યથાર્થ ગીતા સાર — ૨૯

અહીં આપેલા માર્ગદર્શક નિયમો અનુસાર, ફાઇલ નંબર ૨૯ (29.txt) નું ભાષાશુદ્ધિ અને વિરામચિહ્નોની સચોટ ગોઠવણી સાથેનું સુધારેલું લખાણ નીચે મુજબ છે, જેને ૨૫ ફકરાઓમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યું છે: ## શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા: અધ્યાય ૧૮ — મોક્ષસંન્યાસયોગ (ઉત્તરાધ) નમો વિતરાગાય! નમો અરિહંતાણં! નમો સિદ્ધાણં! નમો આયરીયાણં! નમો ઉવજઝાયાણં! નમો લોએ સવ્વ સાહૂણં! એસો પંચ નમુક્કારો, સવ્વ પાવપ્પણાસણો; મંગલાણં ચ સવ્વેસીં, પઢમં હવઈ મંગલમ્. ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય. ૐ નમઃ શિવાય. જય સચ્ચિદાનંદ! આગળ કહે છે યોગેશ્વર, પોતપોતાના સ્વભાવમાં રહેલી યોગ્યતા પ્રમાણે — સ્વભાવની યોગ્યતા અલગ-અલગ હોય છે — કર્મમાં લાગેલો હોય. કર્મ તો એક જ છે, દરેક જણ એ જ કર્મમાં પ્રવૃત્ત થયેલો છે. અહીંયા મનુષ્ય સંસિદ્ધિને, એટલે કે ભગવત પ્રાપ્તિરૂપી પરમ સિદ્ધિને પ્રાપ્ત કરી લે છે; તો સ્વભાવમાં રહેલી યોગ્યતા પ્રમાણે જાય છે.

પહેલા પણ કહ્યું છે કે, "આ કર્મને કરીને તું પરમ સિદ્ધિને પ્રાપ્ત થઈશ." તે કયું કર્મ કરીને ભાઈ? "અર્જુન, તું શાસ્ત્રમાં આપેલા નિર્ધારિત કર્મ કર, યથાર્થ કર્મ કર." હવે તું મારી પાસેથી, સ્વકર્મ કરવાની શક્તિ ધરાવનાર મનુષ્ય પરમ સિદ્ધિને કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી લે છે, તે વિધિને તું જાણી લે. પછી કહે છે — ધ્યાન રાખજે, જે પરમાત્માથી પ્રાણી માત્રની ઉત્પત્તિ થઈ, જેનાથી આ સંપૂર્ણ જગત વ્યાપ્ત છે, તે પરમેશ્વરની તું સ્વકર્મણા એટલે કે તારા સ્વભાવથી ઉત્પન્ન થયેલા કર્મથી પૂજા કર. સ્વકર્મણા એટલે શું? સ્વયંભૂ, તારા સ્વભાવમાંથી જે ઉત્પન્ન થાય છે તે કર્મ દ્વારા એની તું પૂજા કર. "ઈમિટેટ ના કરતો હોય" એમ કહે છે. એક જણાએ ગાયું, એટલે પછી તારે એ જ ગાવાની જરૂર નથી; ઓરિજિનલ કર્મ તો એક જ કરવાનું છે બધાએ કે પૂજા. પણ પૂજા તું તારી રીતે કરજે; કેવી રીતે કરજે?

તારા સ્વભાવમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે તેવી રીતે, તેના ગુણોથી તેવી રીતે તારે પૂજા કરવાની છે, ડોન્ટ ઈમિટેટ! એટલે સ્વકર્મ કરવાની શક્તિ ધરાવનાર મનુષ્યએ આને જાણવાનું છે. તારા સ્વભાવથી ઉત્પન્ન થયેલા કર્મ વડે તું એની પૂજા કરજે અને પરમ સિદ્ધિને પ્રાપ્ત કરી લે. આથી પરમાત્માની ભાવના અને પરમાત્માની સર્વાંગી પૂજા કરવી એટલે કીધું ભાવ — ભાવજે તું "હું શુદ્ધાત્મા છું". એક ભાવ કાફી છે, તને પહોંચાડી દેશે ત્યાં આગળ અને ક્રમશઃ આગળ વધવું; કેવી રીતે આગળ વધવું? ક્રમશઃ આગળ વધવું. તમે ભલે અલ્પજ્ઞ છો, પરંતુ આરંભ ત્યાંથી જ કરો છો જ્યાં તમે હાલ છો; આ વિધિ છે, પરમાત્મા પ્રતિ તમારું સમર્પણ છે. "સારી રીતે આચરેલા બીજાના ધર્મથી ગુણ રહિત સ્વધર્મ પરમ કલ્યાણકારી છે." શું કીધું? સારી રીતે આચરેલો પોતાનો સ્વધર્મ છે, તે બીજાના ધર્મ કરતાં વધારે કલ્યાણકારી છે.

"પરધર્મ ભયાવહ" — એમ કહે છે કે પરધર્મનું પાલન કરવું એ કેવું છે? ભયાનક છે, ભયાવહ છે; ગમે ત્યારે કશું પણ બની જશે, તમને ખબર નહીં પડે કે શું તે વખતે. એના કરતાં તો તમારા સ્વભાવગત રીતે ઉત્પન્ન થયેલું જે તમારું કર્મ છે — એ કર્મ, નિયત કર્મ — એના વડે તમે પરમેશ્વરની પૂજા કરો; એટલે દરેકની પૂજા જ છે. તેમ છતાં દરેકની પૂજા અને પ્રાર્થના અલગ-અલગ હોઈ શકે. તો આઠ અબજ લોકો પરમેશ્વરની પૂજા રોજ કરે છે; બધા જ લોકો રોજ પ્રેયર કરે છે, કંઈ બીજા પ્રકારની. તો તમે વિચાર કરો કે હવે એમને કેટલા સાંભળવાના આવશે! હવે દિવસ-રાતનો આખો જે પેલો આપણો રેશિયો ને એવું બધું સમજીએ, તો પણ એટલીસ્ટ ચાર અબજ કોલ તો પરમાત્મા એક સાથે રિસીવ કરે છે એવું લાગે; ચાર અબજ પ્રાર્થનાઓ એક સામટી, વિચાર કરો! અને પાછું એનું કાઉન્ટિંગ બધું જ જાય છે; હજી તો પાછું હવે એ તો આ એક જગ્યાની સમજાવટ કરીએ છીએ આપણે, અનંત બ્રહ્માંડોની તો વાત ના કરો એવું.

એટલે સ્વભાવ નિયતમ્ એટલે સ્વભાવથી નિર્ધારિત કરેલું કાર્ય કરતો મનુષ્ય પાપ, અર્થાત જન્મ-மરણને પ્રાપ્ત થતો નથી. પાપ ઈઝ ઇકવલ ટુ જન્મ-મરણ. પાપનો ખ્યાલ જ ખોટો પેલો જ પહેલા તો, કાળો કે હોવું જ ના જોઈએ પાપ તો, થવું જ ના જોઈએ એટલું ખાલી પકડશે, તેના પણ જન્મ-મરણ અટકવાનો માર્ગ એને પ્રાપ્ત થઈ આવશે. ઘણા સાધકોને મનમાં ઉચાટ થાય છે કે, "અમારે શું તેમની સેવા-સેવા જ કર્યા કરવાની?" "એટલે અમારાથી ઉપર છે, આગળ છે, એ બધાની અમારે સેવા જ કર્યા કરવાની આખો દાડો? અમને કોઈ દહાડો પરમાત્મા એકદમ પ્રાપ્ત જ ના થાય, આવું કેવું? કે એ બધા એવા ને અમે આવા કેમ હોય?" એવું બધા થોડુંક અંદર ઉચાટ થાય. તેઓ તો ધ્યાનમાં જ લીન રહે છે, તેમના સારા ગુણોથી તેમનું સન્માન થાય છે; એટલે સાધકો એમની પછી નકલ કરવા માંડે છે. શ્રીકૃષ્ણના કહેવા પ્રમાણે નકલ કે ઈર્ષા કરવાથી કશું મળતું નથી, નુકસાન થાય છે ઉપરથી; પોતાના સ્વભાવથી કર્મ કરવાની ક્ષમતા અનુસાર કર્મ કરીને જ પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે, સ્વકર્મનો ત્યાગ કરીને કદાપિ નહીં.

"કૌંતેય! દોષયુક્ત સહજ કર્મ..." દોષયુક્ત સહજ કર્મ એટલે દોષવાળું સહજ કર્મ; સ્વભાવથી ઉત્પન્ન થયેલા સહજ કર્મને ત્યાગવું ન જોઈએ. અલ્પજ્ઞ સ્થિતિ વાળો છે તેથી શિષ્ય છે, અને તે સિદ્ધ પણ છે કે હજુ દોષોનું તેનામાં અસ્તિત્વ છે. અગ્નિના ધુમાડાની જેમ કર્મ પણ કોઈ ને કોઈ દોષથી યુક્ત છે; બ્રાહ્મણ વર્ગને પણ કર્મ તો કરવું જ પડે છે. જ્યાં બ્રાહ્મણ શ્રેણીનું કર્મ પણ બ્રહ્મમાં પ્રવેશ પામીને વિલીન થઈ જાય છે, ત્યારે જ ત્યાં સર્વ દોષોનું નિવારણ થાય છે, નિરાકરણ થાય છે; ત્યાં સુધી થતું નથી. ### જ્ઞાની પુરુષની લક્ષણરેખા એવા પ્રાપ્તિવાળાના શું લક્ષણો? હવે જ્ઞાનીના લક્ષણો આવે છે; પ્રાપ્ત થઈ ગયો એટલે જ્ઞાની થઈ ગયો ને, એના લક્ષણો વિશે કહે છે કે જ્યાં કર્મનું પ્રયોજન જ રહેતું નથી. હવે એને કરવાનું કાંઈ નહીં થયું, એ પૂરું થઈ જાય છે.

તો કહે છે કે સર્વત્ર આસક્તિથી રહિત બુદ્ધિવાળો; સર્વત્ર જ્યાં જાય ત્યાં કોઈ પણ જગ્યાએ હોય, પણ એની આસક્તિ હોતી નથી કોઈ પણ જગ્યામાં, કોઈ જગ્યાએ કશું એનું મન ચોંટે નહીં. સ્પૃહા વગરનો, કોઈ પણ પ્રકારની એને પડી ના હોય; જેણે પોતાના અંતઃકરણ પર વિજય પ્રાપ્ત કર્યો. અંતઃકરણ — મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત અને અહંકાર બધું ભેગું થાય એટલે અંતઃકરણ કહેવાય. ચારની ફંક્શનાલિટી અલગ-અલગ છે વાસ્તવમાં, વસ્તુ સ્થિતિ એ એક જ છે. તેવો પુરુષ નૈષ્કર્મ્યની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે, તે સર્વનો ત્યાગ કરે છે; એટલે આમ ચોંટતું જ નથી ને એનું તો કોઈ જગ્યાએ ચિત્ત. તો એટલે પછી શું થયું કે બધેથી ફરી-ફરીને પાછું આવી જાય, પણ છેવટે ક્યાં આવીને રહેવાનું? પોતાની પાસે. એના કારણે એને કર્મનો કોઈ લેપ તો થતો નથી, એ કોઈ નવી માહિતી લાવતો નથી, નવું કોઈ કર્મ ઉત્પન્ન થતું નથી; એટલે નૈષ્કર્મ્યની સ્થિતિ એ પ્રાપ્ત કરી લે છે એમ કહે છે, તે સર્વનો ત્યાગ કરે છે.

ઓટોમેટિક થાય છે; કરે છે એટલે આવું થાય, એટલે આમ થઈ જ જાય, સામે જ છે સીધું, આમ સ્વીચ દબાવો એટલે લાઈટ થઈ જ જાય. અહીં સન્યાસ અને નૈષ્કર્મ્ય સિદ્ધિ એ બંને એકબીજાના પર્યાય છે; આ સિદ્ધિ બંને માટે સમાન છે, કૌંતેય! જે જ્ઞાનની પરાકાષ્ઠા — જ્ઞાનની વળી કોઈ પરાકાષ્ઠા ખરી? તમે જુઓ, શું કહે છે — જે જ્ઞાનની પરાકાષ્ઠા અને પરાનિષ્ઠા છે, એવી પરમ સિદ્ધિને પ્રાપ્ત કરનારો પુરુષ બ્રહ્મનને જાણી લે છે, તે વિધિને તું હવે સંક્ષેપમાં સાંભળ. રેડી? ઓકે. અર્જુન, ખાસ કરીને એકાંત શુભ દેશનું સેવન કરનારો, સાધના માટે જેટલો જરૂરી છે એટલો જ આહાર કરનારો; સાધના માટે જરૂર, જીવવા માટે નહીં, ભોગ માટે નહીં, આનંદ કરવા માટે નહીં, બહુ મજા આવે છે એટલે નહીં, ગમે છે એટલે પણ નહીં, ભૂખ લાગી છે એટલે પણ નહીં, આવશ્યક છે જીવતા રહેવા એટલા માટે પણ નહીં.

ફક્ત સાધના માટે જરૂરી, યાદ રાખો; એટલો જ આહાર કરવાવાળો, શરીર અને મન-વાણીને જીતવા વાળો, ત્રણે ત્રણ એના કાબુમાં. શરીર આપણું આવી રીતના, કાલે જ કીધું બધાને બેસાડે આવી રીતના; હવે કોઈ આમ થવા માંડ્યો હોય, કોઈ આમ થવા માંડ્યો હોય, કોઈ આમ ટેકો દઈ દીધો હોય ને પછી ચાલુ રાખે સાધના કે, "આમ તો થશે, વાંધો નથી." શરીર, મન અને વાણી ત્રણેય તમારા સ્થિર થવા જોઈશે, નિયંત્રણમાં રાખવાના છે. એટલે એ આમ-તેમ ભાગવાનો પ્રયત્ન તો એ ત્રણે ત્રણ જણા કરવાના જ છે, ચોક્કસ કરશે; કારણ શું છે? અનાદિ કાળથી એમ થતું આવ્યું છે, દર વખતે તમે પલાડી છોડી-છોડીને ભાગ્યા છો. અત્યારે ભલે દુખે, થોડી વખત બોલો એને એટલે હાલવાનું બંધ કરે. మન આમ વારંવાર ભાગવાનું થતું હોય ત્યારે એને કહેવાનું: "આમ ચુપ!" વાણી અંદર બોલ-બોલ કરે છે ને, એને કહેવાનું: "થોડી વાર ચૂપ રહે, અત્યારે મને ધ્યાન કરવા દે, તારું હું નહીં સાંભળું." અને પછી એને ઇગ્નોર કરવાનું ચાલુ કરવું.

### અંતઃકરણની સ્થિરતા અને વૈરાગ્ય એવી રીતના કરીને ચિત્તને શાંત કરવાનું, શરીરને શાંત કરવાનું, મનને શાંત કરવાનું; વાણીમાં મૌન આવશે ધીરે-ધીરે, પણ દેહ પણ સ્ટેન્ડસ્ટિલ બિલકુલ એકદમ શીલા જેવો થઈ જશે, પાષાણ શિલા એવો થઈ જશે. શાંત કરવાનું પણ જળ નથી બનાવવાનો, જળ નથી બનાવવાનો એને; એલર્ટનેસ છે અહીંયા, એક-એક સેલ જીવતો છે અને જાગતો છે એવી રીતના. સંપૂર્ણપણે, યસ. એટલે જીતવા અને દ્રઢતાથી વૈરાગ્યને પ્રાપ્ત; પાછો વૈરાગ્ય એટલે કેવું? સંપૂર્ણ મોહ મુક્તિ, આના સિવાય કંઈ જ નહીં એમ બસ. હવે આખેઆખો સંસાર કોક કહે ને કે, "મને આપી દો", તો કે, "લે લઈ જા, જતો રહે." એવું, મારે કોઈ લેવા-દેવા નથી. આખેઆખો તું સંસાર લઈ જાય તોય, એક શિબિ કરીને રાજા હતા, બહુ ધર્મિષ્ઠ અને એવા હતા; તો એમને કોઈકે આવીને આવી રીતના કીધું કે, "તમે મને દાન આપો છો ને?" તો કે, "હા બરાબર." તો કે, "તમારા બોડીમાંથી આટલું આપો." તે કાપી-કાપીને આપવાનું ચાલુ કર્યું.

એક પછી એક લોકો આવતા જાય, બધાને કાપી-કાપીને આપતો જાય છે; તૈયારી આવી એલર્ટનેસ કે ભાઈ, માણસને સૌથી વધુમાં વધુ વહાલું શું હોય? પોતાનો દેહ વહાળો હોય, આણે તો એને જ આપવા માંડ્યો. બસ એ એટીટ્યુડ જોઈએ છે એમ કહું છું, કાપીને આપવાની વાત નથી કરતો; દ્રષ્ટાંત રૂપે કહેવા માગ્યું છે કે આટલીય આસક્તિ અંદર નહીં હોવી જોઈએ. જ્યારે એવું થશે ત્યારે કામ થવાનું ચાલુ થશે, ધેટ ઈઝ જસ્ટ બીગીનિંગ, મિનિમમ ક્વોલિફિકેશન. પછી તમારી એકદમ ઝડપ આવશે; એટલે આ બધી વસ્તુઓ છે ને જે કીધું ને, પ્રકૃતિના ગુણો જ્યાં સુધી પ્રવૃત્તિશીલ છે અંદર, ત્યાં સુધી તો વાસ્તવમાં કોઈ સાધક બહુ આગળ વધી શકતો હોતો જ નથી. એટલે ગુણે કરીને તમારે એને જીતવાના અને એના માટે શું જોઈશે? દૈવી સંપત્તિ, એ ત્રણ ગુણોને જીતવા માટે. એ જેવા તમે કંટ્રોલમાં આવશે, દૈવી સંપત્તિ તમારી પાસે હશે ત્યારે આ સ્થિતિ આવીને ઊભી રહેશે.

પછી તમે સોપાન શ્રેણી ચડી જશો — શુદ્રમાંથી વૈશ્યમાં, વૈશ્યમાંથી ક્ષત્રિયમાં થઈને સીધા બ્રાહ્મણ શ્રેણીમાં, અને બ્રાહ્મણ શ્રેણીનો પણ છેવટે ત્યાગ કરીને બ્રહ્મની અંદર પ્રવેશ; તો એ જ્ઞાનની પરાકાષ્ઠાની વાત કરે છે ત્યાં આગળ. એટલે આ બધો જ ખ્યાલ હોવો જોઈએ કે આ શું થઈ રહ્યું છે, માટે આ બધું જ્ઞાન આપેલું છે. હવે આ બધું જાણ્યા વગર કોક ખાલી બેસી જાય અને પછી અંદર કંઈક થાય એટલે પાછો ભડકીને ઊભો થઈ જાય; અને આવું અત્યાર સુધી થતું આવ્યું છે તમારી ને મારી બધાની સાથે. કારણ કે એવું થશે ને, એટલે પછી તો ગાત્રો એકદમ શિથિલ થઈ જાય, ગભરાહટ થઈ જાય, કંઈક થઈ જાય, એમ થાય કે, "ઓહ જીવ જતો રહેશે!" જાણે પહેલો જાગરણનો જ્યારે અનુભવ થયો હતો ને, તો મને એમ થયું કે બસ હવે હું ગયો; મને એ ખબર છે, બરાબર યાદ છે. એટલે એ બહુ ભયાનક વસ્તુ હોય પણ પછી બી ડટે રહો, એ એટીટ્યુડ કોનો છે?

ક્ષત્રિયનો છે. બહુ થયું હતું? ઓકે, થોડા દિવસ જવા દો, તમે ફિલ નોર્મલ; વન્સ અગેન યુ સ્ટાર્ટ વિથ અ ફ્રેશ એટીટ્યુડ. રિફ્રેશ મારો છો ને? તો પછી અહીંયા રિફ્રેશ મારવાનું, સિસ્ટમ આપણી પાછી રીબૂટ કરી દેવાની ને પછી બેસી જવાનું પાછું ફરી વખત. હજી કંઈ આ સિસ્ટમ બગડેલી નથી, ઓલ રાઈટ છે કે નો પ્રોબ્લમ, ચાલુ છે ને? કે, "હા, બરાબર ચાલુ," તો વાંધો નહીં. ### આત્મિક પથ પર પ્રગતિ અને સંગનો પ્રભાવ આમ જરા જોઈ લેવાનું આપણે ડાઉટ પડતો હોય તો; એટલે દ્રઢતાથી વૈરાગ્યને પ્રાપ્ત પુરુષ ध्यानયોગને આધીન અને આ તમામને ધારણ કરવા વાળો, અંતઃકરણને પોતાનામાં વશ કરીને શબ્દ આદિ ભોગોને ત્યાગીને — શબ્દ, સ્પર્શ, રસ જેને કહેવાય, સ્પર્શ અને સુગંધ, બધી જ વસ્તુઓ પાંચે-પાંચ એટલે પાંચે તન્માત્રાઓને કંટ્રોલ કરીને ભોગોને ત્યાગીને. ત્યાગીને ભોગવો એમ કીધું એટલે શું છે?

તમે ગ્રહણ કરોને વાંધો નથી, પણ એની મૂર્છાનો ત્યાગ કરો કે, "મારે આ જોઈએ છે"; પછી ભલે તમારી પાસે રહે. "મને આ જોઈએ છે" એનો ત્યાગ કરી દો, પછી ભલે એ વસ્તુ તમારી પાસે પડી રહેશે, એ તમને હરકત કરતા નથી જીવનમાં. એટલે એનો અર્થ એવો નથી, હરગીજ નથી કે ઘરમાંથી એ બધું ફેંકી દો, બધા સગા-વહાલા બધાની જોડે સંબંધો તોડી નાખો; નો, આ કોઈ સાધના નથી. એવા કોઈ ગાંડા એક્સટ્રીમ ઉપર જવાની જરૂરત બી નથી, કંઈક થશે સુંદર રીતે થશે. ઇલ્યુમિનેટેડ પાથ મૂક્યો છે જો પરમાત્માએ આપણા માટે, અને પગલે-પગલે પાછો કીધો છે કે, "હું બેઠો છું, હું ઊભો છું, તને ચલાવવા માટે હું અહીંયા હાજર છું." "અને પાછો જે સ્તરે તું છે, ત્યાં સુધીને હું નીચે ઉતરી આવીશ અને હું તને ચલાવીશ, ઉપર ચડાવીશ." આનાથી વધારે શું જોઈએ તમારે, બોલો શું જોઈએ છે? "માગ માગ, માગે તે આપું" એવી તો વાત કરી દીધી.

એટલે તમને હે રાગ-દ્વેષને નષ્ટ કરવાવાળો તથા અહંકાર, બળ, ઘમંડ, કામ, ક્રોધ, બાહ્ય વસ્તુઓ અને આંતરિક ચિંતનોને ત્યાગી દેવાના. આંતરિક ચિંતન — એક પેલું ડાયલોગ થાય છે અને એક અંદર પછી છે ને બધું આમ ફ્લેશ થતું હોય છે, બધા ફોટા પડતા હોય, વિડિયો ચાલતો હોય એવું પણ ઘણી વખત થતું હોય; તો એ બધું એમ કે ધીમે-ધીમે ત્યાગી દેવાનો. એની ઈચ્છાનો ત્યાગ કરી દો એટલે મેળે પછી ધીમે-ધીમે જવા મળશે. આ તો આપણે જ પકડી રાખ્યું છે, અને અત્યારે મોટા ભાગના લોકોને મેં જોયું જેટલા સાધના કરતા હશે ને, અમુક લોકો તો એમ જ કહે કે એ તો હોય જ, એ તો ચાલ્યા જ કરે. એટલે આ તારો જ મુદ્દામાલ ભરેલો છે બધોય એટલા માટે છે, અને તું તો પાછો એને રોજ-રોજ ગાઢો કરતો જાય છે. તો પણ એ શાંત થઈ જશે; બે વિચારોની વચ્ચે ગેપ હોય છે, બે દ્રશ્યની વચ્ચે અંધારું હોય છે, મતલબ ગેપ હોય.

બસ ત્યાં સ્થિર થવાનું અને પછી ધીરે-ધીરે-ધીરે બધું શાંત થવા મળશે; પણ એ ક્યારે શક્ય બનશે? નિર્ધારિત કર્મ કરશો ત્યારે, શાસ્ત્રમાં બતાવ્યું છે તે કર્મ કરશો ત્યારે. આ બધું એનાથી જ થવાનું છે, બધું જ એનાથી થવાનું છે; કર્મ તો એક જ છે અને શ્રેણી ભલે તમારી ગમે તે હોય. તમે બધા ભલે બ્રાહ્મણ શ્રેણીના હો, પણ જ્યારે હું શરૂઆત કરું છું તો હું તમારી સામે પહેલા જોઈશ કે તમે બધા શું કરો છો, કેવી રીતે કરો છો. પછી તો કે તમને બેસવામાં સાનુકૂળતા થાય, આ થાય, તે થાય, બધું લાવી આપું; ચોપડી લાવી આપું, કઈ કરવું, તમને બેસવાનું આસન લાવી આપું. કંઈ આવી રીતે કંઈ નાની-મોટી સેવા કરતાં-કરતાં સંપર્કમાં આવીશ; સીધો સત્સંગ નહીં કરવાનો, નહીં તો તકલીફ થાય, અજીર્ણ થઈ જાય પાછું. એટલે પહેલા સેવા; એટલે આવી રીતે ધીરે-ધીરે સેવા કેમ કરવાની? જીવ માત્રમાં પરમેશ્વર મોજૂદ છે, એ શ્રદ્ધાને પહેલા દ્રઢ કરવાની છે, એટલા માટે કરવાની; નહીં કે પેલાને પેલું આપવાનું છે એટલા માટે કરવાની.

### સેવાનો મહિમા અને સત્સંગનો પ્રભાવ એની જો તમે નેસેસિટી સમજી જશો કે વાય ઈટ ઈઝ સો એસેન્શિયલ, તો તમે ખચકાશો નહીં સેવાની અંદર, પાછા નહીં પડો અને વિથ સ્પિરિટ કરશો. તમે જે કરશો તે વિથ સ્પિરિટ જોઈએ છે, વિથ કોન્ફિડન્સ જોઈએ છે. આપણે કરવાનું, તમે જાણશો કે જીવ માત્રમાં પરમેશ્વર છે અને હું તો પરમેશ્વરની સેવા કરું છું; એને છોડશો નહીં પછી આ એટીટ્યુડ. અને પછી બધું જ તમે વ્યવહારિક રીતે સુંદર જે બી થતું હોય એ ખરું; ધીરે-ધીરે સંસર્ગ વધશે મારો. પછી એક દિવસે નિલેશભાઈ કહેશે કે, "ભાઈ જો આ છે ને, તો હું આ ધ્યાન ને આ બધું કરું છું તે આમાંથી જોઈને શીખીને કરું છું. આ શીખવું છે?" તો કે, "હા." તો કે, "બેસી જા મારી જોડે." મને ૧૦ મિનિટ બેસાડે, વધારે ના બેસાડે. જ્યારે એવું થાય, પછી એમના લેવલનું જે કાંઈ હોય ને, ધીરે-ધીરે કરતાં મારામાં ટ્રાન્સફર થવા માંડે.

નિલેશભાઈ ખાલી બેઠા જ હોય, અમે પણ ખાલી બેઠા જ હોઈએ, કશું નથી થતું પણ કઈક જબરજસ્ત થઈ રહ્યું છે; અને એવું કે કોઈ જોઈ ના શકે ને કોઈ જાણી ના શકે. ધીરે-ધીરે કરતાં-કરતાં એમણે જે આત્મસાત કરેલું છે ને, તે મને અંદર આમ તાદ્રશ્ય થાય છે અહીંયા આમ અને પ્રતિબિંબ રૂપે મારી અંદર આવી જાય આખી આખી વસ્તુ. પછી એનું કોડિંગ-ડીકોડિંગ અંદર બધું ચાલ્યા કરે, ધેટ ઈઝ હાઉ હી વિલ પ્રોગ્રેસ. પછી એક દાડો એમને થશે, "તમને ટાઈમ છે?" એક દાડો કે, "હા સાહેબ, બોલોને શું થયું?" કે, "જો મારાથી એક આગળ વધેલા છે એવું મને開 ખબર છે, તો તારી પાસે ટાઈમ હોય તો કે જા, આજે આપણે એમને મળવા જવાનું છે મારી જોડે તું ચાલ." તો કે, "હા." પછી આવે ને પછી લઈ જાય કે, "આ અમિતભાઈ કે છે એમને છે ને તો આ બધું બહુ કરેલું છે કામ, બહુ સારું કરેલું." પહેલા દિવસે તો અલ્પ પરિચય; અમિતભાઈ વેરી જેનરસ, એટલે એમણે તો કહી દીધેલું કે, "તમારે જ્યારે ઈચ્છા હોય, અનુકૂળતા હોય, કાંઈ પણ હોય તો તમે ચોક્કસ આવી શકો છો.

નિલેશભાઈ હોય કે ના હોય તો પણ તમે આવી શકો છો." ત્યાં સુધીને એ તો આગળ વધી ગયા, હવે કોન્ફિડન્સ આવે છે — યસ, બરાબર છે. હવે મળવા જવાય કે ગયા છે, વાંધો નથી; આપણે કોક દાડો, થોડા દિવસ તો હું આ રાહ જોઈશ. પેલું અંદર પેલું પડેલું છે ને બીજ, એ મને ધક્કો મારશે: પૂછી જો કે આજે અમિતભાઈ અહીંયા છો? કારણ કે પૂછવું પડે. તે દાડે કહી દીધું હોય કે ભાઈ એ તો દમણે જાય છે ને પેલી બાજુ ભાવનગરે જાય છે ને આ બાજુ આમ ફરે છે ને બધું. એ ફોન કરીને કહેશે, પેલા જોશે અનુકૂળતા પોતાની હોય તો કે, "આવી જા." અને નહીં હોય તો કહેશે, "કાલે આવજે કે પરમદહાડે આવજે." એટ ધ મોસ્ટ એ જ થવાનું. ### સદગુરુ અને જ્ઞાનનું સંક્રમણ એટલે આમ થનગનાટ ચાલુ થઈ જશે અંદર કે હાસ, નવું કઈક જાણવાનું, શીખવાનું બધું મળવાનું છે આપણને કરીને. આવે, બેસે, પેલા બેસાડે, થોડી વાતચીત કરે; આમ વાતો ભલેને ગમે તે કરતા હોય.

મારા કુળ-કુટુંબની જ બધી બોલ-બોલ કર્યા કરતા હોય, વાસ્તવમાં એ ટાઈમે હી ઈઝ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ; ટ્રાન્સફરન્સ થઈ રહ્યું છે, બાહ્ય અલગ વસ્તુ છે, અંદર અલગ ચાલી રહ્યું છે. બંનેની જે સેમનેસ ઊભી થઈ છે ને ઉત્કંઠા અંદર બંનેની, એ સમાનતાના કારણે નોલેજ અહીંથી અહીંયા આમાં આવવા જ માંડ્યું છે તેટલા સમય દરમિયાન. હવે એક વખત આ થઈ ગયું ખ્યાલ માત્રથી, હવે ભલે ત્યાં ભાવનગરમાં બેઠા છે તોય આવ્યા કરશો, આવ્યા જ કરશો; આ બીજી રીતે. પછી પાછું ચાલ્યું આમ-આમ કરતાં-કરતાં એક ટાઈમ આવશે, એટલે પછી ધીમે રહીને કહેશે અમિતભાઈ કે, "મારા એક મિત્ર છે બહુ આગળ વધેલા છે, ખૂબ જ્ઞાની છે; તમે મળો એમને, મને સારું લાગશે, મને ગમશે." તો કે, "ભાઈ હું તો ઓળખતો નથી." અરે કે, "આપણા મિત્ર છે!" શું કહે છે — આપણા મિત્ર છે! આપણે મળવું છે, નિસંકોચ મળવાનું, વાંધો નહીં.

એટલે પછી માનવભાઈ કુંકાર કરી એની ઓળખાણ કરાવી દે આપણને. ત્યાં જાઓ, મળો, બેસો એટલે એ જ વસ્તુ પાછી તે વખતે માનવભાઈમાંથી જે કાંઈ હોય ને તે બધું આમ-આમ આવવા માંડે; એમ-એમ કરતાં-કરતાં બધું ગ્રહણશીલતા થતી તો આગળ વધતો જ જાય છે માણસ આવી રીતના. એટલે કહે છે કે શાંત અંતઃકરણ વાળો, કેવો છે? અંતઃકરણ શાંત કરી દીધેલો હોય તેવો; માયા રહિત એટલે કપટ વગરનો — લઈ લઉં, ખેંચી લઉં વાળો નહીં. "તમાર્ં જે એ બધું જ્ઞાન હું આમ કરીને આમ શોષી લઉં" એવા એટીટ્યુડ વાળો નહીં, હરગીજ નહીં એમ. એવો પુરુષ પરબ્રહ્મ સાથે એક થવાની યોગ્યતા રાખે છે; તમારી યોગ્યતા સિદ્ધ થવા માંડશે ધીરે-ધીરે-ધીરે-ધીરે કરતાં-કરતાં. એટલે એ બાબતે ચિંતા ના કરશો, આજે ભલે જ્યાં છો ત્યાં જ છે, બસ આ તમારી સાધના ચાલુ જ છે પણ નિષ્ઠા રાખજો બસ કે મારે તો ત્યાં જ પહોંચીને દમ તોડવાનો, ત્યાં સુધી નહીં તોડું.

"ત્યાં પહોંચીને જ દમ તોડીશ કે આ વખતે, બાકી નહીં તોડું; હું તો ભલે હાફ્યા કરું પણ છોડીશ નહીં." એવી રીતના કરીએ એટલે બધું આવી જશે; બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શુદ્ર તમે ગમે ત્યાં છો, ડઝન્ટ મેટર. તમે એક ક્ષણની અંદર ક્યારે ઉપર ચડી જશો, ખબર નહીં પડે તમને. ### પ્રકૃતિ સમર્પણ અને પરમાત્માનો પ્રભાવ એટલે આ બધી વાત છે ભગવાને કરેલી, તેને રાઈટ સ્પિરિટમાં તમે સમજી લેજો; ક્ષણમાં ભવ કપાય, પહેલા કહ્યું હતું ને? એક ક્ષણની અંદર કપાઈ જશે બધા કઈ કેટલાય તમારા. બસ ભાવ અને તીવ્રતા, નિષ્ઠા એની સાથે એકરૂપ છું જ, માટે કહેતા હતા હું શુદ્ધાત્મા છું, પકડી રાખ. આવી રીતે બ્રહ્મમાં પ્રવેશ મળી જાય છે; તે ભક્તિથી મને સારી રીતે જાણે છે કે એ તત્વ શું છે, હું જે અને જેવા પ્રભાવ વાળો છું. પ્રભાવ વાળો, જો પરમાત્માનો ભાવ કેવો પ્રભાવ છે!

અને આપણો ભાવ છે; શું છે? આપણો ભાવ છે, પરમાત્માનો પ્રભાવ છે. તે તો પહેલેથી આગળ રાખે. આપણી પાસે ભૂત્વ હોય, એમની પાસે પ્રભુત્વ હોય. હવે આ ભૂત્વ જે છે ને આપણું, એ આપણે એને સમર્પણ જેવું કરી દઈએ ને! ભૂત્વ શું છે? પ્રકૃતિ છે આપણી. પ્રકૃતિ છે તેને સમર્પણ કરવી પડશે; એટલે પ્રકૃતિ એના તમામ ગુણ-દોષો સહિત જ કે, "પ્રભુ આ તમને સોંપી." "તમે ને તમારા નામની સર્વે માયા, હું ને મારા નામની સર્વે માયા, આ પ્રગટ પરમાત્મા સ્વરૂપ પ્રભુના શુચરણોમાં સમર્પણ કરું છું" કરીને સોંપવું. શબ્દ સહ ખરું પણ ભાવ સહિત જોઈશે; માટે સમર્પણ જે, એ હંમેશા ભાવ સમર્પણ હોવું જોઈએ, એનલાઈટન અને પાછું વિથ સ્પિરિટ, રોતો-રોતો ઢીલો-ઢીલો નહીં. ફર્સ્ટ ક્લાસ કરવાનું આપણે જે બી કામ કરીએ તે; પરમાત્માને સેકન્ડ ક્લાસ વસ્તુઓ અપાય, થર્ડ ક્લાસ વસ્તુઓ અપાય વિચાર કરો?

તો તમારું બેસ્ટ હોવું જોઈએ; તમે ત્રણ-ચાર વખત ટ્રાયલ લઈ લો એવું હોય તો પહેલા અને પછી બેસ્ટ હોય તો એ તમે આપજો. પેલું શું કરે છે આ લોકો? ટેક કરે છે ને! ટેક એટલે ટેક કરો, રીટેક કરો, જે કરો; પછી કહે છે — "એક્શન!" એટલે થવું જ જોઈએ કે આમ એક્ઝેટ આવવું જોઈએ, પછી એમાં નહીં ચાલે. એ લોકો એક્શન કરે, શું રીયલ લાગે છે, તમે જુઓ! માટે કહે છે: "તે ભક્તિથી મને સારી રીતે જાણે છે, એ તત્વ શું છે હું જે અને જેવા પ્રભાવ વાળો છું." મતલબ, મારા ગુણો સહિત મને જે જાણે છે; કેવો? અજર, અમર, શાશ્વત. અજર — ગઢપણ આવતું નથી, અમર — ક્યારેય મરતો નથી, શાશ્વત છું જ. પાછો કેવો? અલૌકિક; સંસાર આખો લૌકિક છે, સંસારની પાર બેઠો છું હું એટલે અલૌકિક કહી દીધું એમણે. ચાર મુખ્ય બાબતો કીધી; ગુણોવાળો છું આ ચાર બાબતો તો બહુ જ પ્રાઈમ છે કે મારામાં, તેને એ જાણે છે, કોણ?

મારો ભક્ત, અને મને તત્વથી જાણી, કેવી રીતે જાણે છે? તત્વથી મને જાણે છે. ### તત્વજ્ઞાન અને સાક્ષાત્કારની અનુભૂતિ ખાલી નામથી, શબ્દથી, ડિસ્ક્રિપ્શનથી એવું નહીં ચાલે; મને તત્વરૂપે જાણે, એક્ઝેટ જાણવો પડશે. એટલા માટે વિચાર કરવાનો કે અજર શું છે, અમર શું છે, શાશ્વત શું છે, અલૌકિક ગુણો કયા-કયા છે; એ ગુણોનું ચિંતન કરો વારંવાર, વારંવાર, વારંવાર. તમે જેવા ગુણોનું ચિંતન કરશો એટલે પરમાત્મા બસ આમ ત્યાં છે જ, ક્યાં નથી? કે અનુભવ આવવાનો શરૂ થઈ જશે ભાઈ ત્યાં આગળ. એકદમ અનુભવ આવવાનો ચાલુ થાય ત્યારે ભડકી ના જતા, પેલો આમ પાછળ હાથ મૂકીને બેઠેલો જ છે કે, "ડોન્ટ યુ વરી, આઈ એમ ધેર ટુ ટેક કેર." એટલે મને તત્વથી તરત જ જાણો અને પછી મારામાં પ્રવેશ પામી જાઓ કે છે, "કમ ઇન, કમ ઇન!" કાયમ ચાલુ જ છે એમનું તો. બસ આટલું જ છે, સાધના પૂરી તમારી પ્રાપ્તિના સમય પછી.

પ્રાપ્તિકાળમાં તો ભગવાન દેખાય છે કે આ સન્મુખ છે મારી બરાબર; જેવો હું પ્રવેશ પામું છું તે વખતે તો હું જોઉં છું કે આ ભગવાન છે. એવી રીતના ત્યાં સુધી મન દેખાશે, અને પછી તે જ ક્ષણે પોતાના આત્માને ઈશ્વરી ગુણધર્મ યુક્ત માને. જેવો પરમાત્માની સાથે અંદર પ્રવેશ થયો ને, ધેટ વેરી મોમેન્ટ એ જોશે કે હું પણ પરમાત્મા જ છું. આ અનુભૂતિ એને સાક્ષાત્કાર કે આત્મા જ અમર છે, અજર છે, શાશ્વત છે અને સનાતન છે, એને એ સંપૂર્ણ ખ્યાલ આવી જાય છે ધેટ વેરી મોમેન્ટ. બીજા અધ્યાયમાં કહે છે કે આત્મા જ સત્ય છે; આત્મા સનાતન, અવ્યક્ત અને અમૃત સ્વરૂપ છે. આવી વિભૂતિઓ વાળા આત્માને કેવળ તત્વદર્શીઓએ જ જોયો છે. તો આ તત્વદર્શિતા શું છે? સવાલ ઊભો થાય ને આપણને, વારે-વારે આ શબ્દ માથામાં આવે છે ધડામ દઈને. આપણને એમ લાગે કે આ કઈક મુગટ વાળો માણસ લાગે, મુગટ-બુગટ પહેરીને ફરતો હોય ને કઈક આમ દૂરબીન લગાડીને ફરતો હોય એવા ટાઈપનો કોઈક લાગે છે ચારે બાજુ.

એટલે ઘણા લોકો પાંચ તત્વ, ૨૫ તત્વની બુદ્ધિથી ગણના કર્યા કરતા હોય; તો કે આ પાંચ છે ને આકાશ, વાયુ આમ તેમ કર્યા કરશે. થોડી વખત પછી ૨૫ તત્વ ગણશે કે પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો, પાંચ કર્મેન્દ્રિયો પાછી એડ કરશે અંદર; મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત, અહંકાર એડ કરશે, પછી પાંચ તન્માત્રાઓ મૂકશે એટલે ટોટલ તો કે જો ૨૫ થઈ કે નહીં. ના એ ખૂટી, કે હવે એમાં બધું ચાલ્યા કરતું હોય આખો દાડો એમનું. એટલે ઘણા લોકો આ કરે છે, બુદ્ધિથી ગણના કરતા જણાય છે. આ અંગે શ્રીકૃષ્ણે ૧৮મા અધ્યાયમાં નિર્ણય આપ્યો કે પરમાત્મા એ પરમ તત્વ છે; કયું તત્વ છે? પરમ તત્વ છે. ### પરમ તત્વનું ભજન અને સન્યાસ ધર્મ જે એને જાણે છે તે તત્વદર્શી છે; તો પરમ તત્વને જાણો. હવે જો તમને તત્વ જાણવું છે, તે પરમ તત્વની ઈચ્છા છે, તો પછી ભજન અને ચિંતન આવશ્યક છે; એ રીતે જેને જાણી શકાશે, બીજો કોઈ ઉપાય નથી.

આ જ ભજન છે અને આ જ ચિંતન છે, સમજાયું? બીજું કંઈ કરવાનું નથી; દિન-રાત બસ બઢત સવાયો, કાલે થયું એને કહેતા આજે સવાયું થાય બધામાં. તમે સવાયું માંગો તો આમાં બી જોઈશે ને પછી તો! એટલે એવી રીતના કરી અને આગળ વધવાનું. હવે જો તમને તત્વ જાણવું છે, તે પરમ તત્વની જો તમને ઈચ્છા છે, તો પછી ભજન અને ચિંતન તો કરવું આવશ્યક છે. અહીં ૪૯ થી ૫૫ સુધીના શ્લોકની અંદર યોગેશ્વરે સ્પષ્ટ કર્યું કે સન્યાસ માર્ગમાં પણ કર્મ તો કરવું જ જોઈએ. સન્યાસી થઈ ગયું એટલે પતી ગયું નથી; નારાયણ સ્વરૂપ થઈ ગયા, લોકોએ બધાએ તમને જોવા બી માંડ્યા તો પૂરું થયું? ના, તું પડ્યો ભાઈ મોટા ખાડામાં, પેલો કહે છે ને સંસાર કૂપમાં પડ્યો પાછો ફરી, એવું એ હાલત થશે. માટે ધ્યાન રાખજો કે ઘણા લોકો એવું પહેરીને ફર્યા કરે ભગવા કપડા, મટીરિયલમાં કોઈ ફેરફાર ગુણો બધા તો કે એના એ જ મોજૂદ છે; પ્રકૃતિ તો કે એમાંય કોઈ નહીં.

પ્રકૃતિ સ્વભાવ કે, "મારો સ્વભાવ જ આવો છે પાછો, શું કરું?" તો કે, "તમને આ આટલો બધો ક્રોધ?" કે, "ના ના, મારો સ્વભાવ જ એવો બને છે ને તો અન્યાય સહન થતો જ નથી." આ અન્યાય કરનાર નીકળી પડ્યો કોથળો પાછું ચાલે એનું; એટલે આવા બધાને છે ને બહુ દૂરથી નમસ્કાર કરીને ચૂપચાપ ત્યાંથી ભાગી જવાનું વહેલી તકે. એટલે ફર્સ્ટ ટ્રેન પકડી લેવી અને ફાસ્ટ પકડવી; જો બુલેટ ટ્રેન મળતી હોય તો વંદે ભારતની રાહ બી ના જોવી, વિમાન મળતું હોય તો કે સૌથી સારામાં સારું. સન્યાસ વડે કર્મ કરતાં-કરતાં ઈચ્છા રહિત, આસક્તિ વગર; જો આસક્તિ વગર એટલે જ ઈચ્છા રહિત અને જેણે અંતઃકરણ જીતી લીધું છે, તેવો પુરુષ જે રીતે નૈષ્કર્મ્યની પરમ સિદ્ધિને પ્રાપ્ત થાય છે તે હવે જણાવું છું. અહંકાર, બળ, દર્પ, કામ, ક્રોધ, મદ, મોહ વગેરેને સ્વભાવ જણાવવાના વિકારો, જગાવવાના વિકારો જ્યારે સંપૂર્ણપણે શાંત થઈ જાય છે અને વિવેક, વૈરાગ્ય, શમ, દમ, એકાંત સેવન, ધ્યાન વગેરે જે બ્રહ્મમાં પ્રવેશ અપાવનારા છે, તે જ્યારે પરિપક્વ થઈ જાય છે; કેવા થાય છે?

પરિપક્વ થવા સદગુણો છે, બરાબર દૈવી સંપત્તિ છે સાચી વાત, પણ એ કેવા હોવા જોઈશે? પરિપક્વ. ચાલશે ઢીલા-ઢીલા નહીં ચાલે, નવા-નવા ઇન્ટ્રોડ્યુસ કરેલા હોય એવા પણ નહીં ચાલે; ન્યુલી મેરીડ એવું નહીં એમ, ન્યુ એરાઈવલ. પેલા લોકો લખે છે ને — "ન્યુ એરાઈવલ"! ### સદગુણોની પરિપક્વતા અને સાધના પથ એટલે તમે હમણાં જ નક્કી કર્યું હોય કે ભાઈ આપણે વિવેક રાખીશું, આપણે વૈરાગ્ય રાખીશું, આ બે દાડા થયા હોય, ત્રણ દાડા થયા હોય તો કે એવું એની પરિપક્વ અવસ્થા જોઈશે. એટલે શમ, દમ, એકાંત સેવન; એકાંતથી તો મોટા-મોટા ભાગી જતા હોય છે ભડકેલા. તમે ગમે તે કહો, "એકલો તો ના રહું" કે, "પણ બહુ બીક લાગે છે." કેમ બીક લાગે, કોની બીક લાગે? કોઈ દિવસ વિચાર નથી કરતો, પોતે પોતાનાથી બીવે ખરેખર તો. ત્યાં તો કશું નથી તો પછી બીક શેની છે? અને બીક તો કાલ્પનિક છે સંપૂર્ણપણે, એ તો તારા મનમાં છે ભરેલી.

એટલે આને પાછી આજની નથી, એ તો જન્મોજન્મની બીકો છે તારી; સ્ટોક ઇન ટ્રેડ અત્યારે આવ્યો છે બહાર, એટલા માટે તું ધ્યાન આપજે અને આ બધાની ઉપર તારે ધીમે-ધીમે કાબુ આવશે. એકદમ આમ તું આજે ને આજે પેલું કાર્બન મૂકીને કે હું પકવી દઉં કેરી અને કાલે રસ ખાઉં, તો કે એ કાર્બન વાળી કેરી ખાઈશ ને તું તો નક્કી કેન્સલ થશે પછી આગળ ઉપર; હમણાં ને હમણાં તો ના થાય પણ આજે ખાધું ને તે દી પાંચ-દસ વર્ષ રાહ જો, પછી જો કે છે કેવું થાય! એટલે કાર્બન વાળી કેરી ખાવી નહીં, એમ આ બધા બોલે છે ને તો એવું જ છે અહીંયા આગળ. ઉતાવળે આંબા પકવવા, આ બધા આંબા કહેવાય; શું કહેવાય? આંબા. વિવેકનો આંબો, વૈરાગ્યનો આંબો, શમ, દમ, એકાંત સેવનનો એક બીજો આંબો, પછી ધ્યાનનો પાછું એક બીજો આંબો બધી હોય છે ને એમાં રાજાપુરી ને સોલાપુરી ને રત્નાગિરી ને બધું એવું બધું કઈક.

એટલે એકાંત સેવનનો આંબો પાછું એક એવો ધ્યાનનો આંબો હવે અનેક અનંત પ્રકારના ધ્યાનને બધું કઈ જાત-જાતનું છે, તો ખરું બધું ભાઈ; પણ આ તો સંસાર છે એટલે બધું હોય એની અંદર. અને આ તો ભવાટવી છે એટલે અટવશે તમને, અટકાવી જ રાખશે એના માટે આ બધું મૂકેલું છે અને બધું ઓર્નામેન્ટલ હોય એટલે એવું લાગે તમને; ઈમિટેશન જ અસલ બાકી અસલ હોય એને લોકો ફેંકીને જતા રહે, હાથમાં હોય તોય મૂકીને જતા રહે. અને પેલો જે પારખું હોય ને એ રાહ જોતો હોય કે આ ક્યારે છોડે હું લઈને જતો રહું. પારખું હોય એ રાહ જોઈને બેઠો હોય કે આ જેવો છોડે એટલે હું લઈને જતો રહું તરત જ; અલા મોલમાં આવું થાય છે, એક જ પીસ છે કે છે, પેલા જેવો મૂક્યો આને ને આ સારું છે જોવા ગયો એટલે આ ઉપડી ગયું, ક્યાં ગયું? તો કે સોલ્ડ આઉટ ગયું કે છે, હવે તો પૂરું થઈ ગયું, હવે તો કે હમણાં ના આવે સોલ્ડ આઉટ.

### બ્રહ્મજ્ઞાન અને પરાવાણીનો પ્રયોગ એટલે કહે છે કે આ જે બ્રહ્મમાં પ્રવેશ અપાવનારા છે તે બધા પરિપક્વ થશે, કાળે કરીને પાકે બરાબર છે; કાળે કરીને પરિપક્વ થાય ત્યારે પછી, અંડરલાઈન, તે સમયે, તે સમયે તે બ્રહ્મને જાણવા લાયક બની જાય. તેને યોગ્યતાનું નામ, આમાં જ પરાભક્તિ છે. પરાભક્તિ કોને કહેવાય? પરામાં શું કરીએ છીએ આપણે? ૐ પશ્યંતી, આમ જુઓ છો, અને પરામાં એ પશ્યંતીમાં જે ૐ લખ્યો છે એ જ્યાં અંદર વિલીન થઈ રહ્યો છે તે પરા છે. હવે તે પરા છે તેને પકડો, બસ ત્યાં જોયા કરો બંધ આંખે, ઉગાડી આંખે જે રીતે. એટલે જ્યાં પશ્યંતી તમારું પૂરું થયું, ત્યાં પરા ચાલુ થઈ ગઈ. અને ત્યાં ગાડે જ તો પરા વાણી; પરાનાથ પરમાત્મા સાથે વાત કરવી હોય તો પરાની વિદ્યા તો આવડવી જ પડશે, નો ડાઉટ. વૈખરીથી, વૈખરીથી બી એ સાંભળે છે; અને જેમ એક માણસને ઇંગ્લિશ, ફ્રેન્ચ, જર્મન, સ્પેનિશ બધું આવડતું હોય, પરમાત્માને બધી ભાષા આવડે.

બધા મનુષ્યોની ને બધાની ભાષા આવડે છે એટલે ત્યાંથી તો પરાભક્તિ. શું કીધું? પરાભક્તિ, કોઈને ખબરય ના પડે કે તમે અત્યારે પરાભક્તિ કરી રહ્યા છો; કોઈને ખબર ના પડે એવી હોય પરાને કોણ જોવે? પશ્યંતી સુધી દેખાય બધાને બહુ બહુ તો, ના દેખાય. પશ્યંતીએ જે જોનારો છે તેને જ દેખાય, બીજા કોઈને ના દેખાય; જે જોનારો છે તેને દેખાય, બાકી ન દેખાય; એટલે કે છે પરાભક્તિ. તેનાથી તે જાણે છે કે તત્વ શું છે. તાવરિયાજીના પુસ્તકો બહુ સુંદર, બહુ મહાન યોગી એમણે લખેલા પુસ્તકો, યોગ દર્શન ઉપર બનાયેલું છે બધું સરસ છે. એમણે એક જગ્યાએ વાત કરી હતી કે ટેકનિકનું ચોક્કસ નામ અસ્પષ્ટ/ખોટું ટ્રાન્સક્રાઈબ થયું છે એ પછી પાછી અમને અમુક પ્રકારની ફેઝ એક્સરસાઇઝ આપી હતી અલગ-અલગ ફેઝ પર અલગ-અલગ વસ્તુઓ કરવાની એવા પ્રકારની, અને કે તમારાથી આ બધું ના થતું હોય, બહુ સરળ હતા.

તાવરિયાજી પારસી, તમારાથી જો આ બધું ના થતું હોય તો એમણે શું છેલ્લે કીધું? "Stare naked." શું કીધું? સ્ટેર નેકેડ; સ્ટેર એટલે શું? ટગર-ટગર જોયા કરવું ખુલ્લી આંખે, બસ આમ જોયા બીજું કઈ નહીં, સીધો પરમ પ્રવેશ. સમજાય છે, કઈ આવી વાત છે; એટલે આપણે ત્યાં તો બહુ વ્રત ના છે બધા અલગ-અલગ સમયે આવીને બધાય મને એટલું બધું શીખવાડ્યું છે કે હું ધન્ય છું. હવે આગળ કહે છે: "મને જાણ, મને જે જાણે તે ભગવાન." શું કહી દીધું? મને જે જાણે તે ભગવાન, તે જે વિભૂતિઓથી યુક્ત છે તેને જાણે છે અને મને જાણીને તત્ક્ષણ મારામાં જ સ્થિત થઈ જાય. ### ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની ચિંતન વિધિ અને અંતિમ રહસ્ય એટલે બ્રહ્મ તત્વ, ઈશ્વર, પરમાત્મા અને આત્મા — આ બધા એકબીજાના શબ્દ પર્યાયો છે. ગમે તે એકની જાણકારીની સાથે તમામની જાણકારી એક સાથે થઈ જાય છે; આ જ પરમ સિદ્ધિ, પરમ ગતિ અને પરમધામ પણ આ જ છે.

આથી સન્યાસ અને નિષ્કામ કર્મયોગ બંને પરમ સિદ્ધિઓને મેળવવા માટે નિયત કમ, એટલે કે ચિંતન આવશ્યક છે; આને ચિંતન કીધું, વિચાર કરવા બેસી ગયા એને ચિંતન નથી કીધું. મારા પર આગળ કહે છે: "વિશેષ કૃપાથી આશ્રિત પુરુષ જરા પણ કસર ના રાખતા કર્મ કરતાં-કરતાં મારી કૃપાથી શાશ્વત અવિનાશી પરમપદને પ્રાપ્ત કરે." પોતાના પ્રભુત્વ અંગે એ જણાવે છે અને એમની કૃપા વિશે આપણને સમજાવે. કર્મ એ જ કરવાનું — નિયત કર્મ, યજ્ઞની પ્રક્રિયા; એ સ્પિરિટથી કરવાનું કે હું يજ્ઞ કરી રહ્યો છું, સ્વાહા. અહંકાર સ્વાહા, ક્રોધ સ્વાહા, કામ સ્વાહા, બધું એક પછી એક જે કાંઈ છે પ્રકૃતિમાં તે બધું સ્વાહા; છેલ્લે હું અને મારું તો કે સ્વાહા, પૂરું થઈ ગયો ચાલો વેરી ગુડ. બધું આપી દીધું, સર્વસ્વ સ્વાહા બધું આપી દીધું. હવે કહે છે પૂર્ણ યોગેશ્વર, સદગુરુનો આશ્રય લેનાર સાધક તેમના કૃપા પ્રસાદથી સત્વર તેને પામે છે.

కృપા થાય એટલે સત્વર પામી જાય છે; કેટલા જલ્દી એ નહીં, પરિપક્વ સ્થિતિમાં સાધકની એ સિદ્ધ બને. તેને પામવા માટે શેની જરૂર? સમર્પણની આવશ્યકતા છે. વારે-વારે વાત કરે છે સમર્પણ, સમર્પણ એટલે જે કાંઈ હું મારું છે, હું એ તેને ફેંકો હોય એમ કહે છે સીધી વાત. વિકારો તો કે તમારા છે જ નહીં, હોઈ જ ના શકે; તું કોણ છું? આત્મા છું, તો પછી એમાં વિકારો ક્યાંથી આવ્યા? કો ખોળતો ખરો, તપાસ કર કે એમ કહે છે. આથી એ સમજણ ફેરથી આ બધું ઊભું થાય છે, નોલેજ ગેપ ઊભો થઈ ગયો છે ભયંકર એટલા માટે આ થયું. આથી હે અર્જુન! સંપૂર્ણ કર્મો — એટલે કે તારા જેટલા તારાથી થાય એટલા સંપૂર્ણ કર્મો, તારાથી જેટલા થાય એટલા ક્ષમતા અનુસાર; શું કીધું? ક્ષમતા અનુસાર. તારાથી ૧૦ મિનિટ બેસાય છે? ઓકે; તારાથી કલાક બેસાય છે? ગોડ કહે છે કે ઓકે. પેલા ભાઈ કહે છે કે, "હું તો આઠ કલાક બેસું." તો કે ઓકે, એને બધું જ સ્વીકાર્ય પણ તમારી ક્ષમતા જોઈને કરજો.

બિયોન્ડ ક્ષમતા જ્યારે કરવા જાઓ તો પછી હોનારતો સર્જાય; છતાંય તમને પરમાત્મા સંભાળી લેશે પણ ના પાડે યોગેશ્વર. કહે છે કે, "ભાઈ, તમારી ક્ષમતા અનુસાર કરજો." એટલે કહે છે કે સમર્પણ અતિ આવશ્યક છે. આદિ હે અર્જુન! સંપૂર્ણ કર્મો એટલે કે જેટલા તારાથી થાય એટલા તું મને મનથી અર્પણ કર અને તારા પોતાના ભરોસે નહીં પણ મને સમર્પિત કરીને મારામાં પરાયણ થઈને જો. ### ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનો આશરો અને શરણાગતિ પાછા કે તારા ભરોસે નહીં કે મારા ભરોસે તું કરજે કે. અને યોગ બુદ્ધિનો આશ્રય લઈને તું નિરંતર મારામાં મન પરોવ. યોગ એક જ છે જે બધાના દુઃખોનો નાશ કરી નાખે; ત્યાં પહોંચી ગયા પરમધામમાં, પરમાત્મામાં પછી કયું દુઃખ રહ્યું ભાઈ? તનહ પરમ તત્વ પરમાત્મા સાથે મિલન કરાવે છે, તેની ક્રિયા પણ એક જ છે — યજ્ઞની પ્રક્રિયા. તે મન અને ઇન્દ્રિયોનો સંયમ, શ્વાસ અને ઉચ્છવાસ તથા ધ્યાન વગેરે પર નિર્ભર છે; તેનું પરિણામ પણ એક જ છે.

આ વિશે શું કહે છે? "યાંતિ બ્રહ્મ સનાતનમ્". આ વિશે કહે છે: "મારામાં નિરંતર ચિત્ત સમર્પિત કરીને તું મારી કૃપાથી મન અને ઇન્દ્રિયોના બધા જ કિલ્લાઓ પ્રયાસ વગર કૂદી જઈશ." મન અને ઇન્દ્રિયો દુર્જય દુર્ગ છે; આ બધા વિઘ્નોને તું મારી કૃપાથી અનાયાસે જ તરી જઈશ, તને ખ્યાલય નહીં આવે ને તું બસ પહોંચી જઈશ આમ કરીને આમ. એટલે ભગવાને ગરૂડ રાખ્યું છે ખબર છે પોતાનું વાહન? જરૂર પડે એ સાધકને આમ ઉપાડીને આમ મૂકી દેવાય ને પાછો, એટલે ટ્રાન્સપોર્ટેશન બહુ ક્વિક! જો તું અહંકારથી એમ માને... હવે આગળ કહે છે, શું કહે છે? પરંતુ મોટો આવ્યો જો અહંકારને લીધે મારા વચનોને નહીં સાંભળે તો વિનાશ થઈ જશે, પરમાર્થથી વિમુખ થઈ જઈશ. ફરીથી શ્રીકૃષ્ણ આની પર ભાર મૂકે છે, ૫৮મા શ્લોકની અંદર કહે છે કે, "જો તું અહંકારથી એમ માને કે હું યુદ્ધ નહીં કરું, તો આ તારો નિર્ણય ખોટો છે; કારણ કે તારો સ્વભાવ તને પરાણે યુદ્ધમાં ધકેલી દેશે." તારે સંડોવાઈ જ જવું પડશે કે ચાલે જ નહીં, ન્યૂટ્રલ વાળી કોઈ નીતિ જ નથી કે અહીંયા આગળ, તારે તો યુદ્ધ કરવું જ પડશે અર્જુન, મચી પડગે બરાબરનો.

કૌંતેય! મોહવશ તું જે કર્મ કરવા નથી માંગતો, તેને પણ તારા સ્વભાવથી ઉત્પન્ન થયેલા કર્મોથી બંધાયેલો તું પરવશ બનીને કરીશ; ના છૂટકે કરવું પડશે તારે પછી. પ્રકૃતિના સંઘર્ષથી ન ભાગવાનો તારો ક્ષત્રિય સ્વભાવ તને વારંવાર તે જ કર્મમાં લઈ જ જશે; આ પ્રશ્ન અહીં પૂરો થયો. હવે આ ઈશ્વર ક્યાં રહે છે તેના પર કહે છે. ૬૧મા શ્લોકમાં ભગવાન કહે છે: "અર્જુન! આ ઈશ્વર પ્રાણી માત્રના હૃદયમાં નિવાસ કરે છે." ઈશ્વર આટલો નજીક છે તો લોકો કેમ જાણતા નથી? માયા રૂપી યંત્ર પર; શું કહે છે — માયા રૂપી યંત્ર પર આરૂઢ. માયા રૂપી મોટરકાર; મોટરકારની માયા બહુ હોય છે ને આજકાલ તો! એની પર આરૂઢ થયેલા બધા સૌ લોકો ભ્રમવશ ચક્કર ચલાવ્યા જ કરે છે, તેથી ઈશ્વરને જાણી શકતા નથી; એમાં જ નીચે ઉતરતા જ નથી આ લોકો, ફરફર કર્યા જ કરે. આ યંત્ર ઘણું બાધક છે, તે જ નશ્વર શરીરમાં આવન-જાવન કરાવ્યા જ કરે; તો પછી શરણું કોનું લેવું?

### હૃદયસ્થ ઈશ્વર, જ્ઞાનયજ્ઞ અને અર્જુનનો વિજયધ્વજ યોગેશ્વરે કહ્યું છે કે, "હે ભારત! તું સંપૂર્ણપણે પૂરા ભાવથી એમના શરણે જા." કોના? જે હૃદયમાં નિવાસ કરે એમના શરણે જા, જે અંતર્યામી છે એના પાસે જા તો ખરો. થોડી વાતચીત તો કર, ઓળખાણ તો કર કે એક દાડો બેસીને એના કૃપા પ્રસાદથી. એ પ્રસાદ આપશે તને કૃપા કરીને, તું પરમ શાંતિ, શાશ્વત પરમધામને પ્રાપ્ત થઈ જઈશ. આથી ધ્યાન કરવું છે તો હૃદયમાં કરો; આમ તો હું સર્વત્ર છું, પરંતુ હૃદયમાં ધ્યાન કરવાથી જ પ્રાપ્ત થાઉં છું. તો જાણો કે મંદિરો, મસ્જિદ, ચર્ચ કે અન્ય સ્થળોએ તેની શોધ કરવી તે સમયનો, શક્તિનો અને જીવનનો વ્યર્થ બગાડ છે. જો કે આ ના જાણો ત્યાં સુધી તેમ કરવું સહજ છે, સ્વાભાવિક એમ થયા કરતું હોય. આમ આટલું ગોપનીયમાં પણ અતિ ગોપનીય જ્ઞાન મેં તને કહ્યું છે, આ પ્રમાણે સંપૂર્ણ વિચાર કર.

૧૮ે ૧૮ અધ્યાયમાં કહેલું જે સંપૂર્ણ જ્ઞાન છે તેની પર હવે તું વિચાર કર કે કર્યા જ કર, કે પછી તું જેમ ઈચ્છા હોય તેમ કર. છોડી દીધું, સલાહ આપી કે તું વિચાર કર. ફાઇનલ બધું કહી દીધું. હવે કહી દીધું કે, "હું હવે તને આ બાબતે મુક્ત કરું છું, તારી જેમ ઈચ્છા થાય તેમ કર. તારી ઈચ્છા થાય તો આ બધું કર અને ના થાય તો તારે જે કરવું એ કર; જબરજસ્તી કા સોદા નહીં." સત્ય આ જ છે, શોધનું સ્થળ પણ આ જ છે, પ્રાતિ માટે પણ આ જ ઉપાય છે જે કહ્યો એમણે. પરંતુ હૃદયમાં વસેલો ઈશ્વર દેખાતો નથી, હવે તેનો ઉપાય બતાવે; જો કેટલું બધું કર્યું છે એમ ઝીણું-ઝીણું-ઝીણું-ઝીણું! "હે અર્જુન! અત્યંત ગોપનીયમાં પણ અતિ ગોપનીય એવા મારા વચનો તું ધ્યાનથી સાંભળ." અગાઉ પણ કહ્યું હતું, અહીં ફરી વખત કહે છે કે ભક્ત માટે તો ઈશ્વર સદા તૈયાર ઊભો છે, ઊભો જ છે સ્ટેન્ડિંગ; કારણ કે તું મારો અત્યંત પ્રિય, તેથી જ આ પરમ હિતકારી વચનો હું તારા માટે ફરીથી કહીશ.

ફરી એક વખત કહે છે, તે શું છે બધા વચન? ત્યારે કહે છે: "અર્જુન! તું મારામાં અનન્ય મન વાળો થા, તારું મન મને સમર્પણ કરી દે. તું બીજું કંઈ પણ તારા મનમાં ના હોવું જોઈએ. મનમાં કોઈ બીજાનો વિચાર આવ્યો એ નહીં ચાલે; એ જે છે તે પણ ઈશ્વર જ છે, એવી રીતના કરીને એને તું સમાધાન કરી દે છે કે એ પણ શુદ્ધાત્મા જ છે." પેલા પ્રવચન કરવું હોય તો લોકો બધા બોલતા હોય છે ને આમ પેલું આપી દીધું હોય એટલે આવે સ્ટેજ ઉપર આમ કરીને આમ, પછી કહેશે કે: "મધ્યમાં બેઠેલા આપણા શુદ્ધાત્મા શ્રી ફલાણા ફલાણા, તેમની બાજુમાં બેઠેલા શુદ્ધાત્મા શ્રી ફલાણા ઢેકણા, તેમની બાજુમાં રહેલા શ્રી શુદ્ધાત્મા ઢેકણા પૂછડા." આવી રીતે જે બોલે, હવે એમાં જે કાંઈ નામરૂપ છે ને એને છોડી દો, બાકી શું રહ્યું? ### ભક્તિનો રાજમાર્ગ અને સંવાદની પૂર્ણાહૂતિ બધાને એને કયા ભાવથી જોયા, સંબોધન કેવી રીતે કર્યું?

શુદ્ધાત્મા, તો ધેટ કાઉન્ટ્સ! આ ભક્તિ કહેવાય, તમે દરેકમાં શુદ્ધ આત્મ સ્વરૂપ જોયું. પહેલામાં પહેલી ફર્સ્ટ રિક્વાયરમેન્ટ છે ભક્તિની; તમારે શરૂઆત જ કરવી છે, તો કે અહીંથી કર, પહેલી આજ્ઞા. બિલકુલ ત્યાંથી જ શરૂઆત થાય છે, એટલા માટે એ પહેલી છે, બાકી બધું પછી. અને તે શરૂઆત કરીને પૂરું થયું, હવે પૂર્ણ થઈ ગયું. શું? બાકીના બધા સ્ટેપ હવે તારા માટે પતી ગયા કે જે મિનિટે તે શુદ્ધાત્મા જોયો, તું પરમાત્મામાં પ્રવેશ પામ્યો. જેટલી વાર તે શુદ્ધાત્મા જોયો, તું પરમાત્મામાં પ્રવેશ પામ્યો; આ પરાભક્તિ છે. આ મળ્યું છે આપણને, કિંમત થાય છે, ખબર પડે છે? ઓહો ઓહોહો આનંદ આનંદ આનંદ! એટલે કહે છે કે: "मेरेમાં પરમ શ્રદ્ધાથી પૂર્ણ થા, મારા પ્રત્યેના સમર્પણમાં ભક્તિના આંસુ તારા ભલે વહી જાય, મને જ પ્રણામ કર. એમ કરવાથી તું મને જ પામીશ, હું સત્ય પ્રતિજ્ઞા કરીને કહું છું તને અને કે તું મને અત્યંત પ્રિય છે." પરમાત્મા આ કહે, પાછળ કહ્યું તેમ ઈશ્વર હૃદયમાં છે, તેના શરણે જા; અહીં કહે છે — મારા શરણમાં આવ.

આ અતિ રહસ્યમય વચન સાંભળ કે તું મારા શરણમાં આવ. સાધક માટે સદગુરુનું શરણ નિતાંત આવશ્યક છે, એટલે કીધું હતું કે છોડીને ભાગતો નહીં ગમે તેમ થાય પણ અહીં પડ્યો રહેજે કે. એટલા માટે એ એવી રીતે બોલતા ના એમ, એમને એવું નહોતું કહ્યું કે તારે ઘેર નહીં જવાનું, પણ બીજે ત્યાં બીજે ક્યાંય તારું ચિત્ત જે ભાગમભાગ કરે છે તે એને અહીં રાખવાનું છે, એમ વાત કરતા હતા. શ્રીકૃષ્ણ પરમ યોગેશ્વર છે; હવે સમર્પણની વિધિ બતાવે: સર્વ ધર્મોનો ત્યાગ કરીને. કેવી રીતે? સર્વ ધર્મોનો ત્યાગ કરીને, એટલે કે "હું બ્રાહ્મણ વર્ગનો ભક્ત છું કે શુદ્ર વર્ગનો છું, ક્ષત્રિય છું કે વૈશ્ય છું" — એવા વિચારોને ત્યાગીને કેવળ મારા જ શરણે આવ. "હું તને તમામ પાપોમાંથી મુક્તિ આપીશ, તું શોક ના કર. 'સર્વધર્માન પરિત્યજ્ય મામેકં શરણં વ્રજ। અહં ત્વા સર્વપાપેભ્યો મોક્ષયિષ્યામિ મા શુચઃ॥'" આ બધા બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય વગેરે વર્ણોના તું વિચાર ના કર્યા કરીશ; જાણકારી તને આપી છે પણ આ બધામાં તું ના પડીશ એમ કહે છે.

તું સીધેસીધો જ મારા શરણે આવી જા, મને સમર્પણ કર, મને પ્રણામ કર, મને જ રાખ તારા મનમાં અને ચિત્તમાં; બસ સીધો-સીધો રસ્તો તો આપી જ દીધો છે, નો વેવરિંગ અલાઉડ. ઇધર-ઉધર નહીં જાને કા, એટલે પણ ટ્રાફિકનો નિયમ એ જ છે — સ્ટીયરિંગ સીધું પકડો ને સીધી જ ગાડી ચલાવો તમે. આમ ચલાવો, આમ ચલાવો, પોલીસ પકડી જાય તરત આપી જ દેશે નિયમો કે લઈ જાઓ હવે કે તમે પૈસા ભરો; તો સીધી લીટીમાં ચલાવવાનું છે ને આપણે જે બી છે. તો સીધી લીટીમાં જ પરમાત્મા મળશે તમને, જ્યાં છો ત્યાંથી. તમને એમ લાગે કે હું અહીં છું, તો કે ત્યાંથી; ત્યાં કહો છો તો ત્યાંથી, કોઈ ચિંતા નથી. પણ અનન્ય ભક્ત માટે તો જો પરમાત્માએ શું કીધું? "હું સત્ય પ્રતિજ્ઞા કરું છું કે હું તારી રાહ જોવું છું, તું મારા શરણમાં આવી જા, તું જ્યાં છે ત્યાંથી બસ." ### ગીતા જ્ઞાનના અધિકારી અને સંજયનો આખરી નિર્ણય એટલે કહે છે કે કર્મપથના કયા સ્તર પર છું એ બધા વિચારો છોડી, જે અનન્ય ભાવથી મારા શરણે આવે છે, ઈષ્ટ સિવાય બીજા કોઈને જોતો જ નથી; તેના ક્રમશઃ વર્ણ પરિવર્તનની જવાબદારીથી તથા તમામ પાપોની મુક્તિની જવાબદારી તે સદગુરુ પોતાના શિરે લઈ લે છે.

દરેક મહાપુરુષે આમ જ કહ્યું છે. શાસ્ત્ર લખવામાં આવે છે ત્યારે લાગે છે કે આ બધા માટે જ છે, વાસ્તવમાં તે શ્રદ્ધાવાન માટે જ છે; અર્જુન અધિકારી હતો એટલે એને ભાર દઈને કીધું. હવે યોગેશ્વર પોતે નિર્ણય આપે છે કે તેનો અધિકારી કોણ છે. "તારા હિત માટે કહેલા આ ગીતાના ઉપદેશને કોઈ પણ કાળમાં ભૂલથી પણ તપ રહિત મનુષ્યને કહેવો ના જોઈએ. ના ભક્તિ વગરના મનુષ્યને પણ કહેવો જોઈએ, જેને સાંભળવાની ઈચ્છા ન રાખનારને પણ ન કહેવો જોઈએ." ત્રણ થયા. ચોથો — "જે મારી નિંદા કરે, આ દોષ છે એવી ખોટી-ખોટી ટીકાઓ કરે, તેને પણ ના કહેવો જોઈએ." આવા આપેલા ચાર જણાને નહીં કહેવાનું, ના પાડી દીધું. તો હવે કોને કહેવો? કહેવાની છૂટ છે કે નથી? આગળ કહે છે: "જે મનુષ્ય મારા પર પ્રેમ કરીને આ પવિત્ર રહસ્યયુક્ત ગીતાનો ઉપદેશ મારા ભક્તોને કહેશે, તે નિસંદેહ મને જ પ્રાપ્ત થશે." તમારા હિતમાં મારું હિત; જે સાંભળીને ઉપદેશને યોગ્ય રીતે હૃદયમાં ધારણ કરશે, તે માર્ગે ચાલશે અને પાર થઈ જશે; શ્રીકૃષ્ણ યોગેશ્વર બોલી રહ્યા છે આ.

હવે ઉપદેશ કર્તા માટે કહે છે: "તેનાથી પ્રિય ના તો કોઈ આ પૃથ્વી પર છે; જે મારા ભક્તોમાં આ ઉપદેશ કહેશે, તેમને તે પથ પર ચલાવશે, તે મારો અતયંત પ્રિય કાર્ય કરવા વાળો છે. કારણ કે કલ્યાણનો આ એક જ સ્ત્રોત છે, આ જ રાજમાર્ગ છે." "જે પુરુષ આ ધર્મમય આપણા બંનેના સંવાદનો સારી રીતે અભ્યાસ કરશે, તેના દ્વારા જ્ઞાનરૂપી યજ્ઞથી હું પૂજાઈશ. અર્થાત એવો યજ્ઞ કે જેનું પરિણામ જ્ઞાન છે, તેનું સ્વરૂપ પાછળ બતાવ્યું છે આ પહેલા કહી દીધું યજ્ઞનું સ્વરૂપ. જેનું તાત્પર્ય છે સાક્ષાત્કારની સાથે જ પ્રાપ્ત થનારી જાણકારી. આ મારો મત છે, એ નિશ્ચિત છે; નિશ્ચિત મત છે, ડિસાઈડેડ ડિસીઝન છે આ મારું." જે પુરુષ શ્રદ્ધા પૂર્વક અને ઈર્ષા રહિત થઈને ફક્ત સાંભળશે, ફક્ત શ્રવણ કરશે, તે પણ પાપોથી મુક્ત થશે અને ઉત્તમ કાર્યો કરવાવાળાના શ્રેષ્ઠ લોકને પ્રાપ્ત થશે.

ઉત્તમ કાર્ય એક જ છે — પરમાત્માની પ્રાપ્તિ, એને અલગ રીતે કહી દીધું છે અહીંયા પણ. એ ત્યાં પહોંચી જશે કે મારા પરમધામમાં જ ચડશે; તો તમારું હવે પછીનું નેક્સ્ટ એડ્રેસ શું હશે? પરમધામ. બીજું કંઈ ના મળે એમ, શ્રેષ્ઠ લોકને પ્રાપ્ત થશો. આ કાર્ય કરતાં પાર ના આવે, તો સંભળાવીને મૃત્યુ પામે ઉત્તમ લોકો ત્યારે પણ હોય છે; કારણ કે મનમાં ઉપદેશને ગ્રહણ કરે છે, ભગવાને કહ્યું છે ૬૭ થી ૭૧ શ્લોક સુધી. ગીતાનો ઉપદેશ જે યોગ્ય મનુષ્યો નથી તેમને ન કહેવો જોઈએ, પરંતુ જે અધિકારી છે, લાયક છે તેમને તો જરૂર કહેવો જોઈએ. જે સાંભળશે તે ભક્ત મને પામશે; કારણ તે અતિ રહસ્યમય જ્ઞાન સાંભળીને પુરુષ જાગૃત થઈ જશે, અંદર રહેલો પુરુષ જાગૃત થશે. ### સંવાદનું સમાપન અને વિજયનો મંત્ર તે મારા ઉપદેશને ભક્તોમાં કહેશે, એનાથી પ્રિય કરનાર મારા માટે બીજો કોઈ નથી.

જે અભ્યાસ કરશે તેના દ્વારા હું જ્ઞાન યજ્ઞથી પૂજાઈશ; યજ્ઞનું પરિણામ જ્ઞાન છે. જે ગીતા પ્રમાણે કર્મ કરવામાં અસમર્થ આ કર્મ, પરંતુ શ્રદ્ધાથી માત્ર સાંભળશે, તેઓ પણ શ્રેષ્ઠ લોકને પામશે. શ્રેષ્ઠ લોક કયો છે? પરમધામ. આમ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ગીતાના શ્રવણ, કથન અને અધ્યયનથી પ્રાપ્ત થનાર ફળ દર્શાવ્યું; પ્રશ્ન અહીં પૂરો થયો. અંતમાં તેઓ અર્જુનને પૂછે છે: "કઈ સમજાયું હે અર્જુન? શું મારા આ વચનો તે એક ચિત્ત થઈને સાંભળ્યા? શું તારો અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થયેલો મોહ નાશ પામ્યો?" આ વિશે અર્જુન કહે છે: "અચ્યુત! તમારી કૃપાથી મારો મોહ નાશ પામ્યો, મને સ્મૃતિ થવા માંડી છે — શેની? પરમધામની, પરમપદની, પરમાત્માના સ્વરૂપની. સાવ સંશય રહિત થઈ ગયો છું અને તમારી આજ્ઞાનું પાલન કરીશ, કરીશ; 'કરિષ્યે વચનં તવ' અહીં કહે છે." અર્જુને શ્રીકૃષ્ણ સમક્ષ પ્રશ્નો, પ્રતિપ્રશ્નોની શૃંખલા ઊભી કરી દીધી, જે તે નહોતો કરી શકતો તે ગોપનીય રહસ્ય ભગવાને સ્વયં દર્શાવ્યું.

અર્જુનનું સમાધાન થઈ જતા પ્રશ્નો પૂછવાનું બંધ કર્યું અને કહ્યું: "હે ગોવિંદ! હવે હું આપની આજ્ઞાનું પાલન કરીશ." વસ્તુતઃ આ પ્રશ્નો માનવ માત્ર માટે છે; માનવ માટે તો છે જ. આ પ્રશ્નોના સમાધાન વિના કોઈ પણ સાધક શ્રેય પથ પર અગ્રેસર થઈ શકતો જ નથી. આથી સદગુરુના આદેશોનું પાલન કરવા માટે અને શ્રેય પથમાં અગ્રેસર થવા માટે સંપૂર્ણ ગીતાનું યથાર્થ શ્રવણ કરવું આવશ્યક છે. હવે સંજય ઉવાચ; પાછા સંજય બોલ્યા: "આમ મેં વાસુદેવ અને મહાત્મા અર્જુનના વિલક્ષણ અને રોમાંચકારી સંવાદને સાંભળ્યો અને સંભળાવ્યો." અર્જુન તો એક મહાત્મા છે, યોગી છે, સાધક છે; નહીં કે કોઈ ધનુર્ધર કે જે મારવા માટે ઊભો છે કોકને. એનામાં સાંભળવાની ક્ષમતા કેવી રીતે આવી, તે આગળ કહે છે ૭૫મા એની અંદર શ્લોકની અંદર કે, "શ્રી વ્યાસજીની કૃપાથી, તેમણે આપેલી દિવ્ય દ્રષ્ટિથી મેં આ પરમ ગોપનીય યોગને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનને પ્રત્યક્ષ કહેતા સાંભળ્યા છે." સંજય શ્રીકૃષ્ણને યોગેશ્વર માને છે, જે સ્વયં યોગી છે અને બીજાને પણ યોગ પ્રદાન કરવાની શક્તિ ધરાવે છે, તેવા યોગેશ્વર છે.

"હે રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર! કેશવ અને અર્જુનના પરમ કલ્યાણકારી અદભુત સંવાદને ફરી-ફરી યાદ કરીને હું વારંવાર આનંદ અનુભવું છું." "આથી આ સંવાદનું હંમેશા સ્મરણ કરવું જ અને તે જ સ્મૃતિથી પ્રસન્ન રહેવું જોઈએ." હવે તેમના સ્વરૂપનું સ્મરણ કરીને સંજય કહે છે; સ્વરૂપનું સ્મરણ કરે છે સંજય પરમાત્માના: "હે રાજન! ભગવાનના અતિ અદભુત રૂપને વારંવાર યાદ કરીને મારા મનમાં આશ્ચર્ય થાય છે, હું વારંવાર આનંદિત થઈ જાઉં છું." પ્રભુનું સ્મરણ વારંવાર રટન કરવાની વસ્તુ છે સ્મૃતિની અંદર બરાબર. અંતમાં સંજય પોતાનો નિર્ણય જણાવે છે: "રાજન! જ્યાં યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણ અને ધનુર્ધર અર્જુન છે, ત્યાં જ શ્રી છે, ઐશ્વર્ય છે અને વિજય છે. 'યત્ર યોગેશ્વરઃ કૃષ્ણો યત્ર પાર્થો ધનુર્ધરઃ।' દૈવી વિભૂતિ અને આ ચર સંસારમાં અચળ રહેનારી નીતિ છે એવો મારો મત છે." ધનુષ્ય કયું?

અર્જુનનું ધ્યાન જ ધનુષ્ય છે, ઇન્દ્રિયોની દ્રઢતા છે એ જ ગાંડીવ છે; અર્થાત સ્થિરતા રાખીને ધ્યાન ધરવા વાળો મહાત્મા અર્જુન છે. દરેક મહાત્મા અર્જુન છે. યોગેશ્વરે બતાવ્યું છે કે હું દરેકના હૃદયમાં વાસ કરું છું, તમારા હૃદયમાં પણ તે જ છે. અનુરાગ જ અર્જુન, અનુરાગ તમારા અંતઃકરણની પ્રભુને પામવાની લગ્નીનું નામ છે. જો આવો અનુરાગ તમારામાં છે, તો સદાય તમારો વાસ્તવિક વિજય છે અને અચળ સ્થિતિ આપનારી નીતિ પણ સદાય તમારા માટે રહેશે જ. જ્યાં સુધી પ્રાણી રહેશે, પરમાત્માનો નિવાસ તેમના હૃદયમાં રહેશે જ. વિકળ આત્મા તેને પામવા માટે સદાય ઉત્સુક રહેશે અને તેમાંથી જેના હૃદયમાં તેને પામવાનો અનુરાગ ઊભો થશે, જાગશે, તો તે જ અર્જુનની કક્ષાવાળો ભક્ત જ હશે; કારણ કે અનુરાગ જ અર્જુન છે. ૐ પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદં પૂર્ણાત્ પૂર્ણમુદચ્યતે। પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે॥ ૐ શાંતિઃ શાંતિઃ શાંતિઃ।

સૌને જય સચ્ચિદાનંદ!