છે. યજ્ઞ, તપ અને દાનને કરવામાં જે સ્થિતિ મળે છે, આ ત્રણ કરવાથી — યજ્ઞ, તપ અને વન, ટુ, થ્રી — શું કીધું? યજ્ઞ, તપ અને દાન. અને એ પાછા કેવા હોય? ત્રણ સ્તરે થાય: સાત્વિક, રાજસી અને તામસી; અને મન, વચન અને કાયાથી ત્રણ સ્તરે થાય.

તે પરમાત્માની પ્રાપ્તિ માટે કરેલા કર્મ જ સત્ય છે, બાકી બધું અસત છે. સમજાયું? હવે કયું કર્મ સત્ છે એમ ભગવાન જે આમ બોલ-બોલ કરતા હતા તેનું શું કારણ હતું? કે આ એક જ સત્ય છે, કારણ કે પરમાત્માની પ્રાપ્તિ માટે તમે આ જે કરી રહ્યા છો એ સત્ય છે. અને એ જ યજ્ઞ, અને પાછું એ કરતી વખતે અંદરથી શું જણજણવાનું છે? ઓમકાર! "એક ઓમકાર સતનામ" જો છે ને, કરતા પુરખ... એટલે બધું પૂર્ણ કરી દેશે તમારું એમ કહે છે, પૂર્ણાહૂતિ કરી આપશે તમને સંસારની. લોકોને સંસારની પૂર્ણાહૂતિ નથી જોઈતી અને પછી પોતાની પૂર્ણાહૂતિ કરવા બેસી જાય છે, યજ્ઞની પૂર્ણાહૂતિ કરી નાખે છે એ લોકો. એટલે "તદિતિ તદરથિયમ" — તે પરમાત્માની પ્રાપ્તિ માટે કરેલા કર્મ જ સત્ છે, માટે તે પરમાત્માની પ્રાપ્તિ કરાવનારા જે કર્મ છે તે સત્ છે. જ્ઞાન, દાન, તપ એ તો કર્મના પૂરક છે, સહાયકો છે ત્રણ જણા.

### શ્રદ્ધાની અનિવાર્યતા અંતમાં નિર્ણય આપ્યો, ડિસીઝન આપી દીધું છે યોગેશ્વરે કે આ બધા માટે શું જોઈએ છે? આવશ્યક શું છે? શ્રદ્ધા આવશ્યક છે, શ્રદ્ધા હોવી જ જોઈએ અને તે પણ કેવી જોઈએ? સત્ શ્રદ્ધા હોવી જોઈએ. કારણ કે શ્રદ્ધા પણ એમણે અગાઉ કીધું ને, શ્રદ્ધા ત્રણ પ્રકારની હોય છે: સાત્વિક, રાજસી અને તામસ. હવે પરમાત્માને પ્રાપ્ત કરવો હોય અને તામસી શ્રદ્ધા હોય, તો એ માણસ પાર પામતો નથી. આ બધા અસુરો હતા જે ભગવાન સાથે લડ્યા, તમે જોયું એ બધાય કેવા એવા હતા? તામસી શ્રદ્ધા સાથે લડતા હતા, ભગવાન જોડે યુદ્ધ કરવા બેસી જતા હતા બધા. ભક્તો હતા જે રાજાઓ હતા, યજ્ઞો કરતા હતા, એ બધા શું કરતા હતા? પોતે રાજસી શ્રદ્ધા ધરાવીને આ બધું કરતા હતા. જેમ કે રાજા દશરથે યજ્ઞ કર્યો, રાજા જનકે યજ્ઞ કર્યો, એવું બધું તમે જે વર્ણન સાંભળો છો તે બધું એના માટે હતું.

પણ એમાં ઘણો બધો भाग શું છે કે અમુક રાજાઓ પોતે શું કરે? લોક કલ્યાણ અર્થે પણ કરતા હોય. પહેલા શરૂઆતમાં અમને પણ એમ થાય કે આ લોકો વ્યર્થ આટલા બધા ખર્ચા કરે છે, લાખો-કરોડો રૂપિયા ખર્ચી કાઢે છે, આવા લગ્નો કરે છે, એવું બધું થતું હતું. પછી અમે જોયું એક વસ્તુ એની અંદર કેવી ખબર છે? કે એની અંદર કેટલી એજન્સીઓને આજકાલ એમ્પ્લોય કરવી પડે છે, કેટલા બધા લોકોને રોજી-રોટી મળી રહી છે; ત્યારે પછી અમને એમ થયું કે, "ઓકે, ઓકે!" તો અમને જે પહેલા દોષપૂર્ણ કાર્ય લાગતું હતું, અત્યારે હવે એની અંદર અમને એમ લાગે છે કે નિર્દોષ કાર્ય છે, જો એને દંભથી ન કરવામાં આવે અને યથાર્થ રીતે જો કરવામાં આવે. કે ભાઈ, દીકરી પરણાવી છે ને મારે નક્કી છે કે મારી પાસે શક્તિ છે, હું ૫૦ લાખ ખર્ચ કરીશ અને પછી આ બધી વ્યવસ્થા બધું આમ સરસ રીતે રાખે અને હજાર લોકોને ઇન્વાઇટ કરે છે.

દરેકને આવી-આવી રીતના આમ "શુદ્ધાત્મા શુદ્ધાત્મા, જય સચ્ચિદાનંદ!" કરતો ઇન્વાઇટ કરે, જમાડે બધું કરે, યથાર્થ છે; એ સત્ પ્રયોગ થઈ જાય છે પછી. એટલે તમારી ભાવના મુખ્ય છે. તમને કીધું ને કે ભાવ જે છે એ જ સત્તા છે. તમારો ભાવ છે જે ઉત્પન્ન થાય છે, એ જ તમારી સત્તા છે અને એ મૂળ સત્તા સાથે તમારું અનુસંધાન કરી આપે છે, એક દિવસે તમને પરમાત્મા સુધી પહોંચાડી દે છે. માટે આ બધાની અંદર શ્રદ્ધા આવશ્યક છે, કંઈ પણ કરવા માટે શ્રદ્ધા તો જોઈશે જ; તો એ સત્ શ્રદ્ધા હોય, એ સાત્વિક શ્રદ્ધા હોય, એના જેવું તો એક નથી. માટે આગળ કહે છે કે: "હે પાર્થ! શ્રદ્ધા વગર કરેલું હવન, આપેલું દાન અને તપેલું તપ, જે કોઈ પણ કરેલ કર્મ છે તે બધું કેવું ઠરે છે? અસત ઠરે છે, બધું મિથ્યા થાય છે; તે આલોક કે પરલોકમાં પણ લાભદાયક રહેતું નથી." માટે સમર્પણ સાથે શ્રદ્ધા અતિ આવશ્યક છે.

ૐ તત્ સત્ । બ્રહ્માર્પણં બ્રહ્મ હવિર્બ્રહ્માગ્નૌ બ્રહ્મણા હુતમ્ । બ્રહ્મૈવ તેન ગન્તવ્યં બ્રહ્મકર્મસમાધિના ॥ ૐ શાંતિ શાંતિ શાંતિ। ૐ જય સચ્ચિદાનંદ।